Dörd əsas səlibçi dövləti indiki Şanlıurfa olan Edessa (Urfa), Antakya (Antakya), Fələstindəki Qüds (Kudüs) və indiki Livandakı Tripoli (Trablus) ətrafında yerləşirdi. Onlar 1098–1109-cu illərdə yaradılmışdı. Latın hökmdarları bu dövlətləri senyorluq, vassallar, məhkəmələr və yerli idarəçilik əməkdaşlığı vasitəsilə idarə edirdilər. Ərazilərin itirilməsi mərhələlərlə baş verdi: 1144-cü ildə Edessa, 1268-ci ildə Antakya, 1289-cu ildə Tripoli süqut etdi. Qüds krallığının fəaliyyətini davam etdirən kral mərkəzi Akka (Akka) isə 1291-ci ildə itirildi.
Bir krallıq adını daşıdığı şəhəri itirdikdən sonra necə mövcud ola bilərdi? Qüds süqut etdikdən sonra krallığın idarə aparatı Akkada fəaliyyət göstərirdi. Siz bu dörd dövlətin tarixini ayrı-ayrılıqda izləsəniz, onların məhkəmələri, limanları və ittifaqları həm necə yaşadıqlarını, həm də sonda niyə məğlub olduqlarını anlamağa kömək edər.
Dörd əsas səlibçi dövləti nə vaxt və harada yaradıldı?
Edessa qraflığı 1098-ci ildə indiki Şanlıurfa ətrafında yarandı. İlk hökmdarı qraf I Balduin (I. Baudouin) idi. Siz Türkiyəyə səyahət edirsinizsə, Şanlıurfa dörd əsas səlibçi dövlətindən biri ilə birbaşa coğrafi əlaqə qurmağa imkan verir.
Antakya knyazlığı səlibçilərin 3 iyun 1098-ci ildə Antakyanı tutmasından sonra yarandı. I Boemund (I. Boemondo) onun hökmdarı oldu. Beləliklə, Antakya və Edessa eyni ildə yaradılmışdı. Ancaq Antakya knyazlıq, Edessa isə qraflıq idi. Hər birinin öz hökmdarı vardı.
Qüds krallığı səlibçilərin 1099-cu ildə Qüdsü tutmasından sonra Fələstində yarandı. Krallıq 1291-ci ilədək mövcud oldu. Bu müddəti düzgün başa düşmək lazımdır: krallığın yaşaması Qüds şəhərinin fasiləsiz latınların əlində qalması demək deyildi.
Tripoli qraflığının əsasını Sen-Jilli Raymund (Raymond de Saint-Gilles) qoydu. İndiki Livanda yerləşən Tripoli 1109-cu ildə onun oğlu Bertranın (Bertrand) rəhbərliyi altında tutuldu. Bununla qraflıq öz mərkəzinə sahib oldu. Deməli, qraflığın yaranması bir proses idi. Mərkəzi şəhərin ələ keçirilməsi bu prosesin həlledici mərhələsini təşkil etdi.
Qərbli müşahidəçilər bu latın məskənlərini birlikdə Outremer adlandırırdılar. Bu söz «dənizin o tayındakı torpaq» deməkdir. Termin Qüds, Antakya, Edessa və Tripolini ortaq coğrafi baxışla birləşdirirdi. Bununla belə, onların məhkəmə, şəhər idarəçiliyi və torpaq üzərində hakimiyyət qaydaları fərqlənirdi.
Qüds, Antakya, Edessa və Tripoli necə idarə olunurdu?
Qüdsdə Haute Cour, yəni Ali Məhkəmə, idarəçiliyin və hüququn əsas qurumlarından biri idi. Kral və onun birbaşa vassalları burada iştirak edirdilər. Beləliklə, kral idarəçiliyinə hökmdarla torpağı birbaşa ondan alan senyorlar arasında rəsmiləşmiş münasibətlər də daxil idi.
Edessanın şəhər şuralarında yerli xristianlar da vardı. Bu, latın hakimiyyəti altında şəhərin köklü yerli əhalisinin nümayəndələrinə idarəçilikdə yer verirdi.
Antakyanın hüquq ənənəsini Antakya assizləri adlı hüquq mətnləri təmsil edirdi. Bu mətnlər XIII əsrə aid erməni dilində tərcümələr vasitəsilə günümüzə çatıb. Onlar knyazlığın hüququnu və bu hüququn erməni dilində qorunmasını sənədləşdirir.
Tripoli qrafları bəzi şəhərləri birbaşa idarə edir, digərlərini isə fief, yəni vassal mülkü kimi verirdilər. Onlar dəniz qüvvələrinin dəstəyi müqabilində Cübeyli (Cübeyl) genuyalılara verdilər. Beləliklə, yerli hakimiyyət hüququnun verilməsi dənizdən yardım da təmin edə bilirdi. Bu, idarəçiliyi qraflığın əməli ehtiyacları ilə bağlayırdı.
Latın hökmdarları yerli xristian, müsəlman və yəhudi icmaları ilə necə münasibət qururdular?
Səlibçilərin 1099-cu ildə Qüdsü tutması zamanı müsəlmanlar, yəhudilər və yerli xristianlar qətlə yetirildi. Yerli xristian olmaq hər kəsi fəthin zorakılığından qorumadı. Bu hadisə sonrakı idarəçilik əməkdaşlığı və ticarət əlaqələri haqqında məlumatlarla yanaşı nəzərə alınmalıdır.
Məhkəmədə iştirak imkanlarında da qeyri-bərabərlik vardı. Müsəlmanlar Qüds krallığının Cour des Syriens məhkəməsində şahidlik edə bilirdilər. Lakin onların ifadəsi latınların ifadəsindən daha az çəkiyə malik idi. Deməli, məhkəməyə çıxış orada bərabər mövqe demək deyildi.
Yerli əməkdaşlıq Edessanın xristian şura üzvləri ilə məhdudlaşmırdı. Franklar əl-Əsarib (el-Esarib) ətrafındakı kəndlərin idarəsini 1068–1147-ci illərdə yaşamış müsəlman Həmdan ibn Əbdürrəhimə (Hamdan bin Abdurrahim) tapşırmışdılar. Onun təyinatı latın hakimiyyətinin müsəlmanları da idarəçilik xidmətinə cəlb edə bildiyini göstərir.
Akkanın səlibçi paytaxtı və ticarət mərkəzi olduğu XIII əsrdə şəhərin yəhudi əhalisi artdı. Bu əhalinin böyük hissəsi Avropadan gələn mühacirlərdən ibarət idi. 1099-cu ildə Qüdsdəki qırğın və sonrakı dövrdə Akkada yəhudilərin məskunlaşması latın hakimiyyəti tarixində fərqli təcrübələri göstərir.
Ticarət hətta müharibə zamanı da siyasi sərhədləri aşırdı. İbn Cübeyr (İbn Cübeyr) 1183–1185-ci illərdəki səfərini təsvir edərkən müsəlman tacirlərin Dəməşqdən (Şam) Akkaya getdiyini, xristian tacirlərin isə müsəlman ərazilərinə daxil olduğunu yazırdı. Siz tarixi gündəlik ərzaq və ya mal almaq işi ilə əlaqələndirsəniz, bu səfərlər faydalı müqayisə yaradar: hökmdarlar savaşarkən ticarət davam edə bilirdi.
Qalalar, limanlar və dəniz əlaqələri bu dövlətlərin mövcudluğunu necə dəstəkləyirdi?
Con H. Prayora (John H. Pryor) görə, XII və XIII əsrlərdə səlibçilərin mövcudluğunu qorumasında Qərbdən dəniz yolu ilə davamlı gələn insan və maliyyə resursları həlledici idi. Qüdsün 1099-cu ildə tutulmasından az sonra həm silahsız zəvvarların, həm də döyüşmək üçün gələn silahlı zəvvarların əksəriyyəti dəniz yolu ilə gəlməyə başladı.
Tripolinin Cübeyli genuyalılara verməsi hökmdarların dənizdən yardımı necə təmin etdiyini göstərir. Akka sonralar kral idarəçiliyi ilə ticarət funksiyasını birləşdirirdi. Siz hər iki funksiyanı nəzərə alsanız, limanların əhəmiyyətini daha yaxşı anlaya bilərsiniz: onlar siyasi mərkəzləri dəniz üzərindən hərəkətlə əlaqələndirirdi.
Qalalar sahillə daxili ərazilər arasındakı əlaqələri dəstəkləyirdi. Krak-de-Şevalye qalası (Krak des Şövalye), Tartus (Tartus) limanı ilə Homs (Humus) arasındakı yol üzərində, dəniz səviyyəsindən təxminən 650 metr yüksəklikdə yerləşirdi. Bu mövqe sahil və daxili əraziləri birləşdirən Homs keçidinə nəzarət edirdi.
Krak-de-Şevalye 1142-ci ildə hospitalyerlərə keçdi. Onlar qalanı mərhələlərlə möhkəmləndirdilər. Qala 1271-ci ildə məmlüklər tərəfindən tutuldu. Onun tarixi bir istehkamın uzun müddət ərzində inkişafını səlibçi qalalarının sonrakı itkisi ilə birləşdirir.
Qonşu dövlətlərlə müharibələr və ittifaqlar necə dəyişirdi?
1140-cı ildə Dəməşq hökmdarı Müinəddin Unur (Muinüddin Üner) ilə Qüds kralı Fulk (Foulques) Zəngiyə (Zengi) qarşı ittifaq bağladılar. Razılaşma Dəməşqin müdafiəsi üçün frankların yardımını nəzərdə tuturdu. Müsəlman hökmdar və latın kralı ortaq rəqibə qarşı əməkdaşlıq edə bilirdi.
Bu razılaşmadan fərqli olaraq, 1147–1149-cu illərin İkinci Səlib yürüşü zamanı səlibçilər Dəməşqi tutmağa çalışdılar. Cəhd uğursuz oldu. Beləliklə, dövrün dəyişən münasibətlərində Dəməşq həm müttəfiq, həm də hücum hədəfi kimi görünür.
Səlahəddin (Selahaddin) 4 iyul 1187-ci ildə Həttində (Hıttin) kral Gi de Luzinyanın (Guy de Lusignan) ordusunu məğlub etdi və kralı əsir aldı. Oktyabrda Qüdsü tutdu. Bu hadisələr şəhərdə 1099-cu ildə başlamış latın hakimiyyəti dövrünə son qoydu.
Sonralar diplomatiya Qüdsü yenidən frankların ixtiyarına qaytardı. II Fridrixin (II. Friedrich) 1229-cu il razılaşması şəhəri geri verdi, lakin Hərəm əş-Şərifi (Harem-i Şerif) müsəlmanların nəzarətində saxladı. 1244-cü ildə frankların Dəməşqlə qurduğu başqa bir ittifaq La-Forbi (La Forbie) döyüşündə Misir–Xarəzm qüvvələri ilə vuruşdu və məğlub oldu.
Edessanın itirilməsindən 1291-ci ildə Akkanın süqutuna qədər hansı mərhələlər yaşandı?
Zənginin 1144-cü ildə Edessanı tutması dörd əsas dövlətdən birincisinin parçalanmasına başlanğıc verdi. Qüds krallığının 1187-ci ildəki itkiləri daha sonra baş verdi. Bunlar dörd dövlətin eyni vaxtda məhv edilməsi deyil, uzunmüddətli daralmanın ayrı-ayrı mərhələləri idi.
