سارد: پایتخت پادشاهی لیدیه و زادگاه ضرب سکه‌های طلا

سارد پایتخت لیدیه (Lidya) بود؛ پادشاهی‌ای که بین قرن‌های 8 و 6 پیش از میلاد در غرب آناتولی (Anadolu) قدرت گرفت. ویرانه‌های این شهر امروز در استان مانیسا (Manisa) قرار دارند و از ژوئیه 2025 در میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. در این راهنما می‌خوانید سارد کجاست، چه رویدادهایی را پشت سر گذاشته و شما هنوز چه آثاری را می‌توانید در آن ببینید.

سارد کجاست؟

شهر باستانی سارد (Sardes) نزدیک محله سارت (Sart) در شهرستان صالحلی (Salihli) استان مانیسا قرار دارد. این شهر در دشت گدیز (Gediz)، در دره رود پاکتولوس (Paktolos) و در دامنه شمالی بوزداغ (Bozdağ) بنا شد.

پاکتولوس امروز سارت چایی (Sart Çayı) نام دارد. وقتی شما در محوطه قدم می‌زنید، کنار همان رودی راه می‌روید که زمانی سرچشمه ثروت شهر بود.

محدوده ثبت‌شده در میراث جهانی بسیار بزرگ‌تر از ویرانه‌های شهر است. این محدوده، سارد و گورتپه‌های لیدیایی بین‌تپه (Bin Tepe) را در بر می‌گیرد. مساحت عرصه ثبت‌شده 9,244 هکتار و مساحت حریم آن 6,835 هکتار است. یونسکو این محوطه را بر پایه معیار فرهنگی (iii) ثبت کرده است.

پایتخت لیدیه

سارد پایتخت تمدن لیدیه بود که از قرن 8 تا قرن 6 پیش از میلاد شکوفا شد. شهر لیدیایی سامانه‌ای دفاعی داشت که دیوارهایی با ضخامت حدود 20 متر بخشی از آن بودند.

بخشی از ثروت شهر از استخراج طلا از پاکتولوس به دست می‌آمد. به همین دلیل است که نام لیدیه و طلا اغلب کنار هم می‌آید.

زادگاه ضرب سکه طلا

سارد حدود هزار سال، از قرن 7 پیش از میلاد تا قرن 3 میلادی، سکه تولید می‌کرد. نخستین سکه‌های سارد از الکتروم، آلیاژی از طلا و نقره، ساخته می‌شدند.

سپس اصلاحی در نظام سکه‌زنی رخ داد. در میانه قرن 6 پیش از میلاد، کرزوس، پادشاه لیدیه، ضرب سکه‌های الکتروم را متوقف کرد. او سکه‌های جداگانه‌ای از طلای خالص و نقره خالص رواج داد. ایده پشت سکه‌ها و اسکناس‌هایی که شما به کار می‌برید، یعنی یک ماده مشخص و یک ارزش اعلام‌شده، در این تغییر ریشه دارد.

در نیمه نخست قرن 6 پیش از میلاد، بیرون دیوارهای شهر و نزدیک پاکتولوس، پالایشگاه‌های طلا فعال بودند. کوره‌ها، ورقه‌های طلا و قطعات ظرف‌های پالایش که در سارد پیدا شده‌اند، قدیمی‌ترین شواهد باستان‌شناختی شناخته‌شده از جداسازی طلا از نقره به روش سمانتاسیون هستند.

پژوهشگران هنوز درباره منشأ فلز سکه‌ها اختلاف نظر دارند.

• دیدگاه سنتی می‌گوید الکتروم به‌صورت طبیعی از پاکتولوس جمع‌آوری می‌شد.
• بررسی‌های جدید نشان داد طلای آنجا تقریباً خالص است. این یافته به طرح این فرضیه انجامید که الکتروم سکه‌ها از معادن منطقه تروآد (Troas) می‌آمد.
• بحث دیگری به پالایشگاهی با نام پاکتولوس شمالی مربوط است. برخی آن را مرکزی برای پالایش سنگ معدن طبیعی می‌دانند. نیکلاس کیهیل احتمال می‌دهد در آنجا سکه‌ها و اشیای قدیمی الکترومی را به طلا و نقره تفکیک می‌کردند.

کرزوس، کوروش و اسکندر

سارد چند بار دست‌به‌دست شد.

