Katarlar kimdi? İnançları ve tartışmalı tarihleri

Katarlar, özellikle 12–14. yüzyıllarda Languedoc ve Kuzey İtalya’da görülen Hristiyan muhalif topluluklardı. İnançları, Katolik sakramentlerini ve Kilise’nin kurtuluş öğretisini sorguladıkları için hedef alındı. Haklarında bildiklerimiz, karşıtların anlatılarıyla sorgu kayıtlarının birleşik bir kiliseyi ne ölçüde kanıtladığı üzerinden tartışılıyor. [1][3][8][9]

Montségur’da bugün görülen konut-kule, Katar yerleşiminden sonra, 13. yüzyılın ikinci yarısında inşa edildi. Siz bu örnek üzerinden, görünen kalıntıyla tarihsel anlatının neden dikkatle eşleştirilmesi gerektiğini anlayabilirsiniz. İnançları, baskının gelişimini ve belgelerin sınırlarını inceleyerek Katar tartışmasının dayanaklarını adım adım öğreneceksiniz. [5]

Katar adı kimler için kullanıldı ve bu topluluklara hangi inançlar atfedildi?

Katar adı, özellikle Güney Fransa’daki Languedoc ile Kuzey İtalya’nın dinî muhalif çevreleriyle ilişkilendirilir. Buradaki zaman çerçevesi, 12. yüzyıldan 14. yüzyıla uzanan bir dönemi kapsar. Ancak bu adın kullanılması, bütün toplulukların aynı örgütlenmeye sahip olduğunu kendiliğinden kanıtlamaz. Bölgesel toplulukların ilişkisi, tarihçiler arasındaki tartışmanın doğrudan merkezinde yer almaya devam eder. [1][8]

Katar adıyla anılanların kendi metinlerinde farklı adlandırmalar da açıkça karşımıza çıkar. Bunlar arasında Bons Hommes, Bonnes Femmes ve Bons Chrétiens ifadeleri bulunur. Türkçede bu adlar, iyi erkekler, iyi kadınlar ve iyi Hristiyanlar anlamına gelir. Bu adlandırmalar, toplulukların kendilerini Hristiyanlık içinde nasıl tanımladıklarını anlamak açısından somut bir başlangıçtır. [1]

Orta Çağ kilise kaynakları, bu topluluklara ruhsal ve maddi dünyayı ayıran düalist inançlar atfeder. Bu anlatılarda iyi Tanrı ruhsal dünyayla, maddi dünya ise kötülükle ilişkilendirilir. Türkçe Katharizm maddesi, atfedilen inançlar arasında ruhun yeniden bedenlenmesini de sayar. Reenkarnasyon denen bu düşünceyi aktarırken, kullanılan anlatımın hangi kaynağa dayandığını belirtmek gerekir. [1][2]

Katar topluluklarına ilişkin anlatılarda consolamentum, günahlardan arınmayla ilişkilendirilen merkezî bir törendir. Tören, perfectus denilen dinî adanmışların arasına katılmayla da bağlantılı olarak anlatılır. Sonrasında beklenen katı yaşam yükümlülükleri, bazı sıradan inananların kararlarını doğrudan etkiliyordu. Bu kişiler, consolamentum almayı hayatlarının sonuna, hatta ölüm döşeğine kadar erteleyebiliyordu. [1]

Consolamentum örneği, dinî adanmışlarla sıradan inananların aynı yaşam yükümlülükleriyle anlatılmadığını gösterir. Dolayısıyla tek bir törenin varlığından bütün katılımcıların aynı hayatı yaşadığı sonucuna geçilemez. Siz gündelik hayattaki bir topluluğu düşünürken, üyelikle yoğun adanmışlık arasındaki farkı karşılaştırabilirsiniz. Katar anlatılarında bu ayrımın somut karşılığı, töreni ölüm döşeğine erteleyen sıradan inananlardır. [1]

Albigenlere Karşı Haçlı Seferi ve engizisyon nasıl gelişti?

1. yüzyıl başındaki Katar muhalefeti, Katolik sakramentlerinin geçerliliğini doğrudan sorgulayan görüşlerle ilişkilendiriliyordu. Kilise’nin kurtuluş öğretisine yönelen itirazlar, dinî otoriteyle çatışmanın temel nedenleri arasındaydı. Dolayısıyla anlaşmazlık, yalnızca ruhsal dünyanın nasıl tasarlandığına ilişkin soyut bir tartışma değildi. Kurtuluşun hangi öğreti ve uygulamalarla ilişkilendirileceği de bu çatışmanın somut konusuydu. [3]

Papalık temsilcisi Pierre de Castelnau, Ocak 1208’de öldürüldü; ardından haçlı seferi çağrısı geldi. Papa III. Innocentius, Mart 1208’de muhaliflere ve koruyucularına karşı çağrıda bulundu. Michael D. Costen’ın akademik ansiklopedi maddesi, seferin genel tarih aralığını 1209–1229 olarak verir. Bu tarihler, çağrı ile seferin başlangıcını birbirinden ayırarak okumayı mümkün kılar. [3][4]

