دیدجریدو (Didgeridoo) سازی بادی و لولهایشکل است که مردمان بومی شمال استرالیا (Avustralya) آن را پدید آوردهاند. خاستگاه سنتی آن آرنهملند (Arnhem Land) و منطقه تاپ اِند (Top End) است. نوازندگان با لرزاندن لبها صدای بم آن را تولید می‌کنند و با تنفس دورانی این صدا را ادامه می‌دهند.
این صدای پیوسته پرسشی عملی پیش می‌آورد: چطور می‌توان نفس کشید و موسیقی را قطع نکرد؟ پاسخ به هوای ذخیرهشده در گونهها مربوط است. اما شناخت این ساز به نامهای محلی، چوبی که موریانه‌ها توخالی کرده‌اند و جایگاهش در آیین‌ها هم نیاز دارد. شما می‌توانید از خود لوله شروع کنید و بعد به کارهایی گوش بدهید که نوازنده با بدنش برای تغییر صدا انجام می‌دهد.
دیدجریدو از کجا آمده است؟
خاستگاه سنتی دیدجریدو در آرنهملند و تاپ اِند، در قلمرو شمالی (Kuzey Toprakları) استرالیاست. وقتی درباره سازی وابسته به مردمان بومی صحبت می‌کنیم، این ریشه‌های منطقه‌ای اهمیت دارند. نامهای محلی و شیوه‌های اجرا، آن را به جوامع مشخصی در شمال استرالیا پیوند می‌دهند.
اِی. پی. اِلکین (A. P. Elkin)، انسان‌شناس، در بررسی سال ۱۹۳۸ حضور این ساز را در شرق کیمبرلی (Kimberley) و یک‌سوم شمالی قلمرو شمالی ثبت کرد. این گزارش، پراکندگی شناخته‌شده ساز در آن زمان را توصیف میکند. اما مشخص نمی‌کند نخستین نمونه کجا یا چه زمانی ساخته شده است.
هنر صخره‌ای آرنهملند نوع دیگری از شواهد را در اختیار می‌گذارد. نقاشی‌ای در گینگا واردلیرمنگ (Ginga Wardelirrhmeng)، یک نوازنده دیدجریدو را همراه دو خواننده در حال شرکت در آیین اوبار (Ubarr) نشان می‌دهد. در این صحنه، ساز در کنار آواز و در بستری آیینی قرار دارد.
قدمت دیدجریدو چقدر است؟
درباره قدمت دقیق این ساز همچنان اختلاف‌نظر وجود دارد. تصاویر آرنهملند را به دوره‌ای از هنر صخره‌ای نسبت می‌دهند که حدود ۱٬۵۰۰ سال پیش آغاز شده است. تاریخ‌گذاری آن دوره، زمان دقیق ابداع ساز را مشخص نمی‌کند. هر تصویر، سازی را ثبت میکند که سازندگان آن تصویر از پیش می‌شناخته‌اند.
موزه سازهای موسیقی در بروکسل (Brüksel)، به تصاویر غاری با قدمت حدود ۱٬۵۰۰ سال اشاره میکند. این موزه همچنین احتمال می‌دهد که استفاده از ساز به زمانی دورتر برگردد. در این ارزیابی، میان شواهد تصویری باقی‌مانده و تاریخ احتمالاً طولانی‌تر نوازندگی تفاوت گذاشته می‌شود.
آلیس اِم. مویل (Alice M. Moyle)، قوم‌موسیقی‌شناس، در سال ۱۹۸۱ تفسیر تاریخی دیگری مطرح کرد. او با تکیه بر پراکندگی بامبوی بومی پیشنهاد کرد که سازهای اولیه در شمال غربی قلمرو شمالی پدید آمده‌اند. به استدلال او، این سازها در طول ۱٬۰۰۰ سال پیش از آن یا مدتی کوتاه‌تر به آرنهملند راه یافته‌اند. این دیدگاه همچنان نظریه‌ای درباره خاستگاه و گسترش ساز است.
معنی دیدجریدو چیست و نام واقعی آن کدام است؟
واژه «دیدجریدو» از زبانهای بومی استرالیا نیامده است. توضیح رایج این است که این واژه تقلیدی از صدای ساز است. بنابراین، نام آشنای انگلیسی آن خاستگاهی متفاوت از نام‌هایی دارد که جوامع سازنده و نوازنده به کار می‌برند.
