Hattuşa nerede? Çorum’daki Hitit başkentinde ne görülür?

Hattuşa’yı çevreleyen anıtsal sur hattı 8 kilometreden uzundur. Kentin yapıları, vadi tabanından yaklaşık 300 metre yükselen yamaçlara kurulmuştur.

Bu yazıda Hattuşa’nın nerede olduğunu, haritada nasıl bulacağınızı ve ören yerinde hangi yapıları göreceğinizi öğreneceksiniz. Ayrıca yeşil taş tartışmasını ve yeniden inşa edilen kerpiç surları ele alıyoruz.

Hattuşa nerede, hangi ilde ve hangi şehirde?

Hattuşa ya da Hattuşaş, Çorum ilinin Boğazkale ilçesinde bulunan bir antik kenttir. Geç Tunç Çağı’nda Hititlere başkentlik yapmıştır. Yani sorunun kısa cevabı şudur: Çorum ilinde, Boğazkale ilçesinde.

Kalıntılar, Anadolu’da Kızılırmak’ın oluşturduğu büyük yayın içinde yer alır. Kent, Budaközü Ovası’nın güney ucunda kurulmuştur. Yapılar, vadi tabanından yaklaşık 300 metre yükselen yamaçlara yayılır.

Bugün aynı yer için birkaç ad dolaşıyor. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne göre Hattilerin Hattuş adını verdiği şehir, Hitit egemenliği döneminde Hattuşa adıyla anılmıştır. Köy adıyla Boğazköy, ören yeri adıyla Boğazköy-Hattuşa ifadelerini de görebilirsiniz. Hepsi aynı yeri anlatır.

Hattuşa yol tarifi ve haritadaki konumu

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Boğazköy-Hattuşa’nın Çorum il merkezinin 82 kilometre güneybatısında olduğunu belirtir. Rotanızı Çorum merkezinden başlatıp güneybatıya doğru planlayabilirsiniz.

Haritada aramak istiyorsanız referans koordinatlar yaklaşık 40,01972° kuzey enlemi ve 34,61528° doğu boylamıdır. Telefonunuzdaki harita uygulamasına bu sayıları yazmanız yeterli. Uygulama sizi ören yerinin yakınına götürür.

İlçe merkezi Boğazkale, gezinin doğal başlangıç noktasıdır. Boğazkale Belediyesinin ziyaret rehberi de gezinin ilçe merkezi ve müze çevresinden başlamasını önerir. Buradan Büyük Tapınak, Yeşil Taş, Aslanlı Kapı ve Yazılıkaya ile devam eden bir sıra izlenir.

Hattuşa nedir ve başkent nasıl oldu?

Hattuşa’daki en erken yerleşim izleri MÖ 6. binyıla kadar uzanır. MÖ 19. ve 18. yüzyıllarda Asurlu tüccarlar, kentin Aşağı Şehir bölümünde bir ticaret yerleşimi kurdu. Yani Hititlerden önce de burada iş yapan insanlar vardı.

Sonra bir yıkım geldi. MÖ 1700 dolaylarında Kuşşara Kralı Anitta şehri yıktı. Ardından, burayı yeniden yerleştirecek kralı göğün Fırtına Tanrısı’nın cezalandırmasını isteyen bir lanet bıraktı.

Lanet tutmadı. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre Hattuşa, yaklaşık MÖ 1650–1600 yıllarında I. Hattuşili döneminde Hitit başkenti olarak seçildi. Kent 1986’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kültürel miras olarak girdi.

Kısa kronoloji

• MÖ 6. binyıl: Hattuşa alanındaki en erken yerleşim izleri.
• MÖ 19.–18. yüzyıllar: Asurlu tüccarların Aşağı Şehir’de ticaret yerleşimi kurması.
• MÖ yaklaşık 1700: Anitta’nın şehri yıkması ve yeniden yerleşime karşı lanet bırakması.
• MÖ yaklaşık 1650–1600: I. Hattuşili döneminde Hattuşa’nın Hitit başkenti seçilmesi.
• MÖ 13. yüzyıl: UNESCO’nun Büyük Tapınak’ı tarihlendirdiği dönem.
• 1906: Hugo Winckler ve Theodor Makridy’nin ilk sistemli kazıları.
• 1966: Boğazköy Müzesinin açılması.
• 1986: UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kayıt.
• 2003–2005: 65 metrelik kerpiç sur bölümünün yeniden inşası.
• 2011: İki Boğazköy sfenksinin Boğazkale’de birlikte sergilenmeye başlaması.

Hattuşa’da ne görülür?

Kızlarkayası Deresi kenti ikiye ayırır. Kuzeyde Aşağı Şehir, güneyde Yukarı Şehir yer alır. Gezinizi bu iki bölüme göre planlamak işinizi kolaylaştırır.

Aşağı Şehir ve Büyük Tapınak

Aşağı Şehir’deki Büyük Tapınak, UNESCO tarafından MÖ 13. yüzyıla tarihlenir. UNESCO onu en iyi korunmuş Hitit tapınağı kalıntısı olarak tanımlar.

Yeşil taş da bu tapınak alanında görülür. Ayrıntısı aşağıdaki bölümde.