Béziers’de 1209 yılında gerçekleşen katliam, bu seferin şiddetini gösteren olaylardan biridir. Bazı kaynaklarda aktarılan 20.000 ölü rakamı ise kesinleşmiş bir sayım olarak kullanılmamalıdır. National Geographic History, bu rakamı abartılı olabilecek bir tahmin olarak sunar. Olayı anlatırken katliamın gerçekleşmesiyle ölü sayısının güvenilirliğini ayrı değerlendirmek gerekir. [3]

Nisan 1229 tarihli Meaux–Paris Antlaşması, çatışmanın egemenlik boyutunu da görünür kılar. Toulouse Kontu VII. Raymond, Fransız egemenliğini ve kraliyet askerlerinin topraklarına yerleşmesini kabul etmek zorunda kaldı. Bu sonuç, dinî muhalefete karşı yürütülen mücadelenin bölgesel yönetimi de etkilediğini gösterir. Katar tarihini anlamak için inanç tartışmasıyla Toulouse üzerindeki hâkimiyet meselesi birlikte okunmalıdır. [3]

1230’larda Papa IX. Gregorius’un düzenlemeleri, sapkınlık soruşturmalarının yürütülme biçimini ve kapsamını genişletti. Daha önce piskoposların yürüttüğü soruşturmalar, Dominikenlere verilen yetkilerle papalık destekli engizisyonlarla genişletildi. Languedoc’ta inançlarından dönen bazı sıradan müminler, dış giysilerine sarı haç dikmekle cezalandırılıyordu. Böylece dinî baskının etkisi, kişinin gündelik hayatta giydiği kıyafette de görünürleşebiliyordu. [1][3]

Montségur’un tesliminin ardından, 16 Mart 1244’te kadın ve erkek Katar adanmışları yakıldı. Fransa Kültür Bakanlığı envanteri, bu olayda yakılanların sayısını 225 olarak verir. Languedoc’un bilinen son Katar perfectus’u olarak anılan Guillaume Bélibaste ise 1321’de idam edildi. Bu iki olay, baskının kronolojisini seferin 1229’daki bitişinden sonraya taşımayı gerektirir. [1][4][5]

Engizisyon kayıtları hangi sınırlamalarla kullanılabilir?

John H. Arnold’un incelediği Languedoc ifadeleri, yerel dilde söylenmesine rağmen Latince kaydedilmişti. Kayıtlar ayrıca üçüncü şahıs anlatımıyla ve geçmiş zaman kullanılarak yazıya geçirilmişti. Dolayısıyla okuduğumuz metin, sorgulanan kişinin konuşma biçimini doğrudan koruyan bir döküm değildir. Dilin, anlatıcı konumunun ve zaman kullanımının değişmesi, belgenin nasıl okunacağını etkiler. [10]

Siz gündelik bir konuşmanızın başka dilde ve üçüncü şahısla özetlendiğini hayal edebilirsiniz. Böyle bir özetle konuşmanın kelimesi kelimesine aktarılması arasında açık bir fark bulunur. Arnold’un Languedoc kayıtlarında belirttiği dil ve anlatım dönüşümü, bu farkı somutlaştırır. Bu karşılaştırma, ifadeleri neden doğrudan konuşma alıntıları gibi kullanamayacağımızı anlamayı kolaylaştırır. [10]

Arnold’un 2001 tarihli Inquisition and Power çalışması, tutanakları iktidar ilişkileri içinde değerlendirmeyi önerir. Bu yaklaşıma göre belgeler, sorgulayanlarla sorgulananların söylemlerinin birlikte biçimlendirdiği tarihsel metinlerdir. Araştırmacı bu nedenle hem aktarılan ifadeye hem sorgunun metni şekillendirmesine dikkat etmelidir. Tutanakta okunan cümleyle tarihsel kişinin ağzından çıktığı varsayılan söz otomatik olarak eşitlenemez. [10]

Katar tarihine ilişkin yazılı malzeme arasında, sorgu tutanakları dışında ritüel metinleri de bulunur. Encyclopaedia Iranica, Latince ve Provence dilindeki ritüellerle Interrogatio Iohannis adlı eseri sayar. Yaklaşık 1250–1280’e tarihlenen Liber de duobus principiis de bu incelemede ele alınır. Eserin Kuzey İtalya’daki Giovanni di Lugio çevresinden gelmesi, temsil kapsamını sınırlar. [6]

Encyclopaedia Iranica’ya göre Liber de duobus principiis, bütün radikal Katar gruplarını temsil etmez. Bir metnin içerdiği öğretiyi anlatmakla, o öğretiyi bütün topluluklara yaymak farklı işlemlerdir. Kuzey İtalya’daki belirli bir çevrenin metni, başka bölgeler için otomatik kanıt sayılamaz. Böylece belgenin içeriği kadar kökeni ve hangi topluluğu temsil ettiği de önem kazanır. [6]

Tarihçiler birleşik bir Katar kilisesinin varlığını neden tartışıyor?