در میان مردمان یولنگو (Yolngu) در شمال شرقی آرنهملند، yiḏaki که به صورت yidaki هم نوشته می‌شود، به‌طور مشخص به نوعی از این ساز اشاره دارد که در همان جوامع ساخته و نواخته می‌شود. شما باید این نام را با توجه به معنای منطقه‌ای آن بخوانید. این نام، یک سنت را دقیق‌تر از اصطلاح عمومی انگلیسی مشخص میکند.
در اطراف مانینگ‌ریدا (Maningrida)، نامهای mako یا mago در زبانهای کونوینجکو (Kunwinjku)، کونه (Kune) و کونینجکو (Kuninjku) به کار می‌روند. گویشوران بورارا (Burarra) و گوننارتپا (Gun-nartpa) از ngorla استفاده می‌کنند. این نام‌ها نشان می‌دهند چرا پرسش درباره یک «نام واقعی» واحد، پاسخی محلی می‌خواهد: چندین زبان برای این ساز واژه‌های خودشان را دارند.
تلفظ دیدجریدو
تلفظ انگلیسی didgeridoo به صورت /ˌdɪdʒəriˈduː/ است. تکیه اصلی روی هجای آخر قرار دارد. اگر شما این واژه را بلند می‌گویید، بخش پایانی «دو» را با بیشترین تأکید ادا کنید.
املای این واژه در نوشته‌های چاپی هم یکسان نبوده است. روزنامه همیلتون اسپکتیتور (Hamilton Spectator) در سال ۱۹۰۸ از صورت «did-gery-do» استفاده کرد. این شکل نوشتاری بخشی از تاریخ نام انگلیسی ساز است؛ نامی که توضیح پذیرفته‌شده رایج، آن را به تقلید صدا پیوند می‌دهد.
دیدجریدو چه نوع سازی است؟
دیدجریدوهای امروزی معمولاً لوله‌هایی استوانه‌ای یا مخروطی هستند. طول آن‌ها معمولاً بین ۱ تا ۳ متر است و بسیاری حدود ۱٫۲ متر طول دارند. طول و شکل آن‌ها توضیح می‌دهد که چرا نمونه‌های این ساز می‌توانند ظاهری متفاوت داشته باشند و در عین حال در یک خانواده کلی از سازها قرار بگیرند.
در اطراف مانینگ‌ریدا، سازندگان معمولاً از تنه‌های جوان اکالیپتوس با نام علمی Eucalyptus tetradonta یا Eucalyptus miniata استفاده می‌کنند. موریانه‌ها درختان مناسب را از درون توخالی می‌کنند. سپس سازنده روی همین حفره موجود کار میکند تا مجرای باز داخل ساز را شکل دهد.
سازنده پس از بریدن تنه انتخاب‌شده، بقایای به‌جامانده از موریانه‌ها را پاک میکند. پوست بیرونی را برمی‌دارد و دو سر تنه را می‌بُرد و مرتب میکند. این مراحل، بخش توخالی چوب را به لوله‌ای قابل نواختن تبدیل می‌کنند.
گاهی به سرِ دمیدن ساز موم زنبور عسل می‌زنند. موم دهانه را تنگ‌تر میکند و تماس آن با لبها را راحت‌تر می‌سازد. این افزوده کوچک، محل تماس دهان نوازنده با ساز چوبی را تغییر می‌دهد.
صدای دیدجریدو چگونه تولید می‌شود؟
نوازنده دهانش را دور دهانه باریک می‌گذارد تا هوا از کناره‌ها بیرون نرود و با لرزاندن لبها صدای پایه را تولید میکند. این کار شبیه لرزش لب در نواختن سازهای بادی برنجی مانند توبا (Tuba) است. صدا از لب‌های نوازنده آغاز می‌شود، حتی وقتی خود لوله از چوب اکالیپتوس ساخته شده باشد.
دیدجریدوی بلندتر معمولاً صدایی بم‌تر تولید میکند. با این حال، طول به‌تنهایی نتیجه را تعیین نمی‌کند. نحوه گشاد شدن لوله به سمت انتهای آن هم بر زیر و بمی اثر دارد. بنابراین، برای مقایسه دو ساز باید هم اندازه‌های آن‌ها و هم شکلشان را در نظر گرفت.
نوازنده می‌تواند با تغییر شکل فضای داخل دهان، رنگ صدا را عوض کند. هنگام نواختن، از تارهای صوتی هم می‌توان برای تقلید صدای جانوران استفاده کرد. بنابراین، آنچه شما می‌شنوید می‌تواند ترکیبی از صدای بم ساز و تغییراتی باشد که در دهان و گلوی نوازنده ایجاد می‌شود.
چطور دیدجریدو را بدون توقف برای نفس گرفتن می‌نوازند؟
تنفس دورانی به نوازنده امکان می‌دهد همزمان با پر کردن دوباره ریهها، صدا را ادامه دهد. هوای نگه‌داشته‌شده در گونهها به داخل ساز رانده می‌شود. در همان زمان، نوازنده برای لحظهای از بینی نفس میگیرد. هوای ذخیرهشده فاصله کوتاهِ دم گرفتن را پُر میکند.
شما می‌توانید این روش را به کاری روزمره ربط دهید: نفس گرفتن. هنگام نواختن دیدجریدو، گونهها در مدت کوتاه دم از راه بینی، هوای مورد نیاز ساز را تأمین می‌کنند. این هماهنگی میان هوای گونهها و هوای ریهها توضیح می‌دهد که صدا چطور در سراسر چرخه تنفس ادامه پیدا میکند.
تنفس به شکل‌گیری ریتم هم کمک میکند. نوازنده با تأکیدهای ریتمیک در چرخه تنفس، صدای بم و کشیده را به الگویی ضربان‌دار تبدیل میکند. بنابراین، تنفس دورانی هم به پیوستگی صدا کمک میکند و هم به حرکت و تغییراتی که در دل آن صدای ممتد می‌شنوید.
موسیقی دیدجریدو و جایگاه آیینی آن
در مانینگ‌ریدا، دیدجریدوها بیشتر همراه آواز در مراسم عمومی مبادله و دیپلماسی نواخته میشوند. همچنین در مراسم خاک‌سپاری و برخی آیین‌های مربوط به مرگ، آوازها را همراهی می‌کنند. نقش آن‌ها، صدای ساز را به آواز و مناسبت‌های مشخص در زندگی اجتماعی پیوند می‌دهد.
در سنت‌های غرب و مرکز آرنهملند، دیدجریدو معمولاً ساز تک‌نوازی نیست. این ساز در محرمانه‌ترین و مقدس‌ترین آیین‌های منطقه نیز حضور ندارد. بنابراین، اهمیت آیینی آن را باید با توجه به موقعیت‌های مشخصی فهمید که ساز در آن‌ها نواخته می‌شود.
گروه‌های راک بومی، مانند یوتو ییندی (Yothu Yindi) از آرنهملند، به شناخته شدن بیشتر این ساز در جهان کمک کرده‌اند. این مخاطبان گسترده‌تر، در کنار سنت‌های منطقه‌ای همراهی آواز، بخش دیگری از سرگذشت موسیقایی آن را شکل می‌دهند.
خط زمانی
- حدود ۱٬۵۰۰ سال پیش: دوره‌ای از هنر صخره‌ای آرنهملند آغاز می‌شود. تصاویر دیدجریدو به این دوره نسبت داده میشوند، اما این موضوع زمان دقیق ابداع ساز را مشخص نمی‌کند.
- ۱۸۳۵: کتاب روایت سفری به دور دنیا اثر تی. بی. ویلسون (T. B. Wilson)، تصویری از یک مرد بومی اهل خلیج رافلز (Raffles Körfezi) در شبه‌جزیره کوبورگ (Cobourg Yarımadası) دارد که در حال نواختن این ساز است.
- ۱۹۰۸: همیلتون اسپکتیتور املای «did-gery-do» را چاپ میکند.
- ۱۹۳۸: اِی. پی. اِلکین پراکندگی شناخته‌شده ساز را شرق کیمبرلی و یک‌سوم شمالی قلمرو شمالی توصیف میکند.
- ۱۹۸۱: آلیس اِم. مویل مقاله‌ای منتشر میکند و در آن توضیحی درباره خاستگاه ساز و گسترش آن به آرنهملند پیشنهاد می‌دهد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
سازندگان مانینگ‌ریدا پیش از انتخاب چوب مناسب، به درخت‌ها گوش می‌دهند. تکه کوچکی از پوست را برمی‌دارند و به تنه ضربه می‌زنند. صدای حاصل به آن‌ها کمک میکند درختی را تشخیص دهند که موریانه‌ها توخالی کرده‌اند. پس گوش دادن همان‌قدر که بخشی از نواختن ساز است، بخشی از ساخت آن هم هست.
