دولت‌های صلیبی کجا بودند؟ از شیوه حکومت تا سقوط آن‌ها

چهار دولت اصلی صلیبی پیرامون ادسا (Urfa)، شانلی‌اورفه امروزی (Şanlıurfa)؛ انطاکیه (Antakya)؛ اورشلیم (Kudüs) در فلسطین (Filistin)؛ و طرابلس (Trablus) در لبنان امروزی (Lübnan) قرار داشتند. این دولت‌ها بین سال‌های 1098 و 1109 تأسیس شدند. حاکمان لاتین از طریق نظام اربابی، واسال‌ها، دادگاه‌ها و همکاری اداری با مردم محلی بر آن‌ها حکومت می‌کردند. از دست رفتن قلمروهایشان مرحله‌به‌مرحله رخ داد: ادسا در 1144، انطاکیه در 1268، طرابلس در 1289 و عکا (Akka)، مرکز سلطنتی باقی‌مانده پادشاهی اورشلیم، در 1291 سقوط کردند.

چطور ممکن بود پادشاهی‌ای پس از از دست دادن شهری که نامش را بر خود داشت، همچنان پابرجا بماند؟ پس از سقوط اورشلیم، دستگاه سلطنتی آن از عکا اداره می‌شد. اگر شما سرگذشت این چهار دولت را جداگانه دنبال کنید، نقش دادگاه‌ها، بندرها و اتحادهایشان در بقا و سرانجام سقوط آن‌ها روشن می‌شود.

چهار دولت اصلی صلیبی چه زمانی و کجا تأسیس شدند؟

کنت‌نشین ادسا در 1098 پیرامون شانلی‌اورفه امروزی شکل گرفت. نخستین فرمانروای آن کنت بالدوین یکم (I. Baudouin) بود. اگر شما به ترکیه (Türkiye) سفر می‌کنید، شانلی‌اورفه پیوند جغرافیایی مستقیمی با یکی از چهار دولت اصلی صلیبی پیش رویتان می‌گذارد.

شاهزاده‌نشین انطاکیه پس از تصرف این شهر به دست صلیبیان در 3 ژوئن 1098 پدید آمد. بوهموند یکم (I. Boemondo) فرمانروای آن شد. بنابراین انطاکیه و ادسا در یک سال تأسیس شدند، اما انطاکیه شاهزاده‌نشین بود و ادسا کنت‌نشین. هرکدام نیز فرمانروای خود را داشتند.

پادشاهی اورشلیم پس از تصرف اورشلیم به دست صلیبیان در 1099، در فلسطین شکل گرفت. این پادشاهی تا 1291 به حیات خود ادامه داد. درباره این بازه باید دقت کرد: بقای پادشاهی به معنای تسلط پیوسته لاتین‌ها بر خود شهر اورشلیم نبود.

ریمون دو سن‌ژیل (Raymond de Saint-Gilles) پایه‌های کنت‌نشین طرابلس را گذاشت. این کنت‌نشین زمانی به مرکز خود دست یافت که طرابلس، در لبنان امروزی، در 1109 به فرماندهی پسر او، برتران (Bertrand)، تصرف شد. پس شکل‌گیری کنت‌نشین یک فرایند بود و به دست آوردن شهر مرکزی آن، مرحله‌ای تعیین‌کننده به شمار می‌رفت.

ناظران غربی مجموع این سکونتگاه‌های لاتین را اوترمر (Outremer)، به معنای «سرزمین آن سوی دریا»، می‌نامیدند. این اصطلاح اورشلیم، انطاکیه، ادسا و طرابلس را از یک نگاه جغرافیایی مشترک به هم پیوند می‌داد. بااین‌حال، ساختار دادگاه‌ها، اداره شهرها و قدرت بر زمین در آن‌ها یکسان نبود.

اورشلیم، انطاکیه، ادسا و طرابلس چگونه اداره می‌شدند؟

در اورشلیم، شورای عالی موسوم به اوت کور (Haute Cour) یکی از نهادهای محوری حکومت و قانون بود. پادشاه و واسال‌های مستقیم او در آن شرکت می‌کردند. بنابراین حکومت سلطنتی بر رابطه‌ای رسمی میان فرمانروا و اربابانی نیز تکیه داشت که زمین‌هایشان را مستقیماً از او در اختیار می‌گرفتند.

در شوراهای شهری ادسا، مسیحیان محلی هم حضور داشتند. به این ترتیب، اعضای جامعه بومیِ ساکن منطقه در اداره شهرها زیر حکومت لاتین‌ها نقش داشتند.