Deborah Shulevitz’in 2018’de çevrimiçi yayımlanan değerlendirmesi, geleneksel yorumla kuşkucu yaklaşımları karşılaştırarak tartışmayı özetler. Geleneksel yorum, farklı bölgelerdeki düalizm haberlerini Avrupa çapında kurumsal bir karşı kiliseyle ilişkilendirir. Bu açıklamada Balkan etkisi, bölgeler arasındaki dinî bağlantıları anlamlandıran unsurlardan biridir. Tartışmanın temel sorusu, dağınık haberlerin böyle geniş bir örgütlenmeyi kanıtlayıp kanıtlamadığıdır. [8]

Shulevitz’in özetlediği kuşkucu tarihçiler, muhalefeti yerel koşullar ve ruhban karşıtlığı üzerinden açıklar. Onlara göre düalizm tasvirlerinde, kilise yazarlarının eski sapkınlık metinlerini kullanması etkili olabilir. Böylece benzer ifadeler, mutlaka aynı kurumdan gelen ortak öğretinin izleri sayılmaz. Bu yaklaşım, benzerliklerin tarihsel bağlantıdan mı yoksa kullanılan anlatım kalıplarından mı kaynaklandığını sorgular. [8]

Peter Biller, R. I. Moore’un 2012 tarihli The War on Heresy kitabını eleştirir. Biller’e göre Montségur’daki piskoposlar, dinî görevlendirmeler ve vaazlara ilişkin kayıtlar örgütlü yaşamı destekler. Bu itiraz, tartışmanın yalnızca kelimelerin anlamı üzerinden yürütülmediğini açık biçimde gösterir. Dinî görevler ve faaliyetler de örgütlenmenin kapsamını değerlendirmek için kanıt olarak kullanılır. [9]

1167 Saint-Félix toplantısını anlatan belge, Biller ile Moore arasındaki anlaşmazlığın somut örneklerindendir. Biller metni sahih kabul ederken, Moore belgenin tarihiyle anlattığı olayın doğruluğunu ayırır. Moore’a göre metnin 13. yüzyıldan olması, 1167 olaylarını doğru aktardığını kanıtlamaz. Burada belgenin gerçekten eski olmasıyla içeriğinin güvenilirliği, ayrı değerlendirme konuları olarak belirir. [9]

Efstathios Fokas’ın 2023 yüksek lisans tezi, başka bir bağlantı iddiasını eleştirir. Tez, Katarları Maniheizm ve Bogomillikle bağlayan kesintisiz aktarım zincirinin kanıtlarını sorgular. Muhaliflerin kendi metinlerindeki kanıt eksikliğiyle kronolojik boşluklar, bu eleştirinin temel dayanaklarıdır. Dolayısıyla inanç benzerliği, tek başına kesintisiz bir aktarım hattının kanıtı olarak sunulmamalıdır. [7]

Kısa kronoloji

Languedoc ve Kuzey İtalya’daki muhalif çevrelerden Montségur kazılarına uzanan kronoloji şöyledir. Saint-Félix satırı, gerçekleştiği ileri sürülen olayla tartışmalı belgesini birlikte okumayı gerektirir. [1][5][9]

1. 12. yüzyıl Languedoc ve Kuzey İtalya’daki dinî muhalif çevreler Katar tarihiyle ilişkilendirilir. [1]
2. 1167 Saint-Félix toplantısının gerçekleştiği ileri sürülür; anlatan belgenin güvenilirliği tartışmalıdır. [9]
3. 1207 Montréal’de Katar önderleri ile Katolik temsilciler arasında açık tartışma yapılır. [3]
4. 1208 Castelnau öldürülür; III. Innocentius muhaliflere ve koruyucularına karşı haçlı seferi çağrısı yapar. [3]
5. 1209 Albigenlere Karşı Haçlı Seferi başlar; Béziers katliamı aynı yıl gerçekleşir. [3][4]
6. 1229 Meaux–Paris Antlaşması, VII. Raymond’u Fransız egemenliğini kabul etmek zorunda bırakır. [3]
7. 1230’lar IX. Gregorius’un düzenlemeleri ve Dominikenlere verdiği yetkiler, papalık destekli engizisyonları genişletir. [3]
8. 16 Mart 1244 Montségur’un tesliminin ardından kadın ve erkek Katar adanmışları yakılarak öldürülür. [5]
9. 1321 Languedoc’un bilinen son Katar perfectus’u olarak anılan Guillaume Bélibaste idam edilir. [1]
10. 1968 Montségur’da kapsamlı arkeolojik kazı programı başlar; bu programda 1244 kuşatmasına tarihlenen taş gülleler çıkarılır. [5]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

1207’de Montréal’de Katar önderleri, Katolik temsilcilerle açık bir dinî tartışmaya katıldı. Karşılarında piskopos Diego de Acebes ve geleceğin Dominiken kurucusu Domingo de Guzmán bulunuyordu. Bu olay, haçlı seferinden önceki ilişkinin somut örnekleri arasında yer alır. Montréal buluşması, dinî görüşlerin açık tartