Španski bijes bio je niz pljačkanja gradova koja su uglavnom provodile vojske španskih Habsburgovaca tokom Nizozemskog ustanka između 1572. i 1579. godine. Najpoznatija epizoda bilo je pljačkanje Antwerpena (turski: Anvers) od 4. do 7. 11. 1576. Vojnici kojima nisu bile isplaćene plate napali su grad u okolnostima praznine u vlasti i vojnog sukoba između grada i njegove citadele.
Zašto su vojnici kojima se dugovala plata okrenuli oružje protiv Antwerpena? Ako pratite događaje od smrti generalnog namjesnika do okupljanja vojnika u citadeli, vidjet ćete da napad nije bio samo posljedica neisplaćenih plata. Objašnjenje uključuje podijeljenu vlast, suparničke vojske i finansijsku krizu o čijoj se tačnoj ulozi i dalje raspravlja.
Šta je označavao Španski bijes?
Naziv Španski bijes obuhvata nekoliko pljačkanja gradova tokom Nizozemskog ustanka. Ne odnosi se samo na Antwerpen. Ipak, nasilje koje je taj grad pretrpio u novembru 1576. postalo je njegov najpoznatiji primjer. Napad se dogodio tokom Osamdesetogodišnjeg rata, u Španskoj Nizozemskoj, unutar granica današnje Belgije.
Antwerpen je bio važno trgovačko središte. Tokom šesnaestog vijeka postao je trgovačka prijestolnica sjeverozapadne Evrope. Povezivao je prekomorsku robu iz Španije i Portugala s njemačkim i italijanskim trgovačkim putevima. Grad koji su vojnici napali zato je bio mjesto susreta trgovine iz više regija.
Zašto je Antwerpen opljačkan 1576. godine?
Neisplaćene plate bile su jedan od glavnih razloga nezadovoljstva vojnika. Pripadnici Flandrijske vojske nisu primili zaostale plate od vlade Filipa II. Prije napada na Antwerpen, španski vojnici koji godinama nisu bili plaćeni zauzeli su Aalst 25. 7. 1576.
To nezadovoljstvo možete povezati sa svakodnevnim iskustvom: očekujete platu, ali novac ne stiže. U ovom slučaju, neplaćeni radnici bili su naoružani vojnici. Njihovo zauzimanje Aalsta pokazuje da je spor oko plata već prije novembra postao vojni i politički problem.
Oslabila je i državna vlast. Generalni namjesnik Luis de Requesens iznenada je umro 5. 3. 1576. Njegova smrt stvorila je prazninu u vlasti u Nizozemskim zemljama. Kriza oko plata zato se odvijala dok uprava nije imala autoritet koji je ranije pripadao generalnom namjesniku.
Do daljnjeg zaoštravanja došlo je 22. 9. 1576. Odluka kojom su pobunjeni vojnici proglašeni odmetnicima proširena je na sve španske trupe u Nizozemskim zemljama. Time je obuhvatila i vojnike koji nisu učestvovali u prvobitnoj pobuni. To proširenje važno je kada razmatrate koji su vojnici kasnije učestvovali u pljačkanju Antwerpena.
Je li španski bankrot izazvao napad?
Često objašnjenje povezuje neisplaćene plate s bankrotom španske krune. Prema tom tumačenju, bankari su obustavili prijenos novca i time poremetili isplate vojnicima. Tako se uspostavlja neposredan slijed od finansijskih teškoća krune preko vojne pobune do pljačkanja Antwerpena.
Mauricio Drelichman i Hans-Joachim Voth osporavaju taj slijed. Tvrde da bankrot iz 1575. nije prekinuo prijenos novca. Također navode da su od augusta 1576. bila dostupna dovoljna sredstva za okončanje pobune. Njihovo tumačenje dovodi u pitanje tvrdnju da sam nedostatak raspoloživog novca objašnjava nastavak krize.
Treba razlikovati neisplaćene vojničke plate od objašnjenja zašto su ostale neisplaćene. Razlog nezadovoljstva bio je stvaran. Finansijski mehanizam koji je stajao iza njega predmet je rasprave. U obzir treba uzeti i podijeljenu vojnu vlast u Antwerpenu te prazninu koju je ostavila Requesensova smrt.
Kako su grad i citadela postali suprotstavljeni tabori?
Na čelu civilne uprave Antwerpena bio je Frédéric Perrenot, gospodar Champagneyja. Citadelom je zapovijedao Sancho Dávila. Do 3. 11. 1576. Champagney je u grad pustio vojsku Generalnih staleža. Dávila je u citadeli okupio trupe koje su mu bile odane.
