کاتارها (Katharlar) جماعتهایی از مسیحیان دگراندیش بودند که در سده‌های دوازدهم تا چهاردهم، به‌ویژه با لانگدوک (Languedoc) در جنوب فرانسه (Fransa) و شمال ایتالیا (İtalya) پیوند داشتند. آنان آیینهای مقدس کاتولیکی و آموزه‌های مربوط به رستگاری را به چالش کشیدند. در پی آن، با جنگ صلیبی و تفتیش عقاید سرکوب شدند. تاریخ آنان همچنان محل بحث است، زیرا مورخان توافق ندارند که آیا شواهد باقی‌مانده وجود کلیسایی یکپارچه متعلق به کاتارها را اثبات می‌کند یا نه.
در مونتسگور (Montségur)، برج مسکونیای که امروز دیده میشود پس از دوره سکونت کاتارها ساخته شده است. در اسناد تفتیش عقاید هم شهادت‌هایی که به زبان محلی بیان شده‌اند، به لاتین باقی مانده‌اند. این دو واقعیت به مسئله اصلی اشاره دارند: اگر شما بخواهید کاتارها را بشناسید، باید جماعت‌ها و باورهایشان را از بناها، عنوان‌ها و اسنادی جدا کنید که یاد آنان را به ما رسانده‌اند.
چه کسانی کاتار نامیده میشدند و چه باورهایی به این جماعت‌ها نسبت داده می‌شد؟
نام کاتار برای دگراندیشان دینی‌ای به کار می‌رود که به‌ویژه در لانگدوک و شمال ایتالیا حضور داشتند. در متون خود آنان، نام‌های Bons Hommes، Bonnes Femmes و Bons Chrétiens نیز به کار رفته است. این نام‌ها به‌ترتیب به معنای «مردان نیک»، «زنان نیک» و «مسیحیان نیک» هستند. این واژه‌ها اهمیت دارند، زیرا هویت دینی آنان را در چارچوب مسیحیت قرار میدهند؛ هرچند مقام‌های کاتولیک باورهایشان را به چالش می‌کشیدند.
منابع کلیسایی قرون وسطی باورهای ثنوی، یا دوگانه‌باورانه، را به این جماعت‌ها نسبت می‌دادند. در این روایت‌ها، جهان روحانیِ خدای نیک از جهان مادیِ پیوندخورده با شر جدا می‌شد. تناسخ، یعنی ورود روح به بدنی دیگر، نیز در میان باورهای منسوب به کاتارها دیده میشود. هنگام خواندن این توصیف‌ها باید بحث درباره هویت ثبت‌کنندگان و گستره رواج این باورها را هم در نظر گرفت.
در روایت‌های مربوط به جماعت‌های کاتار، «کونسولامنتوم» آیینی دینی و محوری بود. این آیین با پاک شدن از گناه و پیوستن به جمع متدینانی ارتباط داشت که «پرفکتی» نامیده میشدند؛ هر فرد از این جمع «پرفکتوس» بود. بنابراین، اهمیت آن هم به جایگاه معنوی مربوط می‌شد و هم به تعهد به زندگی دینی سخت‌گیرانه.
برخی پیروان عادی، به‌دلیل تکالیف سخت‌گیرانه‌ای که پس از کونسولامنتوم از آنان انتظار می‌رفت، آن را تا بستر مرگ به تعویق می‌انداختند. شما می‌توانید این رفتار را با تمایزی روزمره درک کنید: پذیرفتن یک باور و تنظیم زندگی روزانه بر پایه سخت‌ترین الزامات آن، دو تعهد متفاوت‌اند. در اینجا، زمان انجام آیین این تفاوت را ملموس می‌کند.
درگیری با اقتدار کاتولیکی فراتر از توصیف‌های متفاوت جهان روحانی و مادی بود. تا اوایل سده سیزدهم، مخالفت کاتارها اعتبار آیینهای مقدس کاتولیکی و آموزه کلیسا درباره رستگاری را زیر سؤال برده بود. این چالش‌ها مستقیماً به اقتدار دینی کلیسا مربوط میشدند.
جنگ صلیبی آلبیژوا و تفتیش عقاید چگونه گسترش یافتند؟
پیش از جنگ صلیبی، مناظره علنی بخشی از رویارویی بود. در 1207، رهبران کاتار در مونرئال (Montréal) با اسقف دیه‌گو دِ آثبس (Diego de Acebes) و دومینگو دِ گوسمان (Domingo de Guzmán)، بنیان‌گذار آینده فرقه دومینیکن (Dominikenler)، مناظره کردند. این دیدار نشان می‌دهد که مخالفان دینی پیش از آغاز لشکرکشی، در بحثی عمومی با هم روبه‌رو شدند.
پیر دِ کاستلنو (Pierre de Castelnau)، نماینده پاپ، در ژانویه 1208 کشته شد. پاپ اینوسنت سوم (III. Innocentius) در مارس همان سال برای جنگ صلیبی علیه دگراندیشان و حامیانشان فراخوان داد. مدخل دانشنامه‌ای دانشگاهیِ مایکل دی. کاستن (Michael D. Costen)، تاریخ جنگ صلیبی آلبیژوا (Albigeois Haçlı Seferi) را 1209–1229 ذکر می‌کند.
کشتار بزیه (Béziers) در 1209 رخ داد. در برخی روایت‌ها رقم 20,000 کشته آمده است، اما نشریه تاریخ نشنال جئوگرافیک آن را برآوردی می‌داند که ممکن است اغراق‌آمیز باشد. بنابراین شما باید این رقم را محل اختلاف بدانید؛ دقیق به نظر رسیدن یک عدد، دلیلی بر درست بودن آن نیست.
پیمان مو–پاریس (Meaux–Paris Antlaşması) در آوریل 1229، پیامدهای سیاسی لشکرکشی را نیز نشان می‌دهد. این پیمان ریمون هفتم (VII. Raymond)، کنت تولوز (Toulouse)، را واداشت حاکمیت فرانسه و استقرار سربازان سلطنتی در قلمرو خود را بپذیرد. سرکوب دینی و کشمکشهای منطقهای بر سر قدرت در نتیجه جنگ صلیبی به هم گره خورده بودند.
در دهه 1230، تدابیر پاپ گرگوری نهم (IX. Gregorius) و اختیاراتی که به دومینیکن‌ها واگذار کرد، تحقیقات درباره بدعت را از راه تفتیش عقایدِ برخوردار از حمایت پاپ گسترش داد. پیش‌تر اسقف‌ها چنین تحقیقاتی را انجام می‌دادند. این تحول، دستگاه تحقیق را به زمانی فراتر از تاریخ متعارف پایان جنگ صلیبی گسترش داد.
مجازات‌ها متفاوت بودند. در لانگدوک سده سیزدهم، برخی پیروان عادی که از باور خود بازمی‌گشتند، مجبور بودند بر لباس رویی خود صلیب‌های زرد بدوزند. این مجازات، انضباط دینی را در پوشش روزمره نمایان میکرد. در مونتسگور، فهرست میراث وزارت فرهنگ فرانسه نتیجه دیگری را ثبت کرده است: پس از تسلیم، در 16 مارس 1244، تعداد 225 تن از زنان و مردان متدین کاتار سوزانده شدند.
گیوم بلیباست (Guillaume Bélibaste)، که آخرین پرفکتوس شناخته‌شده کاتار در لانگدوک توصیف شده است، در 1321 اعدام شد. تعبیر «آخرین فرد شناخته‌شده» نیاز به دقت دارد. این عبارت جایگاه او را در روایت باقی‌مانده مشخص می‌کند، بی‌آنکه اعدام یک نفر را به مدرکی درباره باورهای خصوصی همه افراد تبدیل کند.
خط زمانی
- سده دوازدهم: محافل دگراندیش دینی در لانگدوک و شمال ایتالیا با تاریخ کاتارها پیوند دارند.
- 1167: نشست ادعایی سن‌فلیکس (Saint-Félix) برگزار میشود؛ اعتبار سندی که آن را شرح می‌دهد همچنان محل اختلاف است.
- 1207: رهبران کاتار و نمایندگان کاتولیک در مونرئال علناً مناظره میکنند.
- 1208: پیر دِ کاستلنو کشته میشود؛ اینوسنت سوم برای جنگ صلیبی فراخوان می‌دهد.
- 1209: جنگ صلیبی آلبیژوا آغاز میشود؛ کشتار بزیه رخ می‌دهد.
- 1229: پیمان مو–پاریس امضا میشود.
- دهه 1230: تفتیش عقایدِ برخوردار از حمایت پاپ، در دوره گرگوری نهم گسترش می‌یابد.
- 16 مارس 1244: پس از تسلیم مونتسگور، متدینان کاتار سوزانده می‌شوند.
- 1321: گیوم بلیباست اعدام میشود.
- 1968: برنامه‌ای بزرگ برای کاوش باستان‌شناسی در مونتسگور آغاز میشود.
استفاده از اسناد تفتیش عقاید چه محدودیت‌هایی دارد؟
پژوهش جان اچ. آرنولد (John H. Arnold) درباره شهادت‌های لانگدوک، تغییری اساسی را در شواهد نشان می‌دهد. مردم اظهارات خود را به زبان محلی بیان می‌کردند. این اظهارات به لاتین، به صورت سوم‌شخص و در زمان گذشته ثبت میشدند. بنابراین سند نهایی از همان ابتدا از نظر شکل با گفت‌وگوی شفاهی تفاوت داشت.
آرنولد در کتاب تفتیش عقاید و قدرت، منتشرشده در 2001، استدلال می‌کند که این اسناد را باید متن‌هایی خواند که هم بازجویان و هم بازجویی‌شوندگان به آن‌ها شکل داده‌اند. زبان آن‌ها روابط قدرت را نیز بازتاب می‌دهد. پس نمی‌توان گزارش مکتوب یک بازجویی را به‌سادگی رونویسی کلمه‌به‌کلمه گفت‌وگو دانست.
این مسئله بر شیوه تفسیر شما از اظهاری درباره باور دینی اثر می‌گذارد. گزارش لاتین باقی‌مانده، شهادت را از صافی رویه‌ها و زبان یک تحقیق حفظ کرده است. رویکرد آرنولد از خواننده می‌خواهد هنگام سنجیدن اینکه سند چه چیزی را درباره فرد بازجویی‌شده اثبات می‌کند، این فرایند را هم در نظر بگیرد.
متون دیگری که باقی مانده‌اند، نوع دیگری از شواهد را فراهم میکنند. دانشنامه ایرانیکا، متون آیینی به زبان‌های لاتین و پرووانسی و نیز Interrogatio Iohannis را در میان منابع کاتارها برمی‌شمارد. این آثار دامنه شواهد را از اسناد تفتیش عقاید فراتر می‌برند، هرچند پیوندشان با جماعت‌های مشخص همچنان اهمیت دارد.
کتاب Liber de duobus principiis، با تاریخ تقریبی 1250–1280، نمونه‌ای از این محدودیت است. دانشنامه ایرانیکا آن را به حلقه جووانی دی لوجو (Giovanni di Lugio) در شمال ایتالیا مرتبط می‌داند. این متن نماینده همه گروه‌های تندروی کاتار نیست. بنابراین، باقی ماندن یک متن به این معنا نیست که آموزه آن در همه جماعتهایی که یک عنوان مشترک گرفته‌اند، همگانی بوده است.
چرا مورخان درباره وجود کلیسای یکپارچه کاتار اختلاف دارند؟
ارزیابی دبورا شولویتز (Deborah Shulevitz)، که در 2018 به‌صورت آنلاین منتشر شد، برداشتی سنتی از شواهد را شرح می‌دهد. در این برداشت، گزارشهای ثنویت در مناطق مختلف، نشانه وجود کلیسایی رقیب و دارای ساختار نهادی در سراسر اروپا (Avrupa) تلقی می‌شوند که از بالکان (Balkanlar) تأثیر گرفته بود. بر پایه این تفسیر، گزارشهای مناطق دور از هم به یک سازمان دینی بزرگ‌تر مربوط‌اند.
