کاونوس کجاست؟ آرامگاه‌های صخره‌ای دالیان و بندر باستانی

شهر باستانی کاونوس کجاست؟

کاونوس (Kaunos) روبه‌روی دالیان (Dalyan)، در کرانه غربی رود دالیان قرار دارد. این محوطه باستانی در محدوده چاندیر (Çandır)، از شهرستان کوی‌جیغیز (Köyceğiz) در استان موغلا (Muğla) است. رود دالیان دریاچه کوی‌جیغیز را به دریای مدیترانه (Akdeniz) وصل می‌کند. به همین دلیل، شهر باستانی کنار یک آبراه قرار دارد؛ هرچند بندرهای پیشینش دیگر آن را به شهری ساحلی تبدیل نمی‌کنند.

اگر شما از دالیان به آن سوی رود نگاه کنید، آرامگاه‌های صخره‌ای که می‌بینید متعلق به کاونوس هستند. این‌ها شناخته‌شده‌ترین بناهای شهرند، اما فقط بخشی از محوطه باستانی را تشکیل می‌دهند. بقایای یک تئاتر، آکروپولیس، حمام رومی، معبدها و کلیسایی از نوع بازیلیکا نیز باقی مانده‌اند.

نام ترکی این محوطه «Kaunos Antik Kenti» است. نام کاریایی آن «Kbid» و صورت لاتین نامش «Caunus» بود. این نام‌ها به همان شهر باستانی اشاره دارند که ویرانه‌ها و حوضه‌های بندرهای پیشین، امروز در محدوده آن قرار گرفته‌اند. کاونوس همچنین دولتی مستقل در دوران باستان بود که به نام خود سکه ضرب می‌کرد.

تاریخ کاونوس در ترکیه به چه زمانی برمی‌گردد؟

اداره فرهنگ و گردشگری استان موغلا، پیشینه باستان‌شناختی کاونوس را تا قرن دهم پیش از میلاد دنبال می‌کند. پرونده نامزدی یونسکو یک شیء مشخص از دوره‌های آغازین را ثبت کرده است: گردن یک آمفورا از دوره پروتوژئومتریک که به قرن نهم پیش از میلاد یا پیش از آن تاریخ‌گذاری شده است. این بازه کلی تاریخی و تاریخ آن شیء باقی‌مانده، به دو نوع متفاوت از شواهد اشاره دارند.

روایت مردم کاونوس از خاستگاه خود با توضیح هرودوت (Herodot) تفاوت داشت. کاونوسی‌ها خود را از نسل مردمانی از کرت (Girit) می‌دانستند. هرودوت آن‌ها را مردمی بومی در آناتولی (Anadolu) به شمار می‌آورد. بنابراین، خاستگاهی که خودشان ادعا می‌کردند باید به‌عنوان یک روایت باستانی مطرح شود، نه گزارشی مورد توافق درباره مهاجرت.

سکه‌های کاونوس بخش دیگری از تاریخ آن را روشن می‌کنند. این شهر به‌عنوان دولتی مستقل، به نام خود پول ضرب می‌کرد. هویت تاریخی آن فراتر از آرامگاه‌هایی است که از دالیان دیده می‌شوند: کاونوس نام یک جامعه سیاسی با پول مخصوص به خود نیز بود.

آرامگاه‌های صخره‌ای کاونوس؛ چه چیزی می‌بینید؟

آرامگاه‌های یادمانی در جبهه جنوبی کوه بالیکلر (Balıklar Dağı) در دل سنگ تراشیده شده‌اند. آرامگاه‌هایی که از دالیان دیده می‌شوند به قرن چهارم پیش از میلاد تعلق دارند. استفاده از آن‌ها در دوره روم هم ادامه داشت. پس تاریخ ساختشان، پایان استفاده از آن‌ها برای تدفین نیست.

وقتی شما نماهای پرکار این آرامگاه‌ها را بررسی می‌کنید، به دو ستون ایونی، سنتوری مثلثی و تزیینات بادبزنی به شکل برگ نخل دقت کنید. این تزیینات «آکروتریا» نام دارند. این جزئیات، نمای آرامگاه‌ها را شبیه سردر معبد می‌کنند. چنین معماری‌ای از ویژگی‌های شاخص بناهای کاونوس است.

این آرامگاه‌ها با نمای معبدگونه، از نظر معماری با انواع آرامگاه‌های اورارتویی، فریگی و لیکیایی تفاوت دارند. نمای آن‌ها بازتاب معماری معبدهای یونانی است. این مقایسه به معماری نمای آرامگاه‌ها مربوط می‌شود، نه صرفاً به قرار گرفتن آن‌ها در دل صخره.

گستره تدفین در این منطقه از مجموعه یادمانی شناخته‌شده بزرگ‌تر است. فهرست استانی موغلا از 167 آرامگاه صخره‌ای در هفت محدوده نام می‌برد. این تعداد به شما کمک می‌کند نماهای چشمگیر را بخشی از یک چشم‌انداز تدفینی گسترده‌تر ببینید و بناهای مشهور را تمام گورستان به حساب نیاورید.

