Crkva Istoka (turski: Doğu Kilisesi) bila je istočnosirijska kršćanska tradicija koja se razvila u Mezopotamiji pod partskom, a zatim sasanidskom vlašću, istočno od Rimskog Carstva. Trgovci, monasi i mreže biskupa širili su je preko Srednje Azije do Kine. Pomorske veze povezivale su njene zajednice s Indijom.
Kako se crkva organizirana oko Seleukije-Ktezifona učvrstila u Chang’anu, prijestolnici dinastije Tang? Njene veze možete pratiti kroz sogdijske natpise, perzijske luke i spomenik podignut u Xi’anu 781. godine. Ti tragovi objašnjavaju i zašto poznati naziv „nestorijanska“ treba koristiti pažljivo.
Kako se Crkva Istoka razvijala u Sasanidskom Carstvu?
Crkva je rasla u Mezopotamiji pod partskom, a zatim sasanidskom upravom. Njen rani razvoj odvijao se istočno od Rimskog Carstva. Taj je kontekst važan: njene institucije razvijale su se u carstvu u kojem su kršćanski podanici mogli biti optuženi za odanost Rimu.
Prisilna preseljenja doprinijela su rastu njenih zajednica. Tokom vojnih pohoda Šapura I u trećem vijeku, kršćanski zanatlije deportirani su iz Antiohije i drugih rimskih teritorija u Iran. Ti raseljeni kršćani povećali su broj kršćanskog stanovništva na sasanidskim područjima.
Pod Šapurom II progon je počeo 339. godine i trajao oko četrdeset godina. Kršćani u Iranu bili su meta progona uz optužbe za odanost Rimu. Odnos kršćanskih zajednica i sasanidskog vladara zato je bio dio institucionalne historije crkve.
Sinod u Seleukiji-Ktezifonu 410. godine otvoren je molitvama za Jazdegerda I. Usvojio je ispovijedanje vjere s Nicejskog sabora iz 325. godine. Njegove odluke navodile su šest crkvenih pokrajina, među kojima su bile Raj i Abaršahr.
Katolikos Isak priznat je 410. godine kao poglavar kršćanske zajednice i njen predstavnik pred sasanidskim vladarom. Biskupi okupljeni pod Dadišovim vodstvom odlučili su 424. godine da crkvene sporove ne treba iznositi pred vanjske vjerske vlasti unutar Rimskog Carstva. Ta je odluka prethodila osudi Nestorija 431. godine.
Zašto se naziva nestorijanskom i zašto je taj naziv sporan?
Efeški sabor osudio je Nestorija 431. godine. Crkva Istoka odbila ga je osuditi, pa su je njeni protivnici nazvali „nestorijanskom“. Naziv je nastao iz tog spora. On ne opisuje raniji razvoj crkve u Mezopotamiji pod partskom i sasanidskom vlašću.
Teološki problem leži u onome što taj naziv može podrazumijevati. Naziv „nestorijanska“ koristio se da bi se crkvi pripisalo učenje o dvije odvojene osobe u Kristu. Baum i Winkler smatraju takav opis teološki netačnim. Zato razlikujte historijsku upotrebu naziva od učenja koje se njime naizgled pripisuje crkvi.
Naziv su osporavali i pisci iz same crkve. Abdišo bar Brika odbacio ga je u svojoj Knjizi bisera iz 1298. godine. Naglasio je da Nestorije nije bio njihov patrijarh. Njegov prigovor pokazuje da je otpor tom nazivu postojao unutar same tradicije.
Po čemu se istočnosirijska tradicija razlikuje od Sirijske pravoslavne crkve i istočnog pravoslavlja?
Crkva Istoka pripada istočnosirijskoj tradiciji. Sirijska pravoslavna crkva pripada zapadnosirijskoj tradiciji. To su različite liturgijske i crkvene tradicije, iako obje u nazivu imaju riječ „sirijska“.
Razlikuju se i njihove teološke historije. Sirijska pravoslavna tradicija je mijafizitska. Istočno pravoslavlje, s bizantskim korijenima, prihvata Halkedonski sabor iz 451. godine. Crkva Istoka razvila je zasebnu kristološku tradiciju.
U sedmom vijeku Babaj Veliki naučavao je da su dvije Kristove qnoma sjedinjene u jednoj parsopa. Ti sirijski izrazi ne odgovaraju potpuno grčkim teološkim pojmovima. Ako ih prevodite kao neposredne ekvivalente, možete zamagliti učenje koje opisuju.
Jedan kasniji sporazum pomaže da se razumije sporna terminologija. Ivan Pavao II i Mar Dinkha IV potpisali su 11. 11. 1994. zajedničku izjavu kojom su potvrdili sjedinjenje Kristovog božanstva i čovještva u jednoj osobi. Ona pruža konkretnu referentnu tačku uz starije sporove.
