Şərq Kilsəsi (Doğu Kilisesi) Şərqi süryani xristian ənənəsi idi. Roma imperiyasının (Roma İmparatorluğu) şərqində, Mesopotamiyada (Mezopotamya) əvvəlcə Parfiya (Part), sonra Sasani hakimiyyəti altında formalaşmışdı. Tacirlər, rahiblər və yepiskop şəbəkələri vasitəsilə Mərkəzi Asiyadan (Orta Asya) keçərək Çinə (Çin) yayılmışdı. Dəniz əlaqələri isə onun icmalarını Hindistanla (Hindistan) birləşdirirdi.
Selevkiya-Ktesifon (Seleukia-Ktesifon) ətrafında təşkilatlanmış bir kilsə Tan (Tang) sülaləsinin paytaxtı Çananda (Chang’an) necə möhkəmləndi? Siz bu əlaqələrin izini soqd yazılarında, İran (İran) limanlarında və 781-ci ildə Sianda (Xi’an) ucaldılmış abidədə görə bilərsiniz. Həmin izlər geniş tanınan «nestorian» adını niyə ehtiyatla işlətməli olduğumuzu da göstərir.
Şərq Kilsəsi Sasani imperiyasında necə formalaşdı?
Kilsə Mesopotamiyada əvvəlcə Parfiya, sonra Sasani hakimiyyəti altında böyüdü. Onun ilkin inkişafı Roma imperiyasının şərqində baş verdi. Bu şərait mühüm idi. Kilsənin qurumları xristian təbəələrinin Romaya sədaqətdə ittiham oluna bildiyi bir imperiyada formalaşırdı.
Məcburi köçürmələr icmaların böyüməsinə kömək etdi. III əsrdə I Şapurun (I. Şapur) yürüşləri zamanı xristian sənətkarlar Antakyadan (Antakya) və digər Roma ərazilərindən İrana köçürüldülər. Bu xristianların gətirilməsi Sasani torpaqlarındakı xristian əhalinin sayını artırdı.
II Şapurun (II. Şapur) dövründə, 339-cu ildə təqiblər başladı və təxminən qırx il davam etdi. İrandakı xristianlar Romaya sədaqət ittihamları fonunda hədəfə alındılar. Buna görə xristian icmaları ilə Sasani hökmdarı arasındakı münasibətlər kilsənin qurumsal tarixinin bir hissəsinə çevrildi.
410-cu ildə Selevkiya-Ktesifon sinodu I Yezdəgird (I. Yezdicerd) üçün dualarla açıldı. Sinod 325-ci il Nikeya məclisinin (İznik Konsili) iman bəyanatını qəbul etdi. Onun təşkilati qərarlarında Rey (Rey) və Abarşəhr (Abarşehr) də daxil olmaqla altı kilsə vilayəti sadalanırdı.
410-cu ildə katolikos İshaq (İshak) xristian icmasının rəhbəri və Sasani hökmdarı qarşısında nümayəndəsi kimi tanındı. 424-cü ildə Dadişonun (Dadişo) rəhbərliyi altında toplaşan yepiskoplar qərara aldılar ki, kilsə mübahisələri Roma imperiyasındakı kənar dini hakimiyyətlərin qarşısına çıxarılmamalıdır. Bu qərar Nestorinin (Nestorius) 431-ci ildə məhkum edilməsindən əvvəl verilmişdi.
Niyə ona nestorian deyilir və bu ad niyə mübahisəlidir?
Efes məclisi (Efes Konsili) 431-ci ildə Nestorini məhkum etdi. Şərq Kilsəsi onu məhkum etməkdən imtina etdi. Buna görə əleyhdarları kilsəni «nestorian» adlandırdılar. Bu ad həmin mübahisədən yarandı. O, kilsənin Mesopotamiyada Parfiya və Sasani hakimiyyəti altında keçdiyi əvvəlki inkişaf yolunu təsvir etmir.
İlahiyyat baxımından problem bu adın ifadə edə biləcəyi mənadadır. «Nestorian» sözü kilsəyə Məsihdə iki ayrı şəxsin mövcudluğu barədə təlim aid etmək üçün işlədilib. Baum və Vinkler (Baum ve Winkler) bu təsviri ilahiyyat baxımından yanlış sayırlar. Buna görə siz adın tarixdə necə işlədildiyini onun kilsəyə aid etdiyi təlimdən ayırmalısınız.