آرامگاه‌های شاهی کاونوس؛ آیا واقعاً مدفن پادشاهان بودند؟

عبارت ترکی «Kaunos kral mezarları» به معنای آرامگاه‌های شاهی کاونوس است. با این حال، اداره فرهنگ و گردشگری استان این بناها را آرامگاه‌هایی معرفی می‌کند که برای اشراف شهر ساخته شده بودند. بنابراین باید به تفاوت میان نام رایج و توضیح رسمی دقت کرد.

نماهای پرکار این بناها در همین زمینه تدفین اشراف معنا پیدا می‌کنند. دو ستون ایونی و یک سنتوری مثلثی از عناصر معماری هستند که شما می‌توانید تشخیص دهید. نامیدن این بناها به‌عنوان آرامگاه شاهی، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که افراد دفن‌شده در آن‌ها پادشاه بوده‌اند. توضیح رسمی، آن‌ها را به طبقه اشراف شهر نسبت می‌دهد.

بندر باستانی کاونوس کجا بود؟

کاونوس دو بندر در دو سوی کوچوک کاله (Küçük Kale) داشت. بندر جنوبی در جنوب شرقی آن قرار داشت. بندر داخلی در شمال غربی آن بود. برای درک ارتباط شهر با ساحل باید هر دو حوضه را در نظر گرفت، چون تاریخ دریایی کاونوس به یک بندر محدود نبود.

حوضه بندر داخلی باستانی امروز سولوکلو گول (Sülüklü Göl) نام دارد. بندر جنوبی تقریباً تا پایان دوره هلنیستی استفاده می‌شد. پس از آن خشک شد و دیگر دسترسی به آن ممکن نبود. این تغییرات، رابطه شهر را با آب‌هایی که پیش‌تر به آن خدمت می‌کردند دگرگون کرد.

از حدود 200 پیش از میلاد، انباشت رسوبات آبرفتی و شکل‌گیری ساحل در خلیج دالیان به پر شدن محدوده بندرها کمک کرد. کاونوس امروز حدود 8 کیلومتر از دریا فاصله دارد و در خشکی قرار گرفته است. اگر شما بندری باستانی را کنار خط ساحلی امروزی تصور کنید، این فاصله می‌تواند درک جغرافیای باقی‌مانده را دشوار کند.

نشانه‌های افول بندر در کتیبه‌های دوران فرمانروایی هادریان (Hadrianus) هم دیده می‌شود. این کتیبه‌ها از تخفیف‌های مالیاتی برای بازرگانان و کشتی‌داران خبر می‌دهند. هدف، جذب تجارت به بندری بود که پیوسته کم‌عمق‌تر می‌شد. بنابراین پاسخ شهر هم اقتصادی بود و هم جغرافیایی: هم‌زمان با دشوارتر شدن دسترسی به بندر، هزینه‌های دریافتی را کاهش داد.

ویرانه‌های کاونوس؛ به‌جز آرامگاه‌ها چه چیزهایی باقی مانده است؟

آکروپولیس روی تپه‌ای با ارتفاع 152 متر قرار دارد. قطر تئاتر حدود 75 متر است و حدود 5,000 تماشاگر در آن جا می‌گرفتند. این اندازه‌ها به شما تصوری از وسعت سکونتگاه، فراتر از آرامگاه‌های تراشیده‌شده در صخره، می‌دهند.

در غرب تئاتر، بقایای کلیسایی از نوع بازیلیکا قرار دارد. محوطه باستانی همچنین شامل یک حمام رومی و بقایای معبدهاست. این بناها، همراه با ادامه استفاده از آرامگاه‌ها در دوران روم، نشان می‌دهند که محوطه باقی‌مانده شواهدی از دوره‌های مختلف تاریخ شهر را در خود دارد.

رواق ستون‌دار یا استوای رو به بندر، بنای مهم دیگری در این مجموعه است. باقی اوگون (Baki Öğün) در نخستین گزارش کاوش خود، طول آن را 94 متر و عرض داخلی‌اش را 6.30 متر ثبت کرد. موقعیت ثبت‌شده آن رو به بندر، یکی از آثار معماری باقی‌مانده را مستقیماً به ساحل پیشین پیوند می‌دهد.

بازدید از کاونوس از دالیان؛ شناخت موقعیت محوطه

برای بازدیدی با محوریت کاونوس و دالیان، ابتدا رابطه میان کرانه رود و ویرانه‌ها را در نظر بگیرید. دالیان در آن سوی رود، روبه‌روی محوطه باستانی قرار دارد. بناها متعلق به کاونوس در محدوده چاندیر هستند. خود رود نیز دریاچه کوی‌جیغیز را به مدیترانه وصل می‌کند.

