Fes (turski: Fes) historijski je grad u marokanskoj regiji Fes-Meknes u sjevernoj Africi, sjeverozapadno od planinskog lanca Atlas. Njegovo staro naselje razvilo se oko rijeke Oued Fes. Medina je poznata po srednjovjekovnim građevinama, središtima učenosti i tradicionalnim zanatima. Kožara Chouara nalazi se u Fes el-Baliju, uz rijeku, blizu medrese Saffarin.
Obojene jame za štavljenje kože dio su šire priče. Fes je nastao kao skup odvojenih naselja na suprotnim obalama rijeke. Pod Marinidima je postao prijestolnica i razvio tržnice organizovane prema pojedinim zanatima. Ako pratite te veze, lakše ćete razumjeti medinu: njene zidine, vjerske građevine, radionice i javna kupatila pripadaju istoj urbanoj historiji.
Gdje se Fes nalazi na karti Maroka
Oued Fes teče od zapada prema istoku kroz područje na kojem se razvilo staro naselje. Rijeka je korisno polazište za razumijevanje grada. Rani Fes činila su dva naselja, svako opasano vlastitim zidinama. Andaluzijska i kajruanska četvrt nalazile su se na suprotnim obalama.
Tri naziva pomažu vam da razumijete historijsku geografiju grada: Fes el-Bali, Fes el-Jdid i Ville Nouvelle. Prva dva označavaju historijske gradske cjeline. Ville Nouvelle nastao je tokom francuske kolonijalne vlasti. Ova podjela odražava različite faze rasta grada koji nije izgrađen u jednom razdoblju.
Fes el-Jdid nalazi se zapadno od starijeg grada. Marinidi su ga osnovali 1276. godine, s palačom i vojnim središtem. Njegov položaj je značajan. Novo naselje proširilo je grad, a kraljevskim i vojnim funkcijama dalo zaseban prostor uz starije naselje.
Fes u Maroku: historija medine
UNESCO početke medine povezuje s naseljima koja su Idrisidi osnovali između 789. i 808. godine. Poznata slika jednog starog grada opasanog zidinama tako skriva raniji raspored. Rijeka je isprva razdvajala dvije zajednice, svaku unutar vlastitih zidina. Njihovo kasnije spajanje bilo je velika promjena u prostornoj organizaciji Fesa.
Almoravidi su ta naselja u 11. vijeku obuhvatili jedinstvenim sistemom zidina. Tokom vladavine Marinida, naročito u 13. i 14. vijeku, Fes je zamijenio Marakeš kao prijestolnica. Medrese, džamije, palače i fontane bile su dio razvoja grada pod tom dinastijom.
UNESCO opisuje gradske tehnike gradnje i ukrašavanja kao spoj lokalnog zanatskog umijeća s andaluzijskim, istočnim i afričkim utjecajima. Taj spoj vidljiv je u samoj gradnji i ukrasima medine. Građevine Fesa čuvaju dokaze o vezama koje su sezale izvan grada i doline njegove rijeke.
Medina je 1981. godine uvrštena na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine. Upisano područje obuhvata 280 hektara. Ovaj status odnosi se na gradsku cjelinu čija historija uključuje vjerske građevine, tržnice, javna kupatila i zanatsku proizvodnju. Obuhvata, dakle, mnogo više od priče o jednom spomeniku.
Hronologija
- 789–808: Naselja koja su osnovali Idrisidi stvorila su jezgro Fesa.
- 859: Počela je gradnja džamije Karavijin.
- 11. vijek: Almoravidi su objedinili dva naselja unutar jedinstvenog sistema zidina.
- 1276: Marinidi su osnovali Fes el-Jdid.
- Kraj 18. vijeka: Osnovana je kožara Ayn Azliten u sjevernom Fesu.
- 1912: Politička prijestolnica Maroka premještena je u Rabat.
- 1981: Medina je uvrštena na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.
- 2005–2007: Obnovljena je džamija Karavijin.