حدود 547 پیش از میلاد، کوروش بزرگ شهر را تصرف کرد. با این رویداد، فرمانروایی کرزوس بر لیدیه پایان یافت.

در دوره فرمانروایی ایرانیان، سارد مرکز اداری ساتراپی لیدیه شد که اسپاردا (Sparda) نام داشت.

در 334 پیش از میلاد، پس از نبرد گرانیک (Granikos)، شهر بدون جنگ به اسکندر مقدونی واگذار شد.

معبد آرتمیس

ساخت معبد آرتمیس (Artemis) که شما امروز می‌بینید، در دوره هلنیستی و در قرن 3 پیش از میلاد آغاز شد. دو ستون کامل معبد از دوران باستان پابرجا مانده‌اند. این دو ستون هرگز مرمت نشده‌اند.

معبد رو به غرب است؛ درست مانند معبدهای آرتمیس در افسوس (Efes) و ماگنسیا (Magnesia).

در دوره روم، تالار اصلی با دیواری به دو بخش تقسیم شد. نیمی از بنا به آیین پرستش امپراتور اختصاص یافت.

در انتهای شرقی معبد، کلیسای مسیحی کوچکی قرار دارد. این کلیسا در قرن 5 میلادی ساخته شد. بنابراین، این محوطه لایه‌هایی از دوره هلنیستی، روم و مسیحیت نخستین را در خود جای داده است.

سارد در کتاب مقدس

سارد یکی از هفت جماعت کلیسایی در غرب آناتولی است که در کتاب مکاشفه یوحنا از عهد جدید خطاب قرار گرفته‌اند. اگر شما مسیر هفت کلیسا را در ترکیه دنبال می‌کنید، سارد همان محوطه‌ای است که در استان مانیسا قرار دارد.

کنیسه سارد

کنیسه سارد در 1962 کشف شد. طول تالار اصلی آن بیش از 50 متر است و حدود هزار نفر در آن جا می‌گرفتند.

این بنا از ابتدا برای کنیسه ساخته نشده بود. با تغییر کاربری بخشی از یک مجموعه حمام و ورزشگاه رومی، عبادتگاه یهودیان در آن شکل گرفت.

بین‌تپه: آرامگاه‌های شمال شهر

گورستان لیدیایی بین‌تپه در محدوده‌ای تقریباً 7 تا 17 کیلومتری شمال آکروپولیس سارد گسترده است. تپه‌های تدفینی آن که تومولوس نام دارند، مانند تپه‌های کم‌ارتفاع از دشت سر برآورده‌اند.

یکی از آن‌ها به آلیاتس (Alyattes)، پدر کرزوس، نسبت داده می‌شود. قطر آن حدود 355 متر و ارتفاعش 63 متر است.

خط زمانی

• قرن‌های 8 تا 6 پیش از میلاد: سارد به‌عنوان پایتخت تمدن لیدیه رشد می‌کند.
• قرن 7 پیش از میلاد: سنت سکه‌زنی در سارد آغاز می‌شود و حدود هزار سال ادامه می‌یابد.
• نیمه نخست قرن 6 پیش از میلاد: پالایشگاه‌های طلا و نقره نزدیک پاکتولوس فعالیت می‌کنند.
• میانه قرن 6 پیش از میلاد: کرزوس اصلاحات خود را اجرا می‌کند و سکه‌های جداگانه‌ای از طلای خالص و نقره خالص ضرب می‌کند.
• حدود 547 پیش از میلاد: کوروش بزرگ سارد را تصرف می‌کند.
• 334 پیش از میلاد: سارد به اسکندر مقدونی واگذار می‌شود.
• قرن 3 پیش از میلاد: ساخت معبد آرتمیس که بقایای آن امروز دیده می‌شود، آغاز می‌شود.
• قرن 5 میلادی: کلیسای کوچک در انتهای شرقی معبد ساخته می‌شود.
• 1958: پروژه ساردِ دانشگاه‌های هاروارد و کرنل آغاز می‌شود.
• 1962: کنیسه سارد کشف می‌شود.
• 12 ژوئیه 2025: سارد و بین‌تپه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می‌شوند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• پالایش چند روز طول می‌کشید. بر پایه بازسازی فرایند پالایش در سارد، مواد حاوی طلا را همراه نمک در ظرف‌های سفالی شبیه ظرف پخت‌وپز حرارت می‌دادند. دما حدود 800 درجه سانتی‌گراد بود. حرارت‌دهی ساعت‌ها و گاهی روزها ادامه داشت.
• دو ستون هرگز مرمت نشده‌اند. ستون‌های کامل معبد آرتمیس از دوران باستان بدون مرمت پابرجا مانده‌اند.
• معبدی رو به غرب. معبدهای آرتمیس در سارد، افسوس و ماگنسیا همگی رو به غرب هستند.
• گورتپه‌هایی که کشاورزی از بین برد. در دهه 1940، بین‌تپه دست‌کم 149 گورتپه داشت. پس از آسیب‌های ناشی از کشاورزی، حدود 115 گورتپه پابرجا مانده است.
• حمامی که کنیسه شد. کنیسه در آغاز بخشی از یک مجموعه حمام و ورزشگاه رومی بود.

