هاتوسا (Hattuşa) در عصر مفرغ متأخر پایتخت هیتیها بود. امروز این محوطه باستانشناسی در شهرستان بوغازکاله (Boğazkale)، استان چوروم (Çorum) ترکیه قرار دارد. شما می‌توانید از دروازه‌هایش بگذرید، در محدوده معبدهایش بایستید و بخشی از دیوار شهر را ببینید که با خشت و گل بازسازی شده است.
در این راهنما می‌خوانید هاتوسا کجاست، بقایای آن چه هستند و بهتر است اول سراغ کدام بخش‌ها بروید. سنگ سبزی هم که بیش از همه پرسش بازدیدکنندگان را برمی‌انگیزد، معرفی می‌شود.
هاتوسا در ترکیه؛ اینجا چه جایی است؟
نام این شهر چند شکل نوشتاری دارد. منابع ترکی آن را Hattuşa یا Hattuşaş می‌نویسند. حاتی‌ها شهر را «حاتوش» (Hattuş) می‌نامیدند. در دوره حکومت هیتیها، نام آن «هاتوسا» بود.
ویرانه‌ها درون قوس بزرگ رود قزل‌ایرماق (Kızılırmak) در آناتولی قرار دارند. محوطه در انتهای جنوبی دشت بوداک‌اوزو (Budaközü) است. شهر روی دامنه‌هایی ساخته شده بود که حدود 300 متر از کف دره بالاتر می‌روند.
پیشینه حضور انسان در اینجا بسیار قدیمی‌تر از دولت هیتی است. نخستین نشانه‌های سکونت به هزاره 6 پیش از میلاد می‌رسد. در سده‌های 19 و 18 پیش از میلاد، بازرگانان آشوری در شهر پایین یک سکونتگاه تجاری برپا کردند.
حدود 1700 پیش از میلاد، آنیتا (Anitta)، پادشاه کوشارا (Kuşşara)، شهر را ویران کرد. او نفرینی هم بر جای گذاشت. در این نفرین از خدای توفان آسمان خواست هر پادشاهی را که دوباره اینجا را آباد کند، مجازات کند.
نفرین دوام نیاورد. حدود 1650–1600 پیش از میلاد، در دوره حاتوشیلی یکم، هاتوسا به پایتختی هیتیها انتخاب شد.
یونسکو در سال 1986 هاتوسا را بهعنوان یک اثر فرهنگی در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.
هاتوسا کجاست و چطور به آن برسیم؟
هاتوسا در بوغازکاله، یکی از شهرستان‌های استان چوروم، قرار دارد. به گفته وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه، بوغازکوی–هاتوسا (Boğazköy-Hattuşa) در 82 کیلومتری جنوب غربی مرکز شهر چوروم است. اگر شما از چوروم راه می‌افتید، این فاصله را مبنای برنامه‌ریزی قرار دهید.
مختصات مرجع محوطه حدود 40.01972° عرض شمالی و 34.61528° طول شرقی است. همان‌طور که برای قرار گذاشتن با دوستتان موقعیت مکانی می‌فرستید، این اعداد را در برنامه نقشه گوشی خود وارد کنید. نقشه محل ویرانه‌ها را به شما نشان می‌دهد.
شهرداری بوغازکاله راهنمای بازدیدی منتشر کرده است. این راهنما پیشنهاد میکند بازدید را از مرکز شهرستان و محدوده موزه شروع کنید. سپس به معبد بزرگ، سنگ سبز، دروازه شیرها و یازیلیکایا بروید. این ترتیب برای برنامه‌ریزی یک روز بازدید کاربردی است.
نقشه هاتوسا؛ بخش‌های شهر چگونه کنار هم قرار دارند؟
جویبار کوچکی به نام قزلارکایاسی (Kızlarkayası) شهر را به دو بخش تقسیم میکند. شهر پایین در شمال است. شهر بالا در جنوب قرار دارد.
وقتی شما نقشه را نگاه می‌کنید، شهر را مانند کاسه‌ای تصور کنید که روی دامنه تپه بالا می‌رود. معبد بزرگ در شهر پایین است. دروازه‌ها و دیوارهای دفاعی در شهر بالا قرار دارند.
اقامتگاه شاهی روی پشته‌ای مرتفع قرار داشت که امروز بویوک‌قلعه (Büyükkale) نامیده می‌شود. این بخش در نقشه، نشانه‌ای جدا از معبدها و دروازه‌هاست.
یازیلیکایا داخل محدوده شهر نیست. این محوطه فاصله کمی با شهر دارد و حدود 2 کیلومتر در شمال شرقی آن قرار گرفته است.
دیدنی‌های هاتوسا؛ مهم‌ترین بقایای شهر
دیوارها و دروازه‌ها
به گفته یونسکو، طول دیوار عظیم پیرامون هاتوسا بیش از 8 کیلومتر است. شهر بالا سامانه دفاعی دو دیواره داشت. این بخش بیش از صد برج و پنج دروازه شناخته‌شده داشت.