مورخان شک‌گرایی که شولویتز دیدگاهشان را خلاصه می‌کند، دگراندیشی را با شرایط محلی و مخالفت با روحانیان توضیح میدهند. آنان همچنین استدلال میکنند که نویسندگان کلیسایی هنگام توصیف ثنویت، از نوشته‌های قدیمی‌تر درباره بدعت بهره می‌گرفتند. اختلاف بر سر این است که توصیف‌های مشابه تا چه اندازه وجود نهادها و باورهای مشترک را اثبات میکنند.
پیتر بیلر (Peter Biller) در نقد کتاب جنگ با بدعت نوشته آر. آی. مور (R. I. Moore)، منتشرشده در 2012، خوانشی به‌شدت شک‌گرایانه را به چالش می‌کشد. بیلر استدلال می‌کند که اسناد مربوط به اسقف‌ها، انتصاب‌های دینی و موعظه در مونتسگور، مؤید زندگی دینی سازمان‌یافته‌اند. اعتراض او فعالیت‌های مشخصِ ثبت‌شده را در مرکز بحث قرار می‌دهد.
سندی که نشست سن‌فلیکس در 1167 را شرح می‌دهد، اختلاف دیگری را آشکار می‌کند. بیلر آن را اصیل می‌داند. مور پاسخ می‌دهد که پذیرفتن تاریخ سده سیزدهم برای متن، ثابت نمی‌کند که رویدادهای 1167 را دقیق توصیف کرده است. تعیین تاریخ یک سند و تأیید رویدادی که گزارش می‌کند، دو داوری تاریخی جداگانه‌اند.
ادعای وجود زنجیره‌ای بی‌وقفه میان کاتارها، آیین مانی (Maniheizm) و بوگومیلیسم (Bogomilizm) نیز محل مناقشه است. پایان‌نامه کارشناسی ارشد افستاتیوس فوکاس (Efstathios Fokas) در 2023 بر فاصله‌های زمانی و نبود شواهد پشتیبان در متون خود دگراندیشان تأکید دارد. شباهت میان باورهای منسوب به گروه‌ها با اثبات انتقال پیوسته آن باورها تفاوت دارد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
در مونتسگور، باستان‌شناسی برداشت شما از محوطه‌ای را که می‌بینید تغییر می‌دهد. بنا بر فهرست میراث وزارت فرهنگ فرانسه، برج مسکونیِ پابرجای امروز به نیمه دوم سده سیزدهم تعلق دارد. این برج پس از دوره سکونت کاتارها ساخته شده است. بنابراین بنایی که شما می‌بینید، به مرحله‌ای متأخرتر تعلق دارد.
کاوشها نشان میدهند افرادی که در 1244 محاصره شدند، در کاستروم پیرامون بنا، یعنی روستایی استحکاماتدار، سکونت داشتند؛ نه درون قلعه امروزی. برنامه بزرگ کاوش که در 1968 آغاز شد، پرتابه‌های سنگی فراوانی را نیز از نهشته‌های کنار دیوارها به دست آورد. این پرتابه‌ها به محاصره 1244 تاریخ‌گذاری شدند.
جزئیات دیگری به بحث‌های علمی درباره اندیشه‌های دینی مربوط میشود. مقاله پیتر بیلر در 1999 نشان می‌دهد که توماس آکویناس (Thomas Aquinas) در اثری که طی 1252–1256 در پاریس (Paris) نوشت، هنگام بحث درباره تعدد مبادی نخستین، هم به ارسطو (Aristoteles) و هم به مانویان اشاره کرده است. چنین ارجاع‌هایی نشان میدهند که مراجع فکری قدیمی‌تر چگونه وارد بحث‌هایی میشدند که با تفسیر ثنویت ارتباط داشتند.
پرسش‌های متداول
آیا کاتارها مسیحی بودند؟
جماعتهایی که کاتار نامیده میشدند، مسیحیانی دگراندیش بودند. از نامهایی که در متون خود به کار میبردند، Bons Chrétiens بود؛ یعنی «مسیحیان نیک».