کاوش‌های باستان‌شناسی

پروژه پژوهشی ساردِ دانشگاه‌های هاروارد و کرنل در 1958، به سرپرستی جورج ام. ای. هانفمان و هنری دتویلر آغاز شد. چهار سال بعد، در 1962، فعالیت‌های این پروژه به کشف کنیسه انجامید. از آن زمان، هیئت کاوش سارد بقایای پالایشگاه‌ها، معبد و گورتپه‌ها را بررسی کرده است.

پرسش‌های متداول

شهر باستانی سارد کجاست؟

سارد نزدیک محله سارت در شهرستان صالحلیِ استان مانیسا قرار دارد. این شهر در دشت گدیز، در دره پاکتولوس و در دامنه شمالی بوزداغ واقع شده است.

چرا نام سارد با نخستین سکه‌ها گره خورده است؟

در سارد از قرن 7 پیش از میلاد تا قرن 3 میلادی سکه تولید می‌شد. سکه‌های اولیه آن از الکتروم، آلیاژ طلا و نقره، بودند. حدود میانه قرن 6 پیش از میلاد، کرزوس سکه‌های جداگانه‌ای از طلای خالص و نقره خالص را جایگزین آن‌ها کرد.

آیا نام سارد در کتاب مقدس آمده است؟

بله. سارد یکی از هفت جماعت کلیسایی در غرب آناتولی است که در کتاب مکاشفه یوحنا خطاب قرار گرفته‌اند.

سارد چه زمانی در میراث جهانی ثبت شد؟

در 12 ژوئیه 2025، سارد و گورتپه‌های لیدیایی بین‌تپه به‌عنوان بیست‌ودومین اثر ترکیه در فهرست میراث جهانی ثبت شدند.

چه کسانی در سارد کاوش کردند؟

پروژه پژوهشی ساردِ دانشگاه‌های هاروارد و کرنل در 1958، به سرپرستی جورج ام. ای. هانفمان و هنری دتویلر آغاز شد.

منابع

1. مرکز میراث جهانی یونسکو — سارد و گورتپه‌های لیدیایی بین‌تپه whc.unesco.org
2. کمیسیون ملی یونسکو در ترکیه — ثبت سارد در فهرست میراث جهانی unesco.org.tr
3. هیئت کاوش سارد — جان اچ. کرول، سکه‌های سارد sardisexpedition.org
4. هیئت کاوش سارد — پالایش طلا و نقره در سارد sardisexpedition.org
5. هیئت کاوش سارد — معبد آرتمیس sardisexpedition.org
6. هیئت کاوش سارد — کنیسه sardisexpedition.org
7. هیئت کاوش سارد — بین‌تپه، گورتپه آلیاتس و کارنی‌یاریق‌تپه (Karnıyarık Tepe) sardisexpedition.org
8. اداره فرهنگ و گردشگری استان مانیسا — شهر باستانی سارد (صالحلی) manisa.ktb.gov.tr
9. ویکی‌پدیا — سارد en.wikipedia.org
10. ویکی‌پدیای ترکی — سارد tr.wikipedia.org
11. برنامه باستان‌شناسی دانشگاه کرنل — سارد archaeology.cornell.edu

FAQ

Image: The Bath-Gymnasium complex at Sardis, late 2nd – early 3rd century AD, Sardis, Turkey (17098680002).jpg — Carole Raddato from FRANKFURT, Germany, CC BY-SA 2.0