اگر شما دربارهٔ سکاها جست‌وجو کنید، با دو روایت روبه‌رو می‌شوید. یکی دربارهٔ طلاست: گوزن‌ها، پلنگ‌ها و گریفین‌هایی که با چکش‌کاری به زیور تبدیل شده‌اند. دیگری پرسشی است که برای خوانندگان ترکیه اهمیت زیادی دارد: آیا این سوارکاران استپ ترک‌تبار بودند؟ این مقاله هر دو موضوع را به‌ترتیب بررسی میکند و به آنچه شواهد تأیید میکنند پایبند می‌ماند.
سکاها چه کسانی بودند؟
سکاها مردمانی از هزارهٔ اول پیش از میلاد بودند که در استپهای اوراسیا زندگی میکردند. پژوهشگران آنها را با کوچ‌نشینیِ متکی بر اسب و زبانهای ایرانی پیوند می‌دهند. نامشان در نوشته‌های همسایگانشان آمده است: آشوریان، پارسیان و یونانیان.
به همین دلیل، بیشترِ تاریخ آنها از نگاه دیگران روایت میشود. محکم‌ترین شواهد دربارهٔ شیوهٔ زندگی‌شان از گورتپه‌هایی به دست می‌آید که «کورگان» نام دارند.
معنی نام سکاها چیست؟
یک نظریه، صورت بازسازی‌شدهٔ نام را skuda میداند و آن را «کماندار» معنا میکند. این برداشت جذاب است، اما رودیگر اشمیت در دانشنامهٔ ایرانیکا یادآور میشود که این ریشه‌شناسی هنوز بهطور قطعی اثبات نشده است. شما هم «کماندار» را یک احتمال در نظر بگیرید، نه واقعیتی قطعی.
پارسیان نام سَکا را در معنایی گسترده برای کوچ‌نشینان استپ به کار می‌بردند. در پژوهش‌های امروزی، سَکا بیشتر به کوچ‌نشینان ایرانیِ آسیای مرکزی و ترکستان شرقی گفته میشود.
تلفظ نام سکاها در انگلیسی
واژهٔ انگلیسی Scythian دو تلفظ دارد: /ˈsɪθiən/ یا /ˈsɪðiən/. هر دو با صدای روشن «س» و یک واکهٔ کوتاه «i» آغاز می‌شوند. الگوی تلفظ آن «SITH-ee-un» یا «SIDH-ee-un» است.
خاستگاه سکاها؛ از کجا آمدند؟
مقالهٔ ویکیپدیای انگلیسی، کوچ آنها از آسیای مرکزی به استپهای دریای سیاه را به سده‌های 9–8 پیش از میلاد نسبت می‌دهد. شواهد باستان‌شناسی نیز همین مسیر را نشان می‌دهند. گورتپه‌ای به نام توننوگ 1 در تووا به سالهای 833–800 پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است. در آن سلاح، سازوبرگ اسب و آثار هنری با نقش جانوران وجود دارد. این مجموعه، نمونه‌ای آغازین از چیزی است که پژوهشگران «سه‌گانهٔ سکایی» می‌نامند.
پس ریشه‌های جهان سکایی تا ژرفای آسیای درونی می‌رسد. سکاهای متأخرِ استپهای دریای سیاه از دل همین فرهنگ گسترده‌ترِ استپی پدید آمدند.
سکاها کجا زندگی میکردند؟ نقشه‌ای با کلمات
شما کمربندی سبز و طولانی را تصور کنید. در معنای محدود، سرزمین تاریخی سکاها همان استپ شمال دریای سیاه در اوکراین امروزی و جنوب روسیه بود؛ میان دانوب و دن. دورتر در شرق، در آسیای مرکزی و ترکستان شرقی، گروههای سَکا زندگی میکردند. گورهای پازیریک نیز نقطهٔ دیگری به نقشهٔ ذهنی شما اضافه میکنند. این گورها به حوزهٔ فرهنگی سکایی–سَکا تعلق دارند.