1189–1192-ci illərin Üçüncü Səlib yürüşünün sonuna qədər səlibçilər Akka və Kipri (Kıbrıs) ələ keçirmişdilər. Qüds itirildikdən sonra krallığın idarə aparatı Akkada fəaliyyət göstərirdi. Beləliklə, hökuməti başqa şəhərdə yerləşən krallıq mövcudluğunu davam etdirə bilirdi.
Qüds 1229-cu ildə razılaşma ilə geri qaytarıldı. Lakin xarəzmlilər 1244-cü ildə şəhəri talan etdilər. Həmin il La-Forbidə də məğlubiyyət baş verdi. Sonrakı Məmlük qələbələri nəticəsində 1268-ci ildə Antakyanın, 1289-cu ildə Tripolinin mərkəzi, 1291-ci ildə isə Akka itirildi.
Xronologiya
- 1098: Edessa və Antakya dövlətləri yaradıldı.
- 1099: Qüds tutuldu və Qüds krallığı yaradıldı.
- 1109: Tripoli Bertranın rəhbərliyi altında tutuldu.
- 1140: Dəməşq və Qüds Zəngiyə qarşı ittifaq bağladı.
- 1142: Krak-de-Şevalye hospitalyerlərə keçdi.
- 1144: Zəngi Edessanı tutdu.
- 1147–1149: İkinci Səlib yürüşündə Dəməşqi tutmaq cəhdi uğursuz oldu.
- 1187: Səlahəddin Həttində qalib gəldi və Qüdsü tutdu.
- 1189–1192: Üçüncü Səlib yürüşü nəticəsində Akka və Kipr səlibçilərin əlinə keçdi.
- 1229: Razılaşma ilə Qüds franklara qaytarıldı.
- 1244: Qüds talan edildi; frank–Dəməşq ittifaqı La-Forbidə məğlub oldu.
- 1268: Baybars (Baybars) Antakyanı tutdu.
- 1271: Məmlüklər Krak-de-Şevalyeni tutdular.
- 1289: Məmlüklər Tripolini tutdular.
- 1291: Akka süqut etdi. Bununla Levantın quru ərazilərindəki əsas latın səlibçi mərkəzlərinə son qoyuldu.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Antakyanın günümüzə çatan hüquq mətnləri sonrakı oxuculara XIII əsrə aid erməni dilində tərcümələr vasitəsilə çatıb. Beləliklə, Antakya assizləri knyazlığın hüquqi materiallarını erməni dilində qoruyur.
Krak-de-Şevalyenin bir-birini əhatə edən iki müdafiə xətti vardı. Qala kompleksinin uzunluğu ən uzun oxu boyunca təxminən 300 metrə, eni isə ən geniş yerində 140 metrə çatırdı. Bu ölçülər Tartusla Homs arasındakı yola nəzarət edən istehkam kompleksinin miqyasını konkret təsəvvür etməyə imkan verir.
Akkada 1104–1291-ci illərə aid səlibçi tikililərinin böyük hissəsi XVIII və XIX əsrlərin Osmanlı şəhərinin altında qorunub qalıb. Siz Akkanı yalnız küçə səviyyəsində təsəvvür edirsinizsə, yeraltında qalan bu tikililər onun kral və ticarət mərkəzi kimi roluna əlavə bir ölçü qazandırır.
Tez-tez verilən suallar
Dörd dövlətin hamısı krallıq idi?
Xeyr. Qüds krallıq, Antakya knyazlıq, Edessa və Tripoli isə qraflıq idi. Bu fərqli titullarla yanaşı, hökmdarların, məhkəmələrin və yerli hakimiyyətin təşkili də fərqlənirdi.
Qüdsün 1187-ci ildə süqutu krallığa son qoydu?
Xeyr. Kral idarəçiliyi Akkada davam etdi və krallıq 1291-ci ilədək mövcud oldu. Qüds şəhəri isə 1229-cu il razılaşması ilə yenidən frankların nəzarətinə keçdi.