انطاکیه سنتی حقوقی داشت که در مجموعه قوانین موسوم به «آسیزهای انطاکیه» بازتاب یافته است. این متون از طریق ترجمه‌های ارمنیِ سده سیزدهم باقی مانده‌اند. آن‌ها هم شاهدی بر قوانین شاهزاده‌نشین هستند و هم نشان می‌دهند که این قوانین به زبان ارمنی حفظ شده‌اند.

کنت‌های طرابلس بعضی شهرها را مستقیم اداره می‌کردند و بعضی دیگر را به صورت تیول واگذار می‌کردند. آن‌ها جبیل (Cübeyl) را در برابر پشتیبانی دریایی به جنوایی‌ها (Cenevizliler) سپردند. پس واگذاری قدرت محلی می‌توانست کمک دریایی هم به همراه بیاورد و شیوه حکومت را به نیازهای عملی کنت‌نشین پیوند بزند.

حاکمان لاتین با جوامع محلی مسیحی، مسلمان و یهودی چه رابطه‌ای داشتند؟

تصرف اورشلیم به دست صلیبیان در 1099 با کشتار مسلمانان، یهودیان و مسیحیان محلی همراه بود. مسیحی بودنِ مردم محلی، همه آن‌ها را از خشونت هنگام فتح مصون نداشت. این رویداد را باید در کنار شواهد متأخرترِ همکاری اداری و تماس‌های تجاری دید.

مشارکت در روند قضایی نیز با برخورد نابرابر همراه بود. مسلمانان می‌توانستند در دادگاه سوریانِ پادشاهی اورشلیم، موسوم به کور د سیرین (Cour des Syriens)، شهادت بدهند. اما شهادت آن‌ها وزن کمتری از شهادت لاتین‌ها داشت. بنابراین دسترسی به دادگاه به معنای برخورداری از جایگاه برابر در آن نبود.

همکاری محلی به اعضای مسیحی شوراهای ادسا محدود نمی‌شد. فرانک‌ها (Franklar) اداره روستاهای اطراف اثارب (Esarib) را به حمدان بن عبدالرحیم (Hamdan bin Abdürrahim) سپردند؛ مسلمانی که از 1068 تا 1147 زندگی می‌کرد. انتصاب او نشان می‌دهد که حکومت لاتین می‌توانست از خدمات اداری مسلمانان هم استفاده کند.

جمعیت یهودی عکا در سده سیزدهم افزایش یافت؛ زمانی که شهر پایتختی صلیبی و مرکزی تجاری بود. بخش بزرگی از این جمعیت را مهاجرانی از اروپا (Avrupa) تشکیل می‌دادند. کشتار اورشلیم در 1099 و سکونت یهودیان در عکای دوره بعد، دو تجربه متفاوت در تاریخ حکومت لاتین‌ها را نشان می‌دهند.

تجارت حتی هنگام جنگ هم از مرزهای سیاسی عبور می‌کرد. ابن جبیر (İbn Cübeyr) در شرح سفر خود در سال‌های 1183–1185، از بازرگانان مسلمانی نوشت که از دمشق (Şam) به عکا می‌رفتند. او همچنین از بازرگانان مسیحی یاد کرد که وارد قلمروهای مسلمانان می‌شدند. اگر شما تاریخ را به کار روزمره خرید غذا یا کالا پیوند بزنید، این سفرها نمونه‌ای گویا هستند: تجارت می‌توانست ادامه یابد، درحالی‌که فرمانروایان می‌جنگیدند.

قلعه‌ها، بندرها و ارتباطات دریایی چگونه به بقای این دولت‌ها کمک می‌کردند؟

به گفته جان اچ. پرایر (John H. Pryor)، ورود مداوم نیروی انسانی و منابع مالی تازه از غرب از راه دریا، برای بقای صلیبیان در سده‌های دوازدهم و سیزدهم تعیین‌کننده بود. اندکی پس از تصرف اورشلیم در 1099، بیشتر زائران بی‌سلاح و زائران مسلحی که برای جنگ می‌آمدند، از راه دریا وارد می‌شدند.

واگذاری جبیل به جنوایی‌ها از سوی کنت‌نشین طرابلس نشان می‌دهد که فرمانروایان چگونه پشتیبانی دریایی فراهم می‌کردند. عکا بعدها هم محل دستگاه سلطنتی بود و هم نقشی تجاری داشت. شما با در نظر گرفتن هر دو کارکرد، اهمیت بندرها را بهتر درک می‌کنید: آن‌ها مراکز سیاسی را به رفت‌وآمد دریایی پیوند می‌دادند.