چرا کاتارها سرکوب شدند؟
آنان آیینهای مقدس کاتولیکی و آموزه کلیسا درباره رستگاری را به چالش کشیدند و از این راه با اقتدار دینی درافتادند. کشمکشهای منطقهای بر سر قدرت نیز بر جنگ صلیبی و پیامدهای آن اثر گذاشت.
آیا کاتارها یک کلیسای یکپارچه داشتند؟
مورخان اختلافنظر دارند. برخی گزارشهای مربوط به ثنویت و منصبهای دینی را نشانه وجود کلیسایی سازمانیافته و رقیب میدانند. دیگران بر تفاوتهای محلی و تأثیر نویسندگان مخالف کاتارها تأکید میکنند.
آیا قلعهای که امروز در مونتسگور دیده میشود همان سکونتگاه کاتارهاست؟
برج مسکونیای که امروز دیده میشود، متعلق به نیمه دوم سده سیزدهم و پس از دوره سکونت کاتارهاست. کاوشها نشان میدهند جمعیتی که در 1244 محاصره شد، در روستای استحکاماتدار پیرامون آن زندگی میکرد.
منابع
- ویکی‌پدیا — کاتاریسم en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — کاتاریسم tr.wikipedia.org
- تاریخ نشنال جئوگرافیک — سرژی گراو توراس، کاتارها و کلیسای کاتولیک nationalgeographic.com
- دانشگاه بریستول — مایکل دی. کاستن، جنگ صلیبی آلبیژوا (1209–1229) research-information.bris.ac.uk
- وزارت فرهنگ فرانسه — POP، فهرست میراث مونتسگور pop.culture.gouv.fr
- دانشنامه ایرانیکا — جان فن شایک، کاتارها، آلبیژوایی‌ها و بوگومیل‌ها iranicaonline.org
- دانشگاه کنکوردیا — افستاتیوس فوکاس، بحران در جهان مسیحیت؟ spectrum.library.concordia.ca
- هیستوری کامپس — دبورا شولویتز، تاریخ‌نگاری بدعت compass.onlinelibrary.wiley.com
- نقدهای تاریخ — نقد پیتر بیلر بر «جنگ با بدعت» و پاسخ آر. آی. مور reviews.history.ac.uk
- انتشارات دانشگاه پنسیلوانیا — جان اچ. آرنولد، تفتیش عقاید و قدرت pennpress.org
- انتشارات دانشگاه کمبریج — پیتر بیلر، کاتارهای شمالی و دانش پیشرفته cambridge.org
FAQ
آیا کاتارها مسیحی بودند؟
جماعتهایی که کاتار نامیده میشدند، مسیحیانی دگراندیش بودند. از نامهایی که در متون خود به کار میبردند، Bons Chrétiens بود؛ یعنی «مسیحیان نیک».
چرا کاتارها سرکوب شدند؟
آنان آیینهای مقدس کاتولیکی و آموزه کلیسا درباره رستگاری را به چالش کشیدند و از این راه با اقتدار دینی درافتادند. کشمکشهای منطقهای بر سر قدرت نیز بر جنگ صلیبی و پیامدهای آن اثر گذاشت.
آیا کاتارها یک کلیسای یکپارچه داشتند؟
مورخان اختلافنظر دارند. برخی گزارشهای مربوط به ثنویت و منصبهای دینی را نشانه وجود کلیسایی سازمانیافته و رقیب میدانند. دیگران بر تفاوتهای محلی و تأثیر نویسندگان مخالف کاتارها تأکید میکنند.
آیا قلعهای که امروز در مونتسگور دیده میشود همان سکونتگاه کاتارهاست؟
برج مسکونیای که امروز دیده میشود، متعلق به نیمه دوم سده سیزدهم و پس از دوره سکونت کاتارهاست. کاوشها نشان میدهند جمعیتی که در 1244 محاصره شد، در روستای استحکاماتدار پیرامون آن زندگی میکرد.
Image: Berruguete ordeal.jpg — Pedro Berruguete, Public domain