Dávila je također stupio u kontakt s pobunjenim španskim jedinicama u Aalstu, Lieru, Bredi i Maastrichtu. Dogovorio je njihovo okupljanje u Antwerpenu. Sukob je tako doveo vojnike iz nekoliko mjesta uz snage koje su već bile koncentrisane u gradu i tvrđavi.
Oko 10.000 civila pomagalo je u izgradnji privremenih odbrambenih položaja za slučaj napada iz citadele. Taj podatak pokazuje odakle se očekivala opasnost. Branitelji grada pripremali su se da zaustave trupe koje bi krenule iz susjedne tvrđave.
Šta se dogodilo tokom pljačkanja Antwerpena?
Španske trupe napale su 4. 11. 1576. u 11:00. Probile su privremene odbrambene položaje. Rijksmuseum datira Španski bijes u Antwerpenu od 4. do 7. 11. 1576., obuhvatajući napad i naredne dane nasilja.
Grof Eberstein, zapovjednik njemačkih trupa u gradu, utopio se u rijeci Scheldi dok je pokušavao pobjeći. Tokom pljačkanja izgorjele su stotine kuća. Zapalila se i nova gradska vijećnica Antwerpena. Razaranje je zahvatilo i domove i važnu zgradu gradske vlasti.
Historičar Raymond Fagel smatra da taj događaj treba razumjeti šire od vojne pobune koja je izmakla kontroli. Prema njegovom tumačenju, u Antwerpenu su se sukobile dvije vojske, a nakon njihovog sukoba uslijedila je pljačka. U pljačkanju su učestvovali i vojnici koji nisu bili pobunjenici.
To tumačenje mijenja način na koji možete razumjeti napad. Neplaćeni vojnici iz Aalsta ostaju dio objašnjenja. Ali u njega ulaze i snage koje je Champagney pustio u grad, trupe koje je okupio Dávila te učešće vojnika koji se nisu pobunili.
Koliko je ljudi poginulo?
Broj mrtvih i dalje je sporan. Opis predmeta u zbirci MAS-a upoređuje procjenu od 8.000 mrtvih iz tadašnjih izvještaja s procjenama savremenih historičara od 2.000 do 2.500. Te brojke ne treba predstavljati kao međusobno zamjenjive ili jednako pouzdane podatke.
Neslaganje se odnosi na razmjere ubijanja. Uz navedene procjene, uništenje stotina kuća i požar u gradskoj vijećnici svjedoče o obimu razaranja grada. Zato svaki precizan broj mrtvih treba navesti kao procjenu, uz jasno navođenje kome ona pripada.
Hronologija
- 5. 3. 1576.: Generalni namjesnik Luis de Requesens iznenada je umro i ostavio prazninu u vlasti.
- 25. 7. 1576.: Neplaćeni španski vojnici zauzeli su Aalst.
- 22. 9. 1576.: Odluka o proglašenju pobunjenika odmetnicima proširena je na sve španske trupe u Nizozemskim zemljama.
- 3. 11. 1576.: Champagneyjeve snage u Antwerpenu našle su se nasuprot Dávilinim trupama okupljenim u citadeli.
- 4–7. 11. 1576.: Nakon napada uslijedili su pljačka, ubijanja i požari.
- 8. 11. 1576.: Potpisan je Gentski sporazum o pacifikaciji.
- 1577.: Revolucionarni odbori antwerpenskih zanatskih cehova protjerali su njemačke plaćenike koji su zamijenili španske vojnike.
- 17. 8. 1585.: Antwerpen se predao Aleksandru Farneseu nakon zasebne opsade koja je trajala četrnaest mjeseci.
Šta se promijenilo nakon Španskog bijesa?
Pljačkanje je učvrstilo protivljenje vlasti španskih Habsburgovaca među stanovništvom Nizozemskih zemalja, uključujući i dio katolika. Otpor vojnicima tako je prešao postojeće vjerske podjele. Nasilje je pomoglo jačanju podrške uklanjanju španskih trupa.
Gentski sporazum o pacifikaciji potpisan je 8. 11. 1576., četiri dana nakon početka napada. Ujedinio je pobunjene pokrajine i pokrajine odane kralju oko cilja protjerivanja španskih vojnika. Pljačkanje Antwerpena dalo je dodatnu snagu tom zajedničkom cilju.
Vojne promjene nastavile su se i u samom Antwerpenu. Nakon Španskog bijesa njemački plaćenici zamijenili su španske vojnike. Revolucionarni odbori gradskih zanatskih cehova protjerali su te njemačke trupe 1577. godine. Odlazak španskih vojnika zato nije okončao sporove oko prisustva oružanih snaga u gradu.