یکی از مراکز متأخر سکاها در کریمه دوام آورد. نئاپولیس سکایی، نزدیک سیمفروپول امروزی، از اواخر سدهٔ 3 پیش از میلاد تا نیمهٔ دوم سدهٔ 3 میلادی وجود داشت.
آیا سکاها ترک بودند؟
این پرسش پشت بیشتر جست‌وجوهایی است که از ترکیه انجام میشود. پاسخ مستقیم چنین است:
- زبان. زبان سکایی بهطور سنتی در گروه زبانهای ایرانی شمالشرقی طبقهبندی میشود.
- مشکل شواهد. هیچ متن اصیل و پیوسته‌ای به زبان سکایی باقی نمانده است. پژوهشگران عمدتاً به نام اشخاص و قبایلی تکیه میکنند که در منابع آشوری، پارسی و یونانی حفظ شده‌اند.
- ادعای تبار ترک. برخی پژوهشگران از خاستگاه ترک سکاها دفاع میکنند. بااینحال، مقالهٔ ویکیپدیای ترکی دربارهٔ سکاها این دیدگاه را در میان ادعاهای مربوط به خاستگاه آنها و در برابر طبقهبندی ایرانیِ مورد قبول اکثریت مطرح میکند.
- ژنتیک. پژوهش سال 2025 با عنوان «تاریخ ژنتیکی سرزمین سکاها» در میان سکاهای اروپاییِ دوره‌ها و مناطق مختلف تنوع ژنتیکی یافت. نتیجهٔ آن این است که اشتراک در فرهنگ استپی به معنای داشتن خاستگاه قومی واحد نبود.
جمع‌بندی صریح این است: در جریان اصلی پژوهش، سکاها ایرانی دانسته می‌شوند. نظریهٔ تبار ترک، دیدگاهی اقلیتی و محل اختلاف است. «سکایی» نیز احتمالاً نام فرهنگی مشترک میان گروههای گوناگون بوده است.
سکاها و سرمت‌ها
کتاب «تاریخ ایران کمبریج» هم سکاها و هم سرمت‌ها را از اقوام اصلی ایرانی‌زبانِ جنوب‌شرقی اروپای باستان می‌شمارد.
در سده‌های 3–2 پیش از میلاد، گسترش سرمت‌ها به یکی از تحولات اصلیِ پایان‌دهندهٔ چیرگی سکاها بر استپهای شمال دریای سیاه تبدیل شد.
سکاها در کتاب مقدس
نام سکایی در عهد جدید، در رساله به کولسیان 3:11 آمده است. این نام در فهرستی از تمایزهایی قرار دارد که گفته میشود در مسیح از میان می‌روند: یونانی و یهودی، برده و آزاد.
سکاها در هند
گروههای سَکا به شبه‌قارهٔ هند رسیدند. پژوهشگران امروزی آنها را هندوسکایی می‌نامند. مائوس نخستین فرمانروای هندوسکایی در آنجا دانسته میشود. سکه‌های او از شواهد اصلی حضور سَکاها در پیرامون کشمیر، هزاره و تاکسیلا هستند.
سکاها در منابع باستانی
رد مکتوب آنها از آشور آغاز میشود. سالنامه‌های اسرحدون در شرح رویدادهای سالهای 680/679–678/677 پیش از میلاد از نیروهایی به فرماندهی ایشپاکایا، با نام ثبت‌شدهٔ İšpakāia، یاد میکنند. حدود 672 پیش از میلاد، پارتاتوا، شاه سکاها، با درخواست ازدواج با دختر اسرحدون پیشنهاد اتحاد داد.
پارسیان بعدها با آنها روبه‌رو شدند. برای لشکرکشی داریوش یکم به سرزمین سکاها، تاریخ‌هایی میان 520 و 507 پیش از میلاد پیشنهاد شده است. دانشنامهٔ ایرانیکا سال 513 پیش از میلاد را محتمل‌ترین تاریخ میداند و این لشکرکشی را ناموفق ارزیابی میکند.