Kilsənin öz müəllifləri də bu ada etiraz edirdilər. Abdişo bar Brika (Abdişo bar Brika) 1298-ci ildə yazdığı «İnci kitabı»nda (İnci Kitabı) bu adı rədd etmişdi. O, Nestorinin onların patriarxı olmadığını vurğulamışdı. Bu etiraz göstərir ki, həmin ada qarşı müqavimət ənənənin öz daxilində də mövcud idi.
Şərqi süryani ənənəsi Süryani Pravoslav və Şərqi Pravoslav kilsələrindən nə ilə fərqlənir?
Şərq Kilsəsi Şərqi süryani ənənəsinə aiddir. Süryani Pravoslav Kilsəsi (Süryani Ortodoks Kilisesi) isə Qərbi süryani ənənəsinə aiddir. Adlarında ortaq «süryani» sözü olsa da, bunlar ayrı liturgiya və kilsə ənənələridir.
Onların ilahiyyat tarixləri də fərqlidir. Süryani Pravoslav ənənəsi miafizitdir. Bizans (Bizans) mənşəli Şərqi Pravoslavlıq (Doğu Ortodoksluğu) 451-ci il Xalkidon məclisini (Kadıköy Konsili) qəbul edir. Şərq Kilsəsi isə ayrıca xristoloji, yəni Məsihin təbiətinə dair ənənə formalaşdırıb.
VII əsrdə Böyük Babay (Büyük Babai) öyrədirdi ki, Məsihin iki qnoma-sı bir parsopa-da birləşir. Bu süryani terminləri yunan ilahiyyat anlayışları ilə tam üst-üstə düşmür. Onları birbaşa qarşılıq kimi tərcümə etmək təsvir olunan təlimin mənasını anlaşılmaz edə bilər.
Sonrakı bir razılaşma mübahisəli terminləri anlamağa kömək edir. 11 noyabr 1994-cü ildə II İohann Pavel (II. Ioannes Paulus) və IV Mar Dinha (IV. Mar Dinkha) birgə bəyannamə imzaladılar. Bəyannamə Məsihin ilahi və insani təbiətlərinin bir şəxsdə birləşdiyini təsdiqləyirdi. Bu sənəd əvvəlki mübahisələrlə yanaşı konkret istinad nöqtəsi verir.
Kilsə İpək yolu şəbəkələri ilə Hindistana, Mərkəzi Asiyaya və Çinə necə çatdı?
Kilsənin yayılmasında həm quru, həm də dəniz əlaqələrinin rolu vardı. Ladaxın (Ladakh) Drangtse (Drangtse) məntəqəsində qayalara həkk olunmuş xaçlar və onların yanındakı soqd yazıları soqd xristian tacirlərin səfərlərini sənədləşdirir. Bu işarələr xristianların mövcudluğunu Asiyanın ticarət şəbəkələri boyunca səyahət edən insanlarla əlaqələndirir.
Kilsə rəhbərliyi şərqə missioner səfərlərini dəstəkləyirdi. I Timotey (I. Timoteos) 780–823-cü illərdəki patriarxlığı dövründə şərqə missionerlər göndərdi. Türklər (Türkler) və Tibet (Tibet) üçün mitropolitlər təqdis etdi. Beləliklə, yayılmada ayrı-ayrı xristianların səfərləri ilə yanaşı, kilsə rəhbərliyinin təyinatları da rol oynayırdı.
Hindistanla əlaqələr dəniz yolları ilə qurulurdu. Şərq Kilsəsinin üzvləri İran limanlarını Hindistan və Şri-Lanka (Sri Lanka) ilə birləşdirən dəniz ticarətində iştirak edirdilər. Onlar bu sulardakı kilsələri birləşdirən nəqliyyat şəbəkələrindən faydalanırdılar.
Gündəlik həyatda bir bağlamanın bir-birinə bağlı çatdırılma məntəqələrindən keçməsini düşünün. Bu kilsə üçün də limanlar və kilsə mərkəzləri uzaq icmaları birləşdirməyə kömək edirdi. Farsdakı (Fars) liman şəhəri Rev Ərdəşirin (Rēw Ardašīr) mitropoliti Hindistandakı xristianlar üçün yepiskopların təqdisinə cavabdeh idi. Siz buradan görə bilərsiniz ki, dəniz əlaqəsi səyyahlarla yanaşı kilsə hakimiyyətini də daşıyırdı.
Çinə gəliş haqqında məlumat Sian abidəsində qorunub. Abidənin mətninə görə, iranlı yepiskop Alopen (Alopen) 635-ci ildə Tan paytaxtı Çanana çatmış və imperator sarayında qəbul edilmişdi. Bu gəlişi qeydə alan abidə 781-ci ildə ucaldılmışdı.