موزه سازهای موسیقی در بروکسل پنج نمونه با طول بین ۸۳ تا ۱۳۲ سانتی‌متر نگهداری میکند. این اندازه‌های ثبت‌شده در مجموعه، تصویری ملموس از تفاوت میان سازهای منفرد به دست می‌دهند. این ارقام در کنار بازه گسترده‌تری قرار می‌گیرند که معمولاً برای ابعاد دیدجریدوهای امروزی ذکر می‌شود.
تنفس دورانی به دیدجریدو محدود نیست. این روش در نواختن فلوت‌های اندونزیایی و همچنین اجرای ابوا و فلوت هم به کار می‌رود. این فن بخشی از مجموعه گسترده‌تری از شیوه‌های نواختن سازهای بادی است، هرچند برای تداوم صدای دیدجریدو نقشی اساسی دارد.
پرسش‌های متداول
آیا ییداکی نام دیگری برای همه دیدجریدوهاست؟
ییداکی به‌طور مشخص به نوعی از این ساز اشاره دارد که جوامع یولنگو در شمال شرقی آرنهملند می‌سازند و می‌نوازند. جوامع دیگر نام‌هایی از جمله mako، mago و ngorla را به کار می‌برند.
آیا سازندگان، دیدجریدوهای سنتی را کاملاً با دست توخالی می‌کنند؟
در اطراف مانینگ‌ریدا، سازندگان تنه‌هایی را انتخاب می‌کنند که موریانه‌ها از پیش توخالی کرده‌اند. پیش از نواختن ساز، بقایای داخل آن را پاک می‌کنند، پوست را برمی‌دارند و دو سر تنه را می‌بُرند و مرتب می‌کنند.
آیا دیدجریدوی بلندتر همیشه صدای بم‌تری دارد؟
طول بیشتر معمولاً صدایی بم‌تر ایجاد میکند. گشاد شدن لوله هم بر زیر و بمی اثر می‌گذارد؛ بنابراین طول فقط بخشی از توضیح است.
آیا هنر صخره‌ای زمان ابداع ساز را مشخص میکند؟
تصاویر آرنهملند به دوره‌ای از هنر صخره‌ای تعلق دارند که حدود ۱٬۵۰۰ سال پیش آغاز شده است. این تاریخ‌گذاری، تصاویر را در یک چارچوب تاریخی قرار می‌دهد، اما قدمت دقیق ساز را مشخص نمی‌کند.
منابع
- موزه سازهای موسیقی — دیدجریدو mim.be
- هنر و فرهنگ مانینگ‌ریدا — درباره سازهای موسیقی maningrida.com
- ویکی‌پدیای ترکی — دیدجریدو tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای انگلیسی — دیدجریدو en.wikipedia.org
- آلیس اِم. مویل — مقاله سال ۱۹۸۱ درباره دیدجریدو tandfonline.com
- نویل فلچر، دانشگاه نیو ساوت ولز — دیدجریدو newt.phys.unsw.edu.au
FAQ
دیدجریدو چیست؟
دیدجریدو سازی بادی و لولهایشکل است که مردمان بومی شمال استرالیا آن را پدید آوردهاند. نوازنده صدای پایه آن را با لرزاندن لبها تولید میکند.
دیدجریدو از کجا آمده است؟
خاستگاه سنتی آن آرنهملند و منطقه تاپ اِند در قلمرو شمالی استرالیاست. زمان دقیق ابداع آن همچنان مشخص نیست.
نام واقعی دیدجریدو چیست؟
جوامع مختلف نامهای متفاوتی دارند. از جمله yiḏaki یا yidaki میان مردمان یولنگو در شمال شرقی آرنهملند؛ mako یا mago در زبانهای کونوینجکو، کونه و کونینجکو؛ و ngorla در زبانهای بورارا و گوننارتپا.
دیدجریدو چطور تلفظ می‌شود؟
تلفظ انگلیسی آن /ˌdɪdʒəriˈduː/ است و تکیه روی هجای آخر قرار دارد.
نوازنده دیدجریدو چطور صدا را پیوسته نگه میدارد؟
نوازنده با تنفس دورانی، هوای ذخیرهشده در گونهها را به درون ساز میراند و همزمان، برای لحظهای از بینی نفس میگیرد. به این ترتیب ریهها بدون قطع شدن صدا دوباره از هوا پر میشوند.
Image: Didgeridoo street player-2.jpg — Didgeridoo_street_player.jpg: Noel Feans
derivative work: To, CC BY 2.0