İlk hansı dövlət süquta uğramağa başladı?
İlk dövlət Edessa idi. Zənginin 1144-cü ildə onun mərkəzi şəhərini tutması qraflığın parçalanmasına başlanğıc verdi.
1291-ci ildə nə baş verdi?
Məmlüklər Akkanı tutdular. Antakya və Tripolinin daha əvvəl itirilməsindən sonra Akkanın süqutu Levantın quru ərazilərindəki əsas latın səlibçi mərkəzlərinə son qoydu.
Mənbələr
- Vikipedi — Səlibçi dövlətləri tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Səlibçi dövlətləri en.wikipedia.org
- The Metropolitan Museum of Art — Qüds 1000–1400: Sərgi qalereyaları metmuseum.org
- Cambridge University Press — İslam kənd bölgələri və Levantın səlibçi şəhərlərinin ərzaq təchizatı cambridge.org
- The Metropolitan Museum of Art — Səlib yürüşləri (1095–1291) metmuseum.org
- The Metropolitan Museum of Art — Qüds 1000–1400, o cümlədən Martin Jacobs: Müqəddəs torpaqda yəhudi–müsəlman qarşılaşmaları resources.metmuseum.org
- John H. Pryor, Cambridge University Press — XII və XIII əsrlər: səlibçi dövlətləri cambridge.org
- Museum With No Frontiers — Krak-de-Şevalye islamicart.museumwnf.org
- Fransa Mədəniyyət Nazirliyi — Qala haqqında archeologie.culture.gouv.fr
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Akkanın qədim şəhəri whc.unesco.org
- Michael A. Köhler — Yaxın Şərqdə frank və müsəlman hökmdarları arasında ittifaqlar və müqavilələr edit.fis.uni-hamburg.de
- Cambridge Core — Səlib yürüşlərini necə qazanmaq olardı cambridge.org
- Cambridge Core — Səlib yürüşləri, Latın Şərqi və orta əsrlərdə tarix yazıcılığı: Giriş cambridge.org
FAQ
Dörd əsas səlibçi dövləti harada yerləşirdi?
Onların mərkəzləri indiki Şanlıurfa olan Edessa, Antakya, Fələstindəki Qüds və indiki Livandakı Tripoli idi. Bu dövlətlər 1098–1109-cu illərdə yarandı.
Səlibçi dövlətləri necə idarə olunurdu?
Latın hökmdarları senyorluq, vassallıq və məhkəmələr vasitəsilə idarə edirdilər. Qüdsdə Haute Cour fəaliyyət göstərirdi. Edessanın şəhər şuralarında yerli xristianlar iştirak edirdi. Tripoli qrafları isə birbaşa idarəçiliyi fief torpaq mülklərinin verilməsi ilə birləşdirirdilər.
Qüds krallığı 1187-ci ildə süqut etdimi?
Xeyr. Səlahəddin 1187-ci ilin oktyabrında Qüdsü tutdu, lakin krallığın idarə aparatı Akkada fəaliyyətini davam etdirdi. Qüds 1229-cu ildə razılaşma ilə yenidən frankların nəzarətinə keçdi. Krallıq isə 1291-ci ilədək mövcud oldu.
İlk hansı səlibçi dövləti süquta uğradı və onların quru ərazilərindəki mövcudluğuna nə son qoydu?
Zənginin 1144-cü ildə Edessanı tutması dörd əsas səlibçi dövlətindən birincisinin parçalanmasına başlanğıc verdi. Antakya 1268-ci ildə, Tripoli 1289-cu ildə süqut etdi. Akkanın 1291-ci ildə süqutu isə Levantın quru ərazilərindəki əsas latın səlibçi mərkəzlərinə son qoydu.
Image: Map of the Crusader states and castles.png — MapKlimantas, CC BY 4.0