İmperator Taytszun (Taizong) 638-ci ildə Alopen və onun rahibləri üçün monastır tikilməsini əmr etdi. O, onların gətirdikləri müqəddəs mətnlərin yayılmasını da tapşırdı. Abidəyə görə, bu xristian mətnləri imperator kitabxanasında tərcümə edilmiş və Taytszun tərəfindən nəzərdən keçirilmişdi.
Sian abidəsində çincə mətnlə yanaşı süryanicə yazılar da var. 781-ci ildə ucaldılmış abidə Tan paytaxtında Şərqi süryani mövcudluğunun təxminən 150 ilini yad edirdi. Onun dilləri kilsənin süryani ənənəsi ilə Çindəki mühiti arasındakı əlaqəni qoruyur.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Keralanın (Kerala) Kottayam (Kottayam) şəhərindəki süryani kilsəsində bir xaçın üzərində pəhləvi yazısı var. Bu, İranla maddi əlaqəni qoruyur. Rev Ərdəşirin Hindistandakı yepiskoplara görə məsuliyyəti ilə yanaşı, həmin xaç da dəniz əlaqəsinə konkret maddi forma verir.
Səmərqənd (Semerkant) yaxınlığındakı Əfrasiyabda (Afrasiab) xaçlarla bəzədilmiş iki ossuari, yəni sümük qabı tapılıb. Bunlar bəzi soqd xristianların zərdüşti qonşularının dəfn adətlərini davam etdirdiyini göstərir. Bu əşyalar xristian mənsubiyyətinin irsən ötürülən yerli adətlərlə yanaşı mövcud olduğuna işarə edir.
Fars körfəzindəki (Basra Körfezi) Xark adasında (Hark Adası) bir kilsənin ətrafında qurulmuş monastırda təxminən altmış rahib hücrəsi vardı. Hər hücrə üç kiçik otaqdan ibarət idi. Qalıqlar bir rahib icmasının yaşadığı məkanlar haqqında konkret təsəvvür yaradır.
1905-ci ildə Bulayıq (Bulayïq) yaxınlığında fraqmentlər halında qalmış xristian əlyazmaları kitabxanası aşkar edildi. Albert fon Le Kokun (Albert von Le Coq) rəhbərlik etdiyi Alman Turfan ekspedisiyası onu Turfandan (Turfan) təxminən on kilometr şimalda tapdı. Mətnlər arasında süryanicə, soqdca, türkcə və farsca nümunələr vardı.
Bulayıq fraqmentlərindən birində yunanca bir məzmurun başlanğıcı onun soqdca tərcüməsinin üstündə yazılıb. Siz kilsəni yalnız süryani adı ilə təsəvvür edirsinizsə, bu əlyazma dəlilləri həmin mənzərəyə bir neçə dil də əlavə edir. Qorunub qalmış toplu çoxdilli xristian mühitini qeydə alır.
Onun tarixi irsini hansı icmalar davam etdirdi?
Hirədə (Hire) qazıntılar zamanı üzə çıxarılan kilsələr VII, yaxud ehtimalən VI əsrə aid edilir. Onlardan müsəlman fəthindən sonra da istifadə olunurdu. Bu davamlı istifadə xristian qurumlarının siyasi hakimiyyət dəyişikliyindən sonra yaşamasına bir nümunədir.
Şərq Kilsəsi XIII və XIV əsrlərdə Monqol imperiyasında (Moğol İmparatorluğu) yenidən genişləndi. XIV əsrdə monqol dünyasının parçalanması və islamlaşma onun Mərkəzi Asiyadakı icmalarının tənəzzülü ilə müşayiət olundu.
Onun Şərqi süryani irsi Assuriya Şərq Kilsəsində (Doğu Süryani Kilisesi) və Qədim Şərq Kilsəsində (Kadim Doğu Kilisesi) davam edir. Bu irs Kəldani Katolik Kilsəsində (Keldani Katolik Kilisesi) və Siro-Malabar Kilsəsində (Süryani-Malabar Kilisesi) də yaşayır. Bu icmalar əlaqələri Mesopotamiyadan Hindistan və Çinə uzanan bir ənənənin tarixi irsini qoruyurlar.
Xronologiya
- III əsr: Roma ərazilərindən məcburi köçürülən xristianlar Sasani torpaqlarındakı icmaları böyütdülər.
- 339: II Şapurun dövründə genişmiqyaslı təqiblər başladı və təxminən qırx il davam etdi.
