Hattuşa Son Tunc dövründə Xettlərin paytaxtı idi. Bu gün Türkiyənin Çorum vilayətinin Boğazkale rayonunda yerləşən arxeoloji abidədir. Siz şəhərin qapılarından keçə, məbədlər ərazisini gəzə və qala divarının gildən yenidən tikilmiş hissəsini görə bilərsiniz.
Bu bələdçi Hattuşanın harada olduğunu, xarabalıqların nədən ibarət olduğunu və əvvəlcə nələrə baxmağın əlverişli olduğunu izah edir. Ziyarətçilərin ən çox soruşduğu yaşıl daşdan da bəhs edir.
Türkiyədəki Hattuşa necə bir yerdir?
Şəhərin adı müxtəlif cür yazılır. Türkiyə mənbələrində Hattuşa və ya Hattuşaş adlarına rast gəlinir. Hattilər şəhəri Hattuş adlandırırdılar. Xett hakimiyyəti dövründə isə Hattuşa kimi tanınırdı.
Xarabalıqlar Anadoluda Qızılırmaq çayının böyük döngəsinin daxilində yerləşir. Abidə Budaközü düzünün cənub ucundadır. Şəhər vadinin dibindən təxminən 300 metr yüksələn yamaclarda salınıb.
Burada insan məskunlaşmasının tarixi Xett dövlətindən xeyli qədimdir. Ən erkən yaşayış izləri e.ə. VI minilliyə gedib çıxır. E.ə. XIX və XVIII əsrlərdə Aşşur tacirləri Aşağı şəhərdə ticarət məskəni qurmuşdular.
Təxminən e.ə. 1700-cü ildə Kuşşara hökmdarı Anitta şəhəri dağıtdı. Ardınca bir lənət qoydu. Göyün Fırtına tanrısından burada yenidən məskən salacaq hər bir hökmdarı cəzalandırmasını istədi.
Lənət uzun sürmədi. Təxminən e.ə. 1650–1600-cü illərdə, I Hattuşilinin hakimiyyəti zamanı Hattuşa Xettlərin paytaxtı seçildi.
UNESCO Hattuşanı 1986-cı ildə mədəni irs obyekti kimi Dünya İrsi Siyahısına daxil etdi.
Hattuşa haradadır və ora necə getmək olar?
Hattuşa Çorum vilayətinin Boğazkale rayonundadır. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə görə, Boğazköy-Hattuşa Çorum şəhər mərkəzindən 82 kilometr cənub-qərbdə yerləşir. Siz yola Çorumdan çıxırsınızsa, səfərinizi bu məsafəyə əsasən planlaşdırın.
İstinad koordinatları təxminən 40.01972° N və 34.61528° E-dir. Dostunuzla görüşəndə ona xəritədə məkan göndərdiyinizi düşünün. Siz də bu rəqəmləri telefonunuzun xəritə tətbiqinə daxil etsəniz, xarabalıqların yerini görə bilərsiniz.
Boğazkale bələdiyyəsinin ziyarətçi bələdçisi var. Orada gəzintiyə rayon mərkəzindən və muzeyin yerləşdiyi ərazidən başlamaq təklif olunur. Sonrakı dayanacaqlar Böyük məbəd, Yaşıl daş, Aslanlı qapı və Yazılıkayadır. Gününüzü bu ardıcıllıqla planlaşdırmaq əlverişlidir.
Hattuşa xəritəsi: şəhərin quruluşu
Qızlarqayası (Kızlarkayası) adlı kiçik çay şəhəri iki yerə ayırır. Aşağı şəhər şimalda, Yuxarı şəhər isə cənubdadır.
Xəritəyə baxarkən şəhəri yamac boyunca yüksələn kasa kimi təsəvvür edin. Böyük məbəd Aşağı şəhərdədir. Qapılar və müdafiə divarları isə Yuxarı şəhərdə yerləşir.
Hökmdar iqamətgahı bu gün Böyükkala (Büyükkale) kimi tanınan hündür tirədə yerləşirdi. Şəhər planında burası məbəd və qapılardan ayrı bir abidədir.
Yazılıkaya şəhər planının daxilində deyil. Şəhərdən bir qədər aralıda, təxminən 2 kilometr şimal-şərqdə yerləşir.
Hattuşa xarabalıqları: əsas görməli yerlər
Qala divarları və qapılar
UNESCO-nun məlumatına görə, Hattuşanı əhatə edən monumental qala divarlarının uzunluğu 8 kilometrdən çoxdur. Yuxarı şəhərin müdafiəsi qoşa divar sistemi ilə təmin edilirdi. Burada yüzdən çox qüllə və məlum olan beş qapı vardı.