Fes u Maroku: kožara Chouara
Chouara je najveća kožara u Fesu. Nalazi se uz rijeku u Fes el-Baliju, blizu medrese Saffarin. U njenim obojenim jamama obrađuju se ovčije, goveđe i kozije kože kako bi postale pogodne za zanatsku proizvodnju. Ovaj položaj povezuje proizvodnju kože s geografijom starog gradskog naselja.
O datumu njenog osnivanja treba govoriti pažljivo. Lokalna predaja povezuje Chouaru s Idrisom II početkom 9. vijeka. Historičari, međutim, njenu ranu historiju opisuju kao nedovoljno dokumentovanu. Tradicionalno kazivanje dio je priče o kožari, ali ne potvrđuje pouzdano vrijeme njenog nastanka.
U tradicionalnoj pripremi kože koriste se kupke koje, između ostalog, sadrže kreč, so, vodu i golubiji izmet. Među prirodnim sredstvima za bojenje su indigo za plavu i kana za narandžastu boju. Kada pogledate jame, ovi podaci daju njihovim bojama praktično značenje: služe pripremi i bojenju životinjskih koža.
Chouara nije jedina kožara u historiji grada. Ayn Azliten, u sjevernom Fesu, osnovana je krajem 18. vijeka. Dokumentovano razdoblje njenog osnivanja pruža zaseban vremenski oslonac. Ono se razlikuje od nesigurnog ranog datuma koji predaja pripisuje Chouari.
Fes u Maroku: historija džamije i obrazovanja
Historija učenosti u Fesu obuhvata džamiju Karavijin, poznatu i pod nazivom Qarawiyyin, čija je gradnja počela 859. godine. Almoravidi su je proširili u 12. vijeku. Ovi datumi pokazuju da se njena arhitektonska historija odvijala kroz različita razdoblja. Kasniji vladari proširivali su postojeću vjersku ustanovu.
Obnovu između 2005. i 2007. godine vodio je arhitekt Mohammed Fikri Benabdallah, uz učešće marokanskih stručnjaka. Nakon tih radova ženama je ponovo omogućen pristup nastavi u Karavijinu. Obnova tako povezuje brigu o historijskoj građevini s nastavkom obrazovanja u njoj.
Šira obrazovna slika grada uključuje i medrese podignute tokom procvata pod Marinidima u 13. i 14. vijeku. Džamije, medrese, palače i fontane pripadale su istom razdoblju razvoja prijestolnice. Učenost je bila dio gradskog tkiva koje se oblikovalo pod marinidskom vlašću.
Šta vidjeti u Fesu kroz historiju njegovih zanata
Da biste razumjeli historiju rada u medini, možete pratiti zanate povezane s njenim tržnicama. Historijske čaršije bile su organizovane oko zanatskih zajednica. Četvrt Nejjarine poznata je po obradi drveta. Trg Seffarine povezuje se s majstorima koji od željeza, bakra i srebra izrađuju poslužavnike i čajnike.
Poslužavnik ili čajnik povezuju tu historiju sa svakodnevicom. Kada kod kuće nosite čaj na poslužavniku, njegova poznata namjena pomaže vam da razumijete praktične predmete izrađivane na trgu Seffarine. Zanatska tradicija tog trga obuhvata predmete svakodnevne upotrebe, kao i vještinu potrebnu za oblikovanje metala.
Javno kupanje otkriva još jednu stranu medine. Hamami Saffarin, Mokhfiya i Ben Abbad potječu približno iz 14. vijeka. Uz džamije i tržnice, ova kupatila čuvaju dokaze o gradu organizovanom oko zajedničkih svakodnevnih potreba. Među njima su pranje i korištenje javnih objekata.
Pojedinosti koje nećete pronaći u vodičima
Prema kazivanju koje prenosi historičar al-Jazna'i, u Fesu je tokom almohadskog razdoblja bilo 86 radionica za štavljenje kože. Taj broj smješta proizvodnju kože u mnogo širu mrežu radionica. Današnju slavu Chouare treba sagledati uz taj historijski zapis o brojnim kožarama širom grada.
Tržnica Attarin nekada je bila specijalizovana za sastojke koji su se koristili u tradicionalnoj medicini. Na njena dva kraja nalaze se monumentalne drvene kapije, koje su se navečer zatvarale. Ovi detalji otkrivaju i specijalizovanu trgovačku ulogu i fizički način nadziranja pristupa tržnici na kraju dana.