جای سه دروازه را به‌راحتی می‌توان مشخص کرد:
- دروازه شیرها در جنوب غربی شهر است.
- دروازه شاه در جنوب شرقی است.
- دروازه ابوالهول در جنوب قرار دارد.
دروازه ابوالهول در یرکاپی (Yerkapı) است. این دروازه روی یک بلندی مصنوعی با دامنه‌های سنگ‌پوش قرار دارد. تونلی با طاق سنگی از زیر آن می‌گذرد.
معبد بزرگ
معبد بزرگ در شهر پایین است. یونسکو آن را سالم‌ترین بقایای معبد هیتی معرفی میکند و تاریخ آن را به سده 13 پیش از میلاد نسبت می‌دهد. این معبد یادآور آن است که هاتوسا هم مرکز مذهبی بود و هم دژ.
بویوک‌قلعه و نیشان‌تپه
بویوک‌قلعه پشته‌ای است که اقامتگاه شاهی روی آن ساخته شده بود. نیشان‌تپه (Nişantepe) در شهر بالا قرار دارد. طولانی‌ترین کتیبه هیروگلیف هیتیِ شناخته‌شده از دوره امپراتوری هیتی در اینجا است.
یازیلیکایا
یازیلیکایا (Yazılıkaya) نیایشگاهی صخرهای در حدود 2 کیلومتری شمال شرقی هاتوسا است. این محوطه دو فضای روباز در میان برونزدهای طبیعی سنگ دارد. نقش‌برجسته‌های صخرهای آن خدایان و الهه‌ها را نشان می‌دهند. تصویرهایی از تودهالیای چهارم (Tudhaliya IV)، شاه بزرگ، هم در میان آن‌ها دیده می‌شود.
سنگ سبز هاتوسا
سنگ سبز از اشیایی است که بازدیدکنندگان هاتوسا بیش از همه درباره آن می‌پرسند. شما می‌توانید آن را در محدوده معبد بزرگ در شهر پایین ببینید. راهنمای بازدید شهرداری بوغازکاله، این سنگ را یکی از توقفگاه‌های مسیر میان معبد بزرگ و دروازه شیرها معرفی میکند.
جنس سنگ چیست؟ آندریاس شاخنر (Andreas Schachner)، سرپرست کاوشها، در سال 2019 به این پرسش پاسخ داد. او گفت جنس سنگ سرپانتینیت یا نفریت است. همچنین افزود که چنین سنگهایی در منطقه یافت میشوند.
مردم محلی گاهی آن را «سنگ آرزو» می‌نامند. این نام بازتاب یک باور عامیانه درباره کاربرد سنگ است. شاخنر می‌گوید معنای این سنگ در آیینهای پرستش باستانی و دوره استفاده از آن را نمی‌توان تعیین کرد.
او به موقعیت سنگ هم اشاره کرد. سنگ حدود 1 متر پایین‌تر از آستانه دروازه هیتیِ مجاور قرار دارد. به گفته او، به همین دلیل سنگ در دوره هیتیها در محل کنونی‌اش استفاده نمی‌شده است.
پس شما می‌توانید از دیدن سنگ لذت ببرید، اما روایت آرزو کردن را یک باور عامیانه بدانید؛ این روایت، رسم مستند هیتیها نیست.
بازسازی هاتوسا؛ دیوار بازسازی‌شده
یکی از مفیدترین توقفگاه‌ها برای درک شهر، بخش بازسازی‌شده دیوار آن است. مؤسسه باستانشناسی آلمان در سالهای 2003–2005، بخشی به طول 65 متر از دیوار خشتی را بازسازی کرد. این بخش دو برج دارد. کار در قالب باستانشناسی تجربی انجام شد.
اعداد، ابعاد کار را روشن می‌کنند. گروه سازنده 64,000 خشت تولید کرد. با احتساب ملات و اندود، ساخت دیوار حدود 2,700 تن خاک رسی مصرف کرد.
سازندگان شکل بنا را حدس نزدند. آن‌ها برای برج‌ها، پنجره‌ها و کنگره‌ها از مدل‌های معماری باستانی ساخته‌شده از سفال استفاده کردند. این مدل‌ها لبه ظرف‌های بزرگ آیینی را تزئین می‌کنند. آن‌ها نمونه‌های کوچک سفالی از شکل ساختمان‌های هیتی هستند.
موزه بوغازکوی و ابوالهول‌ها
موزه بوغازکوی (Boğazköy Müzesi) در 12 سپتامبر 1966 افتتاح شد. یافته‌های کاوش‌های هاتوسا در این موزه به نمایش درآمده‌اند. بهتر است بازدید از موزه را همراه با محوطه برنامه‌ریزی کنید، چون ویرانه‌ها به‌تنهایی اشیای به‌دست‌آمده را به شما نشان نمی‌دهند.
یک نکته درباره موزه دانستنی است. یکی از ابوالهول‌های بوغازکوی از برلین بازگردانده شد. از 26 نوامبر 2011، این ابوالهول همراه با جفت خود که از موزه‌های باستانشناسی استانبول آمده، در موزه به نمایش گذاشته شده است.