Üç qapının yerini asanlıqla müəyyən etmək olar:
- Aslanlı qapı (Aslanlı Kapı) şəhərin cənub-qərbindədir.
- Şah qapısı (Kral Kapısı) cənub-şərqdədir.
- Sfinksli qapı (Sfenksli Kapı) cənubdadır.
Sfinksli qapı Yerkapıdadır. Yamacları daşla üzlənmiş süni yüksəklik üzərində dayanır. Altından daş tağbəndli tunel keçir.
Böyük məbəd
Böyük məbəd (Büyük Tapınak) Aşağı şəhərdədir. UNESCO onu ən yaxşı qorunmuş Xett məbədi qalıqları kimi təqdim edir və e.ə. XIII əsrə aid edir. Bu məbəd Hattuşanın qala olmaqla yanaşı, dini mərkəz olduğunu da göstərir.
Böyükkala və Nişantəpə
Böyükkala hökmdar iqamətgahının tikildiyi tirədir. Nişantəpə (Nişantepe) isə Yuxarı şəhərdədir. Xett imperiyası dövründən məlum olan ən uzun Xett heroqlif yazısı burada yerləşir.
Yazılıkaya
Yazılıkaya Hattuşadan təxminən 2 kilometr şimal-şərqdə yerləşən qaya ziyarətgahıdır. Təbii qaya çıxıntıları arasında üstü açıq iki bölməsi var. Qaya relyeflərində tanrılar və ilahələr təsvir olunub. Böyük hökmdar IV Tudhaliyanın təsvirləri də var.
Hattuşanın yaşıl daşı
Yaşıl daş Hattuşada haqqında ən çox sual verilən əşyalardan biridir. Siz onu Aşağı şəhərdə, Böyük məbədin ərazisində görə bilərsiniz. Boğazkale bələdiyyəsinin ziyarətçi bələdçisində bu daş Böyük məbədlə Aslanlı qapı arasındakı dayanacaq kimi göstərilir.
Daş hansı süxurdandır? Qazıntı rəhbəri Andreas Schachner 2019-cu ildə bu suala cavab verib. O, daşın serpentinit və ya nefrit olduğunu bildirib. Bölgədə belə daşlara rast gəlindiyini də əlavə edib.
Yerli sakinlər onu bəzən Dilək daşı adlandırırlar. Bu ad daşın nə üçün istifadə edildiyi barədə xalq inancını əks etdirir. Schachnerin sözlərinə görə, daşın qədim dini ayinlərdəki mənasını və istifadə olunduğu dövrü müəyyən etmək mümkün deyil.
O, daşın yerləşdiyi səviyyəyə də diqqət çəkib. Daş yaxınlıqdakı Xett qapısının astanasından təxminən 1 metr aşağıdadır. Buna görə də Schachner onun Xett dövründə indiki yerində istifadə edilmədiyini bildirib.
Siz daşa baxıb maraqlana bilərsiniz. Ancaq dilək rəvayətini sənədlərlə təsdiqlənmiş Xett adəti kimi deyil, xalq inancı kimi qəbul edin.
Hattuşanın bərpası: yenidən tikilmiş qala divarı
Şəhərin necə göründüyünü anlamaq üçün ən faydalı dayanacaqlardan biri qala divarının yenidən tikilmiş hissəsidir. Alman Arxeologiya İnstitutu 2003–2005-ci illərdə çiy kərpic divarın 65 metrlik hissəsini yenidən inşa edib. Bu hissəyə iki qüllə daxildir. İş eksperimental arxeologiya layihəsi kimi həyata keçirilib.
İşin miqyasını rəqəmlər göstərir. Komanda 64,000 çiy kərpic hazırlayıb. Hörgü məhlulu və suvaqla birlikdə divara təxminən 2,700 ton gilli torpaq sərf olunub.
İnşaatçılar formaları təxmin əsasında seçməyiblər. Qüllələri, pəncərələri və divarın dişlərini qurarkən qədim terrakota memarlıq modellərinə əsaslanıblar. Bu modellər iri ayin qablarının ağız kənarlarını bəzəyir. Onlar Xett tikililərinin görünüşünü əks etdirən kiçik gil surətlərdir.
Boğazköy Muzeyi və sfinkslər
Boğazköy Muzeyi 12 sentyabr 1966-cı ildə açılıb. Burada Hattuşa qazıntılarından tapılmış əşyalar nümayiş olunur. Muzeyi arxeoloji abidə ilə birlikdə gəzmək məqsədəuyğundur. Çünki təkcə xarabalıqlara baxmaqla həmin əşyaları görə bilməzsiniz.
Bir təfərrüatı da bilmək faydalıdır. Boğazköy sfinkslərindən biri Berlindən geri qaytarılıb. 26 noyabr 2011-ci ildən muzeydə İstanbul Arxeologiya Muzeylərindən gətirilmiş tayı ilə birlikdə nümayiş olunur.