قلعه‌ها از ارتباط میان ساحل و نواحی داخلی پشتیبانی می‌کردند. قلعه شوالیه‌ها (Krak des Chevaliers) در ارتفاع حدود 650 متری از سطح دریا، در مسیر میان بندر طرطوس (Tartus) و حمص (Humus) قرار داشت. این موقعیت بر گذرگاه حمص مسلط بود؛ گذرگاهی که مناطق ساحلی و داخلی را به هم وصل می‌کرد.

قلعه شوالیه‌ها در 1142 به شوالیه‌های هوسپیتالر (Hospitalier Şövalyeleri) واگذار شد. آن‌ها استحکامات آن را در چند مرحله تقویت کردند، تا اینکه ممالیک (Memlükler) در 1271 آن را گرفتند. تاریخ این قلعه، روند طولانی گسترش یک موضع مستحکم را به از دست رفتن پایگاه‌های صلیبیان در دوره بعد پیوند می‌دهد.

جنگ‌ها و اتحادها با قدرت‌های همسایه چگونه تغییر کردند؟

در 1140، معین‌الدین اُنُر (Muînüddin Üner)، حاکم دمشق، و فولک (Foulques)، پادشاه اورشلیم، علیه زنگی (Zengi) متحد شدند. توافق آن‌ها کمک فرانک‌ها به دفاع از دمشق را در بر می‌گرفت. یک فرمانروای مسلمان و یک پادشاه لاتین می‌توانستند علیه دشمنی مشترک همکاری کنند.

این توافق با تلاش صلیبیان برای تصرف دمشق در جریان جنگ صلیبی دوم در سال‌های 1147–1149 تفاوت داشت. آن تلاش شکست خورد. بنابراین دمشق در روابط متغیر این دوره، هم متحد بود و هم هدف حمله.

صلاح‌الدین (Selahaddin Eyyubi) در 4 ژوئیه 1187، سپاه گی دو لوزینیان (Guy de Lusignan)، پادشاه اورشلیم، را در حطین (Hıttin) شکست داد و پادشاه را اسیر کرد. او در اکتبر اورشلیم را گرفت. این رویدادها به دوره تسلط لاتین‌ها بر شهر که از 1099 آغاز شده بود، پایان دادند.

دیپلماسی بعدها اورشلیم را دوباره به دست فرانک‌ها بازگرداند. توافق فریدریش دوم (II. Friedrich) در 1229 شهر را به آن‌ها برگرداند، اما حرم شریف (Harem-i Şerif) زیر کنترل مسلمانان باقی ماند. در 1244، اتحاد دیگری میان فرانک‌ها و دمشق در نبرد لا فوربی (La Forbie) با نیروهای مصری و خوارزمی (Harezmli) جنگید و شکست خورد.

از دست رفتن ادسا تا سقوط عکا در 1291 چه مراحلی داشت؟

تصرف ادسا به دست زنگی در 1144، آغاز فروپاشی نخستین دولت از چهار دولت اصلی صلیبی بود. از دست رفتن قلمروهای اورشلیم در 1187 بعدتر رخ داد. این‌ها مراحل جداگانه یک عقب‌نشینی طولانی بودند و هر چهار دولت هم‌زمان نابود نشدند.

تا پایان جنگ صلیبی سوم در سال‌های 1189–1192، صلیبیان عکا و قبرس (Kıbrıs) را به دست آورده بودند. دستگاه سلطنتی اورشلیم پس از از دست رفتن اورشلیم، در عکا فعالیت می‌کرد. به این ترتیب، پادشاهی می‌توانست با استقرار حکومتش در شهری دیگر به حیات خود ادامه دهد.

اورشلیم در پی توافق 1229 بازگردانده شد، اما خوارزمیان در 1244 آن را غارت کردند. شکست در لا فوربی نیز در همان سال رخ داد. پیروزی‌های بعدی ممالیک، مرکز انطاکیه را در 1268، مرکز طرابلس را در 1289 و عکا را در 1291 از دست صلیبیان خارج کرد.

خط زمانی

• 1098: ادسا و انطاکیه تأسیس شدند.
• 1099: اورشلیم تصرف و پادشاهی آن تأسیس شد.
• 1109: طرابلس به فرماندهی برتران تصرف شد.
• 1140: دمشق و اورشلیم علیه زنگی متحد شدند.
• 1142: قلعه شوالیه‌ها به هوسپیتالرها واگذار شد.
• 1144: زنگی ادسا را تصرف کرد.
• 1147–1149: جنگ صلیبی دوم در تصرف دمشق ناکام ماند.
• 1187: صلاح‌الدین در حطین پیروز شد و اورشلیم را گرفت.
• 1189–1192: جنگ صلیبی سوم عکا و قبرس را به دست صلیبیان رساند.
• 1229: توافقی اورشلیم را به فرانک‌ها بازگرداند.
• 1244: اورشلیم غارت شد؛ اتحاد فرانک‌ها و دمشق در لا فوربی شکست خورد.
• 1268: بیبرس (Baybars) انطاکیه را تصرف کرد.
• 1271: ممالیک قلعه شوالیه‌ها را گرفتند.
• 1289: ممالیک طرابلس را گرفتند.
• 1291: عکا سقوط کرد و به کار مراکز اصلی صلیبیان لاتین در بخش خشکی شام (Levant) پایان داد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