Kako je mrežama Puta svile stigla do Indije, Srednje Azije i Kine?
Širenje crkve uključivalo je kopnene i pomorske veze. Trgovačka putovanja sogdijskih kršćana dokumentirana su križevima uz sogdijske natpise na stijenama u Drangtseu u Ladakhu. Ti tragovi povezuju kršćansko prisustvo s ljudima koji su putovali azijskim trgovačkim mrežama.
Crkveno vodstvo podržavalo je misije prema istoku. Tokom svog patrijarhata, od 780. do 823. godine, Timotej I slao je misionare na istok i posvećivao mitropolite za Turke i Tibet. Širenje je zato obuhvatalo imenovanja koja su provodile crkvene vlasti, kao i putovanja pojedinih kršćana.
Veze s Indijom slijedile su pomorske puteve. Pripadnici Crkve Istoka učestvovali su u pomorskoj trgovini koja je povezivala iranske luke s Indijom i Šri Lankom. Koristili su se saobraćajnim mrežama koje su povezivale crkve preko tih voda.
Zamislite običan paket koji putuje kroz povezane dostavne tačke. Za ovu crkvu luke i crkvena središta pomagali su u povezivanju udaljenih zajednica. Mitropolit Rēw Ardašīra, luke u Farsu, bio je odgovoran za posvećivanje biskupa za kršćane u Indiji. Iz toga možete vidjeti da je pomorska veza prenosila i crkvenu vlast, uz putnike.
Priča o dolasku u Kinu sačuvana je na spomeniku u Xi’anu. Prema njegovom tekstu, perzijski biskup Alopen stigao je 635. godine u Chang’an, prijestolnicu dinastije Tang, gdje je primljen na carski dvor. Spomenik koji bilježi taj dolazak podignut je 781. godine.
Car Taizong naredio je 638. godine izgradnju samostana za Alopena i njegove monahe. Naredio je i širenje svetih tekstova koje su donijeli. Prema spomeniku, ti kršćanski tekstovi prevedeni su u carskoj biblioteci, a Taizong ih je pregledao.
Spomenik u Xi’anu spaja kineski tekst sa sirijskim zapisom. Podignut je 781. godine, a obilježio je približno 150 godina istočnosirijskog prisustva u prijestolnici dinastije Tang. Njegovi jezici čuvaju vezu između sirijske tradicije crkve i njenog kineskog okruženja.
Detalji koje nećete pronaći u vodičima
Na križu u jednoj sirijskoj crkvi u Kottayamu u Kerali nalazi se natpis na pahlaviju. On čuva materijalnu vezu s Iranom. Uz odgovornost Rēw Ardašīra za biskupe u Indiji, taj križ daje pomorskim vezama opipljiv oblik.
U Afrasijabu, blizu Samarkanda, dvije kosturnice ukrašene križevima upućuju na to da su neki sogdijski kršćani nastavili pogrebne običaje svojih zoroastrijskih susjeda. Ti predmeti ukazuju na kršćansku pripadnost koja je postojala uz naslijeđene lokalne običaje.
Na ostrvu Kharg u Perzijskom zaljevu samostan raspoređen oko crkve imao je oko šezdeset monaških ćelija. Svaka ćelija sastojala se od tri male prostorije. Ostaci pružaju konkretan uvid u prostore u kojima je živjela monaška zajednica.
U blizini Bulayïqa otkrivena je 1905. godine biblioteka sačuvana u fragmentima kršćanskih rukopisa. Pronašla ju je njemačka turfanska ekspedicija koju je vodio Albert von Le Coq, oko deset kilometara sjeverno od Turfana. Među tekstovima bili su zapisi na sirijskom, sogdijskom, turskom i perzijskom jeziku.
Jedan fragment iz Bulayïqa sadrži početak grčkog psalma napisan iznad njegovog sogdijskog prijevoda. Ako crkvu zamišljate samo kroz njen sirijski naziv, ovi rukopisi toj slici dodaju još nekoliko jezika. Sačuvana zbirka svjedoči o višejezičnom kršćanskom okruženju.
Koje su zajednice nastavile njeno historijsko naslijeđe?
Iskopane crkve u Hiri, datirane u sedmi ili možda šesti vijek, ostale su u upotrebi nakon muslimanskog osvajanja. Njihova daljnja upotreba jedan je primjer opstanka kršćanskih institucija nakon promjene političke vlasti.
Crkva Istoka doživjela je novo razdoblje širenja unutar Mongolskog Carstva tokom trinaestog i četrnaestog vijeka. U četrnaestom vijeku rascjepkanost mongolskog svijeta i islamizacija pratili su slabljenje njenih zajednica u Srednjoj Aziji.