آتئاس، شاه سکاها، در سال 339 پیش از میلاد در نبرد با فیلیپ دوم مقدونی کشته شد.
سکاها در روزگار ما
امروزه هیچ دولت یا ملتی به نام سکا وجود ندارد. روشن‌ترین پیوند زنده، زبانی است: دانشنامهٔ ایرانیکا زبان آسی امروزی را زبانی ایرانی و زنده میداند که با مواد زبانی سکایی، سرمتی و آلانی ارتباط دارد.
اگر شما در سفر به دنبال این آثار باشید، باید به موزه‌ها سر بزنید. موزهٔ ارمیتاژ در سن‌پترزبورگ و موزهٔ هنر متروپولیتن هر دو اشیایی از حوزهٔ فرهنگی سکایی نگهداری میکنند.
هنر طلاکاری؛ سبک جانوری
در سبک جانوری سکایی، نقش گوزن، پلنگ، گراز و پرندگان شکاری روی زیورها، ظرف‌ها و یراق اسب دیده می‌شد. سوارکاران این اشیا را می‌پوشیدند و به کار می‌بردند؛ کاربردشان فقط نمایش نبود.
موزهٔ متروپولیتن به نکته‌ای احتیاطی اشاره میکند: پوشش طلاییِ یک غلاف شمشیر، متعلق به سالهای 340–320 پیش از میلاد، احتمالاً در کارگاهی یونانی ساخته شده است. بنابراین، هر قطعهٔ طلایی که از گور سکایی به دست آمده، لزوماً ساختهٔ صنعتگری سکایی نیست.
سینه‌آویز تووستا موهیلا، زیوری طلایی برای سینه از سدهٔ 4 پیش از میلاد، در 21 ژوئن 1971 کشف شد. سرپرستی این کاوش را بوریس موزولفسکی بر عهده داشت.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما نمی‌خوانید
- وزن و اندازهٔ یک سینه‌آویز. سینه‌آویز تووستا موهیلا حدود 1,150 گرم وزن و 30.5 سانتی‌متر پهنا دارد. سه نوار تزئینی میان چهار کمان هم‌مرکز آن قرار گرفته‌اند.
- طلا را روی لباس می‌دوختند. سوراخ‌های زیورهای طلاییِ سدهٔ 5 پیش از میلاد از مایکوپ نشان می‌دهد که آنها را به لباس و کلاه‌های نوک‌تیز می‌دوختند.
- خال‌کوبی با سرهای گریفین. خال‌کوبی شانهٔ «شاهدخت یخی» فرهنگ پازیریک، متعلق به سدهٔ 5 پیش از میلاد، گوزنی با شاخ‌های نقش‌پردازی‌شده و سرهای گریفین را نشان می‌دهد. همین نقش‌مایه‌ها در زیورهای طلایی نیز دیده می‌شوند.
- یک فرش گره‌دار. فرشی پشمی از پنجمین گورتپهٔ پازیریک، که در 1949 پیدا شد و به سده‌های 5–4 پیش از میلاد تعلق دارد، طبق مشخصات ثبت‌شده در ارمیتاژ 183 × 200 سانتی‌متر اندازه دارد. دفعهٔ بعد که شما در خانه روی فرش پشمی گره‌دار قدم می‌گذارید، به یاد بیاورید که این فن در گور یک کوچ‌نشین از بیش از دو هزار سال پیش دیده میشود.
- شواهد شاهدانه اندک است. یک مرور دانشگاهی در سال 2019، یافته‌های شاهدانهٔ مرتبط با سکاها را تنها در هشت محوطهٔ سکونتی یا گورستان باستان‌شناختی شناسایی کرد. تصویر رایج از این موضوع، از شواهد موجود گسترده‌تر است.
خط زمانی
- سده‌های 9–8 پیش از میلاد: سکاها از آسیای مرکزی به استپهای شمال دریای سیاه کوچ میکنند.
- 833–800 پیش از میلاد: تاریخ گورتپهٔ توننوگ 1 در تووا.