Xronologiya
- E.ə. VI minillik: Hattuşa ərazisində ən erkən yaşayış izləri.
- E.ə. XIX–XVIII əsrlər: Aşşur tacirləri Aşağı şəhərdə ticarət məskəni qururlar.
- Təxminən e.ə. 1700-cü il: Anitta Hattuşanı dağıdır və burada yenidən məskunlaşacaq şəxsi lənətləyir.
- Təxminən e.ə. 1650–1600-cü illər: I Hattuşilinin dövründə Hattuşa Xettlərin paytaxtına çevrilir.
- E.ə. XIII əsr: UNESCO-nun Böyük məbəd üçün göstərdiyi tarix.
- 1906: Hugo Winckler və Theodor Makridy sistemli qazıntılara başlayırlar.
- 1966: Boğazköy Muzeyi açılır.
- 1986: UNESCO Hattuşanı Dünya İrsi Siyahısına daxil edir.
- 2003–2005: Çiy kərpic qala divarının 65 metrlik hissəsi yenidən tikilir.
- 2011: İki Boğazköy sfinksi muzeydə birlikdə nümayiş etdirilməyə başlanır.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Anittanın lənəti. Təxminən e.ə. 1700-cü ildə şəhəri dağıdan hökmdar Fırtına tanrısından burada yenidən məskən salacaq şəxsi cəzalandırmasını istəmişdi. Buna baxmayaraq, I Hattuşili buranı paytaxt seçdi.
- Yaşıl daş aşağı səviyyədədir. O, yaxınlıqdakı Xett qapısının astanasından təxminən 1 metr aşağıda yerləşir. Schachner məhz buna görə daşın Xett dövründə həmin yerdə istifadə edilmədiyini deyir.
- Tikinti planı rolunu oynayan saxsı qablar. Yenidən tikilmiş divarın qüllələri, pəncərələri və dişləri qədim ayin qablarının ağız kənarlarındakı modellərə əsaslanır.
- Divar rəqəmlərlə. Yenidənqurma üçün 64,000 kərpic və təxminən 2,700 ton gilli torpaq istifadə olunub.
- Sfinkslərin qovuşması. Berlindən qaytarılan sfinks 26 noyabr 2011-ci ildən İstanbuldan gətirilmiş tayı ilə yanaşı dayanır.
- İlk qazıntılar. İlk sistemli qazıntılar 1906-cı ildə aparılıb. Onlara Hugo Winckler və İstanbul Muzeyinin arxeoloqu Theodor Makridy rəhbərlik ediblər.
Tez-tez verilən suallar
Hattuşa haradadır?
Türkiyənin Çorum vilayətinin Boğazkale rayonundadır. Çorum şəhər mərkəzindən 82 kilometr cənub-qərbdə yerləşir. Koordinatları təxminən 40.01972° N, 34.61528° E-dir.
Hattuşa niyə Dünya İrsi Siyahısındadır?
UNESCO onu 1986-cı ildə mədəni irs obyekti kimi siyahıya daxil edib. Burada uzunluğu 8 kilometrdən çox olan qala divarları, monumental qapılar, məbədlər və Yazılıkaya qaya ziyarətgahı var.
Yaşıl daş nədir?
Böyük məbəd ərazisindəki yaşıl daşdır. Schachner 2019-cu ildə onun serpentinit və ya nefrit olduğunu bildirib. Qədim dini ayinlərdəki rolu məlum deyil.
Qala divarı orijinaldır?
İki qülləsi olan 65 metrlik hissə yenidən tikilib. Alman Arxeologiya İnstitutu onu 2003–2005-ci illərdə inşa edib.
Yazılıkaya şəhərin içindədir?
Xeyr. Hattuşadan təxminən 2 kilometr şimal-şərqdədir. Təbii qayalar arasında üstü açıq iki bölməsi var.
Mənbələr
- Vikipedi — Hattuşaş tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Hattusa en.wikipedia.org
- UNESCO — Hattusha: Xettlərin paytaxtı whc.unesco.org
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Gəzməli yerlər tanitma.ktb.gov.tr
- Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — Hattuşa kvmgm.ktb.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Hattuşa ktb.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Hattuşaş (Boğazköy) ekitap.ktb.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Boğazköy Muzeyi muze.gov.tr
- Boğazkale Bələdiyyəsi — Hattuşa ziyarət bələdçisi bogazkale.bel.tr
- TRT Xəbər / Anadolu Agentliyi — Qədim şəhərdəki yaşıl qaya sirrini qoruyur trthaber.com
- Jürgen Seeher — Hattuša şəhər divarının bir hissəsi archaeologie-online.de
Image: Lion Gate, Hattusa 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0