Njeno istočnosirijsko naslijeđe nastavlja živjeti u Asirskoj crkvi Istoka i Drevnoj crkvi Istoka. Nastavlja se i u katoličkim crkvama: Kaldejskoj i Siro-malabarskoj. Te zajednice čuvaju historijsko naslijeđe tradicije čije su se veze protezale od Mezopotamije do Indije i Kine.
Hronologija
- Treći vijek: Kršćani deportirani s rimskih teritorija povećali su sasanidske kršćanske zajednice.
- 339: Pod Šapurom II počeo je veliki progon koji je trajao oko četrdeset godina.
- 410: Sinod u Seleukiji-Ktezifonu uredio je crkvene institucije i usvojio nicejsko ispovijedanje vjere.
- 424: Biskupi pod Dadišovim vodstvom odbacili su obraćanje vanjskim vjerskim vlastima unutar Rimskog Carstva.
- 431: Efeški sabor osudio je Nestorija.
- 635: Prema spomeniku u Xi’anu, Alopen je stigao u Chang’an.
- 638: Taizong je naredio izgradnju samostana za Alopenovu zajednicu.
- 780–823: Timotej I podržavao je misije prema istoku.
- 781: Podignut je spomenik u Xi’anu s kineskim i sirijskim zapisima.
- Trinaesti–četrnaesti vijek: Nakon širenja pod mongolskom vlašću uslijedilo je slabljenje u Srednjoj Aziji.
- 1905: Otkrivena je rukopisna biblioteka u blizini Bulayïqa.
- 11. 11. 1994.: Ivan Pavao II i Mar Dinkha IV potpisali su zajedničku kristološku izjavu.
Često postavljana pitanja
Je li Crkva Istoka bila isto što i Sirijska pravoslavna crkva?
Ne. Crkva Istoka pripada istočnosirijskoj tradiciji. Sirijska pravoslavna crkva pripada zapadnosirijskoj tradiciji i slijedi mijafizitsku teološku tradiciju.
Je li Nestorije osnovao Crkvu Istoka?
Crkva se razvila u Mezopotamiji prije nego što je Nestorije osuđen 431. godine. Abdišo bar Brika kasnije je odbacio naziv „nestorijanska“ i naveo da Nestorije nije bio njihov patrijarh.
Kada je stigla u Kinu?
Prema spomeniku u Xi’anu iz 781. godine, Alopen je stigao u Chang’an 635. godine. Taizong je naredio izgradnju samostana za njegovu zajednicu 638. godine.
Kako je crkva bila povezana s Indijom?
Pomorska trgovina povezivala je iranske luke s Indijom i Šri Lankom. Mitropolit Rēw Ardašīra bio je odgovoran za posvećivanje biskupa za kršćane u Indiji.
Izvori
- Wilhelm Baum i Dietmar W. Winkler — Crkva Istoka api.pageplace.de
- Encyclopaedia Iranica — Kršćanstvo i iranicaonline.org
- Wikipedia na engleskom jeziku — Crkva Istoka en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Kršćanstvo iii iranicaonline.org
- Publikacija Austrijske akademije nauka — Misija Crkve Istoka u južnoj Indiji austriaca.at
- Encyclopaedia Iranica — Kršćanstvo viii iranicaonline.org
- Brett Knowles — Alopen, Enciklopedija kršćanske civilizacije onlinelibrary.wiley.com
- Encyclopaedia Iranica — Bulayïq iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Kršćanstvo ii iranicaonline.org
- Vatikan — Zajednička kristološka izjava vatican.va
FAQ
Šta je bila Crkva Istoka?
Bila je to istočnosirijska kršćanska tradicija koja se razvila u Mezopotamiji pod partskom, a zatim sasanidskom vlašću, istočno od Rimskog Carstva.
Zašto je naziv nestorijanska sporan?
Protivnici su joj dali taj naziv nakon što je odbila osuditi Nestorija. Baum i Winkler odbacuju pretpostavku koju taj naziv nosi: da je crkva naučavala postojanje dvije odvojene osobe u Kristu.
Kada je Crkva Istoka stigla u Kinu?
Prema spomeniku u Xi’anu, podignutom 781. godine, perzijski biskup Alopen stigao je u Chang’an, prijestolnicu dinastije Tang, 635. godine.
Koje crkve čuvaju njeno naslijeđe?
Istočnosirijsko naslijeđe nastavlja živjeti u Asirskoj crkvi Istoka, Drevnoj crkvi Istoka, Kaldejskoj katoličkoj crkvi i Siro-malabarskoj crkvi.
Image: Church of St George – Kyustendil.jpg — Plamen Agov (user:MrPanyGoff), CC BY-SA 3.0