- 410: Selevkiya-Ktesifon sinodu kilsə qurumlarını təşkil etdi və Nikeya imanını qəbul etdi.
- 424: Dadişonun rəhbərliyi altındakı yepiskoplar Roma imperiyasındakı kənar dini hakimiyyətlərə müraciəti rədd etdilər.
- 431: Efes məclisi Nestorini məhkum etdi.
- 635: Sian abidəsinə görə, Alopen Çanana çatdı.
- 638: Taytszun Alopenin icması üçün monastır tikilməsini əmr etdi.
- 780–823: I Timotey şərqə missioner səfərlərini dəstəklədi.
- 781: Çin və süryani dillərində yazıları olan Sian abidəsi ucaldıldı.
- XIII–XIV əsrlər: Monqol hakimiyyəti dövründəki genişlənməni Mərkəzi Asiyada tənəzzül izlədi.
- 1905: Bulayıq yaxınlığındakı əlyazma kitabxanası aşkar edildi.
- 11 noyabr 1994: II İohann Pavel və IV Mar Dinha birgə xristoloji bəyannamələrini imzaladılar.
Tez-tez verilən suallar
Şərq Kilsəsi ilə Süryani Pravoslav Kilsəsi eyni idimi?
Xeyr. Şərq Kilsəsi Şərqi süryani ənənəsinə aiddir. Süryani Pravoslav Kilsəsi isə Qərbi süryani ənənəsinə aiddir və miafizit ilahiyyat ənənəsini izləyir.
Şərq Kilsəsini Nestori qurmuşdu?
Kilsə Nestorinin 431-ci ildə məhkum edilməsindən əvvəl Mesopotamiyada formalaşmışdı. Abdişo bar Brika sonralar «nestorian» adını rədd etmiş və Nestorinin onların patriarxı olmadığını bildirmişdi.
Kilsə Çinə nə vaxt çatdı?
781-ci il Sian abidəsinə görə, Alopen 635-ci ildə Çanana çatmışdı. Taytszun 638-ci ildə onun icması üçün monastır tikilməsini əmr etmişdi.
Kilsənin Hindistanla əlaqəsi necə qurulmuşdu?
Dəniz ticarəti İran limanlarını Hindistan və Şri-Lanka ilə birləşdirirdi. Rev Ərdəşirin mitropoliti Hindistandakı xristianlar üçün yepiskopların təqdisinə cavabdeh idi.
Mənbələr
- Wilhelm Baum və Dietmar W. Winkler — Şərq Kilsəsi api.pageplace.de
- Encyclopaedia Iranica — Xristianlıq i iranicaonline.org
- İngiliscə Vikipediya — Şərq Kilsəsi en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Xristianlıq iii iranicaonline.org
- Avstriya Elmlər Akademiyasının nəşri — Şərq Kilsəsinin Cənubi Hindistana missiyası austriaca.at
- Encyclopaedia Iranica — Xristianlıq viii iranicaonline.org
- Brett Knowles — Alopen, Xristian sivilizasiyası ensiklopediyası onlinelibrary.wiley.com
- Encyclopaedia Iranica — Bulayïq iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Xristianlıq ii iranicaonline.org
- Vatikan — Birgə xristoloji bəyannamə vatican.va
FAQ
Şərq Kilsəsi nə idi?
Roma imperiyasının şərqində, Mesopotamiyada əvvəlcə Parfiya, sonra Sasani hakimiyyəti altında formalaşmış Şərqi süryani xristian ənənəsi idi.
«Nestorian» adı niyə mübahisəlidir?
Kilsə Nestorini məhkum etməkdən imtina etdikdən sonra əleyhdarları ona bu adı veriblər. Baum və Vinkler bu adın kilsəyə aid etdiyi, Məsihdə iki ayrı şəxsin mövcudluğu barədə təlimi rədd edirlər.
Şərq Kilsəsi Çinə nə vaxt çatıb?
781-ci ildə ucaldılmış Sian abidəsinə görə, iranlı yepiskop Alopen 635-ci ildə Tan sülaləsinin paytaxtı Çanana çatıb.
Onun irsini hansı kilsələr yaşadır?
Şərqi süryani irsi Assuriya Şərq Kilsəsində, Qədim Şərq Kilsəsində, Kəldani Katolik Kilsəsində və Siro-Malabar Kilsəsində davam edir.
Image: Church of St George – Kyustendil.jpg — Plamen Agov (user:MrPanyGoff), CC BY-SA 3.0