- 680/679–678/677 پیش از میلاد: سالنامه‌های اسرحدون از نیروهایی به فرماندهی ایشپاکایا یاد میکنند.
- حدود 672 پیش از میلاد: پارتاتوا از راه ازدواج، پیشنهاد اتحاد با خاندان شاهی آشور را مطرح میکند.
- احتمالاً 513 پیش از میلاد: لشکرکشی ناموفق داریوش یکم به سرزمین سکاها.
- سده‌های 5–4 پیش از میلاد: تاریخ فرش گره‌دار پازیریک در ارمیتاژ.
- 339 پیش از میلاد: آتئاس در نبرد با فیلیپ دوم مقدونی کشته میشود.
- سده‌های 3–2 پیش از میلاد: گسترش سرمت‌ها به چیرگی سکاها بر استپهای شمال دریای سیاه پایان می‌دهد.
- اواخر سدهٔ 3 پیش از میلاد: نئاپولیس سکایی به یکی از مراکز متأخر سکاها تبدیل میشود.
- نیمهٔ دوم سدهٔ 3 میلادی: حیات نئاپولیس سکایی پایان می‌یابد.
- 1949: فرش گره‌دار در پنجمین گورتپهٔ پازیریک پیدا میشود.
- 21 ژوئن 1971: سینه‌آویز تووستا موهیلا کشف میشود.
پرسش‌های متداول
آیا سکاها ترک بودند؟
برخی پژوهشگران از تبار ترک سکاها دفاع میکنند، اما دیدگاه اکثریت آنها را ایرانی میداند. زبان سکایی بهطور سنتی در گروه زبانهای ایرانی شمالشرقی قرار میگیرد. ویکیپدیای ترکی نیز نظریهٔ تبار ترک را در میان ادعاهای مربوط به خاستگاه سکاها و در برابر این طبقهبندی ایرانی مطرح میکند.
واژهٔ انگلیسی Scythian چگونه تلفظ میشود؟
فرهنگهای لغت تلفظ /ˈsɪθiən/ یا /ˈsɪðiən/ را ثبت کردهاند. صدای آغازین «س» است و ترکیب «th» میتواند بیواک یا واکدار تلفظ شود.
سکاها کجا زندگی میکردند؟
در معنای محدود، در استپهای شمال دریای سیاه، در اوکراین امروزی و جنوب روسیه، میان دانوب و دن زندگی میکردند. گروههای وابستهٔ سَکا در آسیای مرکزی و ترکستان شرقی ساکن بودند.
آیا سکاها هنوز وجود دارند؟
امروزه ملتی به نام سکا وجود ندارد. زبان آسی امروزی زبانی ایرانی و زنده دانسته میشود که با مواد زبانی سکایی، سرمتی و آلانی پیوند دارد.
منابع
- دانشنامهٔ ایرانیکا، «سکاها» iranicaonline.org
- دانشنامهٔ ایرانیکا، «زبان سکایی» iranicaonline.org
- دانشنامهٔ ایرانیکا، «سلسلهٔ هندوسکایی» iranicaonline.org
- ویکی‌پدیا، «سکاها» en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا، «نئاپولیس سکایی» en.wikipedia.org
- ویکیپدیای ترکی، «سکاها» tr.wikipedia.org
- Science Advances، «تاریخ ژنتیکی سرزمین سکاها» pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- انتشارات دانشگاه کمبریج، «سکاها» resolve.cambridge.org
- موزهٔ هنر متروپولیتن، «طلا، گریفین‌ها و یونانیان» metmuseum.org
- بولتن موزهٔ هنر متروپولیتن، «هنر خاور نزدیک باستان» resources.metmuseum.org
- Antiquity، «گسترش مجموعهٔ شناخته‌شدهٔ کهن‌ترین آثار سکایی به سبک جانوری» cambridge.org
- Arts، «سینه‌آویز تووستا موهیلا» mdpi.com
Image: Pektoral111.JPG — Terminator, Public domain