خط زمانی
- هزاره 6 پیش از میلاد: نخستین نشانه‌های سکونت در محوطه هاتوسا.
- سده‌های 19–18 پیش از میلاد: بازرگانان آشوری در شهر پایین سکونتگاهی تجاری برپا می‌کنند.
- حدود 1700 پیش از میلاد: آنیتا هاتوسا را ویران میکند و علیه سکونت دوباره در آن نفرینی بر جای می‌گذارد.
- حدود 1650–1600 پیش از میلاد: هاتوسا در دوره حاتوشیلی یکم پایتخت هیتیها می‌شود.
- سده 13 پیش از میلاد: تاریخی که یونسکو برای معبد بزرگ ذکر میکند.
- 1906: هوگو وینکلر (Hugo Winckler) و تئودور ماکریدی (Theodor Makridy) کاوش‌های منظم را آغاز می‌کنند.
- 1966: موزه بوغازکوی افتتاح می‌شود.
- 1986: یونسکو هاتوسا را در فهرست میراث جهانی ثبت میکند.
- 2003–2005: بخشی به طول 65 متر از دیوار خشتی بازسازی می‌شود.
- 2011: دو ابوالهول بوغازکوی در کنار هم در موزه به نمایش درمی‌آیند.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
- نفرین آنیتا. پادشاهی که حدود 1700 پیش از میلاد شهر را ویران کرد، از خدای توفان خواست هر کس را که دوباره در آن ساکن شود، مجازات کند. حاتوشیلی یکم با این حال شهر را به پایتختی انتخاب کرد.
- سنگ سبز پایین‌تر قرار دارد. این سنگ حدود 1 متر پایین‌تر از آستانه دروازه هیتیِ مجاور است. به همین دلیل شاخنر می‌گوید سنگ در دوره هیتیها در آن محل استفاده نمی‌شده است.
- سفال به‌جای نقشه ساخت. برج‌ها، پنجره‌ها و کنگره‌های دیوار بازسازی‌شده از مدل‌های روی لبه ظرف‌های آیینی باستانی پیروی می‌کنند.
- دیوار به روایت عددها. بازسازی به 64,000 خشت و حدود 2,700 تن خاک رسی نیاز داشت.
- دوباره کنار هم قرار گرفتن ابوالهول‌ها. ابوالهول بازگردانده‌شده از برلین از 26 نوامبر 2011 کنار جفت خود از استانبول قرار دارد.
- آغاز کاوشها. نخستین کاوش‌های منظم در سال 1906 انجام شد. سرپرستی آن‌ها با هوگو وینکلر و تئودور ماکریدی، باستان‌شناس موزه استانبول، بود.
پرسش‌های متداول
هاتوسا کجاست؟
در شهرستان بوغازکاله از استان چوروم ترکیه قرار دارد. فاصله آن از مرکز شهر چوروم 82 کیلومتر به سمت جنوب غربی است. مختصات آن حدود 40.01972° عرض شمالی و 34.61528° طول شرقی است.
چرا هاتوسا میراث جهانی است؟
یونسکو در سال 1986 آن را بهعنوان یک اثر فرهنگی ثبت کرد. این محوطه دیواری به طول بیش از 8 کیلومتر، دروازههای عظیم، معبدها و نیایشگاه صخرهای یازیلیکایا دارد.
سنگ سبز چیست؟
سنگی سبزرنگ در محدوده معبد بزرگ است. شاخنر در سال 2019 گفت جنس آن سرپانتینیت یا نفریت است. نقش آن در آیینهای پرستش باستانی مشخص نیست.
آیا دیوار اصلی است؟
بخشی به طول 65 متر با دو برج بازسازی شده است. مؤسسه باستانشناسی آلمان این بخش را در سالهای 2003–2005 ساخت.
آیا یازیلیکایا داخل شهر است؟
خیر. حدود 2 کیلومتر در شمال شرقی هاتوسا قرار دارد. این محوطه دو فضای روباز در میان صخره‌های طبیعی دارد.
منابع
- ویکی‌پدیا — هاتوسا tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — هاتوسا en.wikipedia.org
- یونسکو — هاتوسا: پایتخت هیتیها whc.unesco.org
- وزارت فرهنگ و گردشگری — جاهای دیدنی tanitma.ktb.gov.tr
- اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها — هاتوسا kvmgm.ktb.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — هاتوسا ktb.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — هاتوسا (بوغازکوی) ekitap.ktb.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه بوغازکوی muze.gov.tr
- شهرداری بوغازکاله — راهنمای بازدید از هاتوسا bogazkale.bel.tr
- تی‌آرتی خبر / خبرگزاری آنادولو — سنگ سبز شهر باستانی همچنان رازآلود است trthaber.com
- یورگن زیهر — بخشی از دیوار شهر در هاتوسا archaeologie-online.de
Image: Lion Gate, Hattusa 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