متون حقوقیِ باقی‌مانده از انطاکیه از طریق ترجمه‌های ارمنی سده سیزدهم به خوانندگان دوره‌های بعد رسیدند. به این ترتیب، آسیزهای انطاکیه مطالب حقوقی این شاهزاده‌نشین را به زبان ارمنی حفظ کرده‌اند.

قلعه شوالیه‌ها دو حلقه دفاعی هم‌مرکز داشت. طول مجموعه در بلندترین محور حدود 300 متر و عرض آن در پهن‌ترین بخش 140 متر بود. این اندازه‌ها تصویری ملموس از مجموعه استحکاماتی می‌دهند که مسیر میان طرطوس و حمص را کنترل می‌کرد.

بخش بزرگی از بناهای صلیبی عکا متعلق به سال‌های 1104–1291، زیر شهر عثمانیِ سده‌های هجدهم و نوزدهم باقی مانده است. اگر شما عکا را فقط در سطح خیابان‌ها تصور می‌کنید، این بافت مدفون بُعد دیگری به نقش آن به‌عنوان مرکز سلطنتی و تجاری می‌دهد.

پرسش‌های متداول

آیا هر چهار دولت پادشاهی بودند؟

خیر. اورشلیم پادشاهی بود، انطاکیه شاهزاده‌نشین و ادسا و طرابلس کنت‌نشین بودند. این عنوان‌های متفاوت با ساختارهای متمایز فرمانروایی، دادگاه‌ها و قدرت محلی همراه بودند.

آیا سقوط اورشلیم در 1187 به پادشاهی آن پایان داد؟

خیر. دستگاه سلطنتی در عکا به کار خود ادامه داد و پادشاهی تا 1291 باقی ماند. خود اورشلیم هم با توافق 1229 دوباره به کنترل فرانک‌ها درآمد.

فروپاشی کدام دولت زودتر آغاز شد؟

ادسا نخستین بود. تصرف شهر مرکزی آن به دست زنگی در 1144، آغاز فروپاشی این کنت‌نشین بود.

در 1291 چه اتفاقی افتاد؟

ممالیک عکا را تصرف کردند. پس از سقوط پیشین انطاکیه و طرابلس، سقوط عکا به کار مراکز اصلی صلیبیان لاتین در بخش خشکی شام پایان داد.

منابع

1. ویکی‌پدیا — دولت‌های صلیبی tr.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیا — دولت‌های صلیبی en.wikipedia.org
3. موزه هنر متروپولیتن — اورشلیم 1000–1400: تالارهای نمایشگاه metmuseum.org
4. انتشارات دانشگاه کمبریج — نواحی روستایی اسلامی و تأمین غذای شهرهای صلیبی شام cambridge.org
5. موزه هنر متروپولیتن — جنگ‌های صلیبی (1095–1291) metmuseum.org
6. موزه هنر متروپولیتن — اورشلیم 1000–1400، شامل نوشته مارتین جیکوبز: رویارویی‌های یهودیان و مسلمانان در سرزمین مقدس resources.metmuseum.org
7. جان اچ. پرایر، انتشارات دانشگاه کمبریج — سده‌های دوازدهم و سیزدهم: دولت‌های صلیبی cambridge.org
8. موزه بدون مرز — قلعه شوالیه‌ها islamicart.museumwnf.org
9. وزارت فرهنگ فرانسه — درباره قلعه archeologie.culture.gouv.fr
10. مرکز میراث جهانی یونسکو — شهر قدیم عکا whc.unesco.org
11. میشائیل آ. کوهلر — اتحادها و پیمان‌ها میان فرمانروایان فرانک و مسلمان در خاورمیانه edit.fis.uni-hamburg.de
12. کمبریج کور — چگونه جنگ‌های صلیبی می‌توانستند به پیروزی برسند cambridge.org
13. کمبریج کور — جنگ‌های صلیبی، شرق لاتین و تاریخ‌نگاری قرون وسطی: مقدمه cambridge.org

FAQ

Image: Map of the Crusader states and castles.png — MapKlimantas, CC BY 4.0