Rana podjela na andaluzijsku i kajruansku četvrt daje rijeci i društvenu historiju. Razdvajala je dva naselja opasana zidinama prije nego što su ih Almoravidi zajedno ogradili. Kasnija medina tako je objedinila zajednice čije su ranije granice bile znatno čvršće od obične podjele između četvrti.
Fes i Marakeš: historijska veza
Fes i Marakeš povezani su kroz historiju marokanske prijestolnice. Tokom marinidskog razdoblja u 13. i 14. vijeku Fes je preuzeo tu ulogu od Marakeša. Gradnja medresa, džamija, palača i fontana pripada tom razdoblju političkog značaja i urbanog razvoja.
Politička prijestolnica Maroka premještena je u Rabat 1912. godine. Fes je ipak zadržao kulturni i duhovni značaj. Njegovo trajno mjesto u marokanskom životu povezano je s ustanovama, građevinama i zanatima čija je važnost nadilazila prisustvo političke vlasti.
Fes u Maroku: broj stanovnika i historijski grad
Popisom iz 2024. godine u Fesu je zabilježeno 1,256,172 stanovnika. Taj podatak odnosi se na grad, dok se UNESCO-ov upis od 280 hektara odnosi na zaštićeno područje medine. Kada imate na umu ove različite prostorne razmjere, lakše možete smjestiti historijske četvrti u širi grad, koji obuhvata i Ville Nouvelle.
Često postavljana pitanja
Gdje se nalazi Fes u Maroku?
Fes se nalazi u regiji Fes-Meknes, sjeverozapadno od planinskog lanca Atlas. Njegovo staro naselje razvilo se oko rijeke Oued Fes, koja teče od zapada prema istoku.
Kada je nastala medina u Fesu?
UNESCO njene početke povezuje s naseljima koja su Idrisidi osnovali između 789. i 808. godine. Almoravidi su u 11. vijeku objedinili dva rana naselja unutar jedinstvenog sistema zidina.
Koliko je stara kožara Chouara?
Lokalna predaja povezuje Chouaru s Idrisom II početkom 9. vijeka. Prema historičarima, tačno vrijeme njenog ranog osnivanja nije pouzdano dokumentovano.
Kakva je historija Karavijina?
Gradnja džamije Karavijin počela je 859. godine. Proširena je u 12. vijeku, a obnovljena između 2005. i 2007. godine. Nakon obnove ženama je ponovo omogućen pristup nastavi u njoj.
Izvori
- UNESCO-ov Centar za svjetsku baštinu — Medina u Fesu whc.unesco.org
- Razvojna mreža Aga Khan — Obnova džamije Al-Qaraouiyine the.akdn
- Marokanski nacionalni turistički ured — Brošura o Fesu visitmorocco.com
- Wikipedia — Fes, Maroko en.wikipedia.org
- Wikipedia — Kožara Chouara en.wikipedia.org
- Turska Wikipedia — Fes (grad)) tr.wikipedia.org
FAQ
Gdje se nalazi Fes u Maroku?
Fes se nalazi u marokanskoj regiji Fes-Meknes, sjeverozapadno od planinskog lanca Atlas. Njegovo staro naselje razvilo se oko rijeke Oued Fes.
Kada je osnovana medina u Fesu?
UNESCO njene početke povezuje s naseljima koja su Idrisidi osnovali između 789. i 808. godine. Almoravidi su u 11. vijeku objedinili dva rana naselja unutar jedinstvenog sistema zidina.
Koliko je stara kožara Chouara?
Lokalna predaja povezuje Chouaru s Idrisom II početkom 9. vijeka. Historičari upozoravaju da njeno rano osnivanje nije pouzdano dokumentovano.
Kakva je historija džamije Karavijin u Fesu?
Gradnja džamije Karavijin počela je 859. godine. Almoravidi su je proširili u 12. vijeku, a obnovljena je između 2005. i 2007. godine.
Image: Leather tanning in Fez, Morocco.jpg — Wowan1978, CC BY-SA 4.0