Yukarı Şehir: surlar ve kapılar

Yukarı Şehir’in çift surlu savunma sisteminde yüzden fazla kule ve bilinen beş kapı vardır. Üç kapıyı konumlarıyla aklınızda tutun:

• Aslanlı Kapı: kentin güneybatısında.
• Kral Kapısı: güneydoğusunda.
• Sfenksli Kapı: güneyde, Yerkapı’da.

Yerkapı’daki Sfenksli Kapı, taş kaplı yamaçları olan yapay bir yükseltinin üzerindedir. Yükseltinin altından taş örtülü bir tünel geçer.

Büyükkale ve Nişantepe

Hattuşa’nın kraliyet ikametgâhı, bugün Büyükkale adıyla bilinen yüksek sırtın üzerine kurulmuştur. Nişantepe ise Yukarı Şehir’dedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre burada, Hitit İmparatorluk Dönemi’nden bilinen en uzun Hitit hiyeroglif yazıtı bulunur.

Yazılıkaya

Yazılıkaya kaya tapınağı, Hattuşa’nın yaklaşık 2 kilometre kuzeydoğusundadır. Doğal kayalıklar arasında iki açık hava odasından oluşur. Kaya kabartmalarında tanrı ve tanrıçaların yanı sıra Büyük Kral IV. Tudhaliya’nın tasvirleri de yer alır.

Hattuşa yeşil taşı nedir?

Boğazkale Belediyesinin ziyaret rehberine göre yeşil taş, Büyük Tapınak alanında görülebilir. Halk arasında Dilek Taşı olarak anılır. Bu ad, taşın tarihsel işlevine ilişkin bir inanışa dayanır.

Kazı başkanı Andreas Schachner, 2019 tarihli açıklamasında taşın cinsini serpentinit veya nefrit olarak belirtti. Bu tür taşların bölgede bulunduğunu da söyledi. Taşın antik kültteki anlamını ve kullanım dönemini ise belirleyemediklerini ekledi.

Schachner’in bir gözlemi daha var. Yeşil taş, yanındaki Hitit kapı eşiğinin yaklaşık 1 metre altında durur. Bu yüzden Hitit döneminde bugünkü konumunda kullanılmamıştır.

Kısacası Dilek Taşı adı bir halk inanışına dayanır. Hititlerin taşa nasıl baktığı bilinmiyor.

Yeniden inşa edilen sur ve Boğazköy Müzesi

Alman Arkeoloji Enstitüsü, 2003–2005 yıllarında kerpiç surların 65 metrelik bir bölümünü iki kuleyle birlikte yeniden inşa etti. Bu çalışma deneysel arkeoloji kapsamındaydı. Ayakta duran bir Hitit surunun nasıl göründüğünü orada kendiniz görebilirsiniz.

Boğazköy Müzesi 12 Eylül 1966’da açıldı. Hattuşa kazılarında bulunan eserleri sergiler. İlk sistemli kazılar ise 1906’da Hugo Winckler ve İstanbul Müzesi arkeoloğu Theodor Makridy tarafından yapılmıştı.

Müzede özel bir köşe var. Berlin’den iade edilen Boğazköy Sfenksi ile İstanbul Arkeoloji Müzelerindeki eşi, 26 Kasım 2011’den beri burada birlikte sergilenir.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Sur yeniden inşasının rakamları şaşırtıcıdır. Çalışmada 64 bin kerpiç üretildi. Harç ve sıva dâhil yaklaşık 2.700 ton killi toprak kullanıldı. Bir tuğla evin duvarını düşünün; burada binlerce katı ölçekte bir iş yapıldı.

İkinci ayrıntı tasarımla ilgili. Kule, pencere ve mazgal biçimleri için büyük kült kaplarının kenarlarını süsleyen antik pişmiş toprak mimari modellerden yararlanıldı. Yani rekonstrüksiyon, Hititlerin kendi yaptığı küçük bina modellerinden yararlandı.

Üçüncüsü Anitta’nın laneti. Şehri yıktıktan sonra, onu yeniden yerleştirecek kralı Fırtına Tanrısı’nın cezalandırmasını istemişti. Yine de yaklaşık MÖ 1650–1600 yıllarında I. Hattuşili şehri başkent yaptı.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Hattuşa tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Hattusa en.wikipedia.org
3. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Gezilecek Yerler tanitma.ktb.gov.tr
4. UNESCO — Hattusha: the Hittite Capital whc.unesco.org
5. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Hattuşa kvmgm.ktb.gov.tr
6. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Hattuşa ktb.gov.tr
7. Boğazkale Belediyesi — Hattuşa Ziyaret Rehberi bogazkale.bel.tr
8. TRT Haber / Anadolu Ajansı — Antik kentteki yeşil kaya gizemini koruyor trthaber.com
9. Jürgen Seeher — Ein Stück Stadtmauer in Hattuša archaeologie-online.de
10. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Hattuşaş (Boğazköy) ekitap.ktb.gov.tr
11. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Boğazköy Müzesi muze.gov.tr

Görsel: Lion Gate, Hattusa 01.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0