Pojedinosti koje nećete naći u turističkim vodičima
Trgovac Jan van der Meulen napisao je 3. 11. 1576. posljednje pismo svom bratu u Kölnu. Pismo je stiglo 7. 11. 1576. U naknadno dodanoj bilješci zabilježeno je da se Španski bijes dogodio 4. 11. 1576. Pismo povezuje prepisku jednog trgovca s hronologijom napada.
Tokom političkih promjena nakon pljačkanja srušena je strana antwerpenske citadele okrenuta prema gradu. Oštećen je i kip Albe u njenom dvorištu. Ti postupci promijenili su tvrđavu iz koje je gradu prijetio napad.
Anonimna slika u MAS-u, datirana u razdoblje 1576–1585., prikazuje Španski bijes na trgu Grote Markt. Prizor je prikazan iz smjera ulice Koepoortstraat. Ako proučavate sliku, taj zabilježeni ugao gledanja pomaže vam da odredite prostorni raspored prikaza trga.
Drugo anonimno djelo, gravura u Rijksmuseumu datirana u razdoblje 1618–1624., ispod prizora sadrži pjesmu. Njenih šesnaest stihova raspoređeno je u dvije kolone. Djelo čuva i likovni prikaz pljačkanja i pisani osvrt na njega.
Drelichman i Voth izračunali su da je konačni trošak nagodbe kojom je okončana pobuna iz 1576. iznosio 633.000 eskuda. Također navode da to nije bila ni najveća ni najduža pobuna u toj vojsci. Zato prepoznatljivost Antwerpena treba razlikovati od relativnog obima ili trajanja vojničkog spora oko plata.
Često postavljana pitanja
Je li Španski bijes bio jedan događaj?
Ne. Naziv obuhvata pljačkanja gradova koja su uglavnom provodile vojske španskih Habsburgovaca između 1572. i 1579. godine tokom Nizozemskog ustanka. Antwerpen u novembru 1576. najpoznatiji je primjer.
Zašto su vojnici bili nezadovoljni?
Neisplaćene plate bile su jedan od glavnih razloga nezadovoljstva. Španski vojnici već su 25. 7. 1576. zauzeli Aalst nakon što godinama nisu bili plaćeni. Slabost vlasti i vojni sukob u Antwerpenu dodatno su oblikovali krizu.
Koliko je trajalo pljačkanje?
Rijksmuseum datira Španski bijes u Antwerpenu od 4. do 7. 11. 1576. Vojnici su počeli napad 4. 11. 1576. u 11:00 i probili privremene gradske odbrambene položaje.
Je li predaja Antwerpena 1585. bila dio istog napada?
Ne. Antwerpen se predao Aleksandru Farneseu 17. 8. 1585., nakon opsade koja je trajala četrnaest mjeseci. Ta predaja bila je zaseban događaj u odnosu na pljačkanje iz novembra 1576.
Izvori
- Wikipedia — Španski bijes en.wikipedia.org
- Wikipedia — Pljačkanje Antwerpena en.wikipedia.org
- Rijksmuseum — Španski bijes u Antwerpenu, 1576 rijksmuseum.nl
- Canon van Vlaanderen — Ikonoklastički bijes canonvanvlaanderen.be
- Raymond Fagel — Uzroci Španskog bijesa u Antwerpenu emlc-journal.org
- MAS — Španski bijes, AV.1980.014 search.mas.be
- Mauricio Drelichman i Hans-Joachim Voth — Pozajmljivanje dužniku iz pakla, Dodatak II crei.cat
FAQ
Šta je bio Španski bijes?
Španski bijes naziv je za pljačkanja gradova koja su uglavnom provodile vojske španskih Habsburgovaca tokom Nizozemskog ustanka između 1572. i 1579. godine. Pljačkanje Antwerpena u novembru 1576. njegov je najpoznatiji primjer.
Zašto je Antwerpen opljačkan 1576. godine?
Neisplaćene plate bile su jedan od glavnih razloga nezadovoljstva vojnika. Smrt generalnog namjesnika ostavila je prazninu u vlasti, dok su se suprotstavljene snage okupljale u gradu i njegovoj citadeli.
Koliko je ljudi poginulo tokom pljačkanja Antwerpena?
Broj žrtava je sporan. MAS navodi procjenu od 8.000 mrtvih iz tadašnjih izvještaja i upoređuje je s procjenama savremenih historičara od 2.000 do 2.500.
Jesu li pljačkanje 1576. i predaja Antwerpena 1585. isti događaj?
Ne. Pljačkanje se dogodilo od 4. do 7. 11. 1576. Antwerpen se predao Aleksandru Farneseu 17. 8. 1585., nakon zasebne opsade koja je trajala četrnaest mjeseci.
Image: Jan Portant – The Spanish Fury rages on the Market Place.jpg — unknown, Public domain