شما می‌توانید این چشم‌انداز باستانی را در سه بخش بشناسید: آرامگاه‌های کوه بالیکلر، آکروپولیس و دیگر بقایای شهر، و دو بندر پیشین. با این نگاه، بناهای تدفینی قرن چهارم پیش از میلاد در پیوند با سکونتگاه و دسترسی متغیر آن به دریا دیده می‌شوند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

نمک کاونوس کاربرد دارویی داشت. نمکی که از حوضچه‌های تولید نمک در ایزتوزو (İztuzu) به دست می‌آمد، ماده‌ای پرطرفدار در مرهم‌های چشم دوران باستان بود.

امتیازهای مالیاتی دوران هادریان، تلاشی عملی برای حمایت از تجارت بندر را نشان می‌دهند. با کم‌عمق‌تر شدن بندر، بازرگانان و کشتی‌داران از تخفیف برخوردار شدند. این کتیبه‌ها در کنار روایت کلی انباشت رسوبات، یک واکنش اداری مشخص را ثبت می‌کنند.

حتی توصیف بندری که با زنجیر بسته می‌شد، پرسشی درباره وضعیت فیزیکی محل پیش می‌آورد. باقی اوگون در ارزیابی روایت استرابون (Strabon)، استدلال کرد که این توصیف باید به حوضه سولوکلو گول اشاره داشته باشد. او همچنین مشاهده کرد که دهانه میان انتهای دیوارها برای کشیدن زنجیر بیش از حد عریض به نظر می‌رسد.

قدیمی‌ترین شیء شناسایی‌شده در پرونده یونسکو، گردن یک آمفوراست که به قرن نهم پیش از میلاد یا پیش از آن تاریخ‌گذاری شده است. ابعاد کوچک آن با آرامگاه‌های عظیم تفاوت دارد. با این حال، این قطعه شاهدی از مرحله‌ای از گذشته کاونوس است که از نماهای قرن چهارم پیش از میلادِ قابل مشاهده از دالیان قدیمی‌تر است.

خط زمانی

• قرن دهم پیش از میلاد: آغاز بازه تاریخ باستان‌شناختی کاونوس بر اساس اعلام اداره فرهنگ و گردشگری استان موغلا.
• قرن نهم پیش از میلاد یا پیش از آن: تاریخ تعیین‌شده برای گردن آمفورای پروتوژئومتریک ثبت‌شده در پرونده یونسکو.
• قرن چهارم پیش از میلاد: ساخت آرامگاه‌های صخره‌ای که از دالیان دیده می‌شوند.
• از حدود 200 پیش از میلاد به بعد: انباشت رسوبات آبرفتی به تغییر چشم‌انداز بندرها کمک می‌کند.
• پایان دوره هلنیستی: پایان تقریبی استفاده از بندر جنوبی.
• دوره روم: ادامه استفاده از آرامگاه‌های صخره‌ای.
• دوران فرمانروایی هادریان: امتیازهای مالیاتی از تجارت بندر حمایت می‌کنند.
• قرن پانزدهم: متروک شدن کامل شهر؛ پرونده یونسکو آن را با تسلط ترکان بر کاریا (Karya) و شیوع شدید مالاریا مرتبط می‌داند.
• اکتبر 1966: باقی اوگون نخستین کاوش‌های آزمایشی نظام‌مند را برای دانشکده زبان، تاریخ و جغرافیای دانشگاه آنکارا (Ankara Üniversitesi) هدایت می‌کند. کار سه هفته طول می‌کشد.
• 15 آوریل 2014: کاونوس برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکوی ترکیه ارائه می‌شود.

پرسش‌های متداول

آیا Kaunos Antik Kenti همان شهر باستانی کاونوس است؟

بله. Kaunos Antik Kenti نام ترکی محوطه باستانی روبه‌روی دالیان است. این محوطه در محدوده چاندیر، در شهرستان کوی‌جیغیزِ استان موغلا قرار دارد.

آرامگاه‌های کاونوس چقدر قدمت دارند؟

آرامگاه‌های صخره‌ای که از دالیان دیده می‌شوند، در قرن چهارم پیش از میلاد ساخته شدند. استفاده از آن‌ها در دوره روم هم ادامه داشت.

آیا سولوکلو گول با بندر باستانی ارتباط دارد؟

بله. سولوکلو گول حوضه بندر داخلی پیشین را اشغال کرده است. بندر دیگر شهر در جنوب شرقی کوچوک کاله قرار داشت.

آیا کاونوس در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟

کاونوس در 15 آوریل 2014 برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکوی ترکیه ارائه شد. وضعیت ثبت‌شده آن در اینجا، حضور در فهرست موقت است.

منابع

1. اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها — شهر باستانی کاونوس kvmgm.ktb.gov.tr
2. اداره فرهنگ و گردشگری استان موغلا — کاونوس mugla.ktb.gov.tr
3. مرکز میراث جهانی یونسکو — شهر باستانی کاونوس whc.unesco.org
4. Baki Öğün — گمانه‌زنی‌های کاونوس در سال 1966، Belleten belleten.gov.tr

FAQ

Image: DALYAN-KAUNOS – panoramio.jpg — HALUK COMERTEL, CC BY 3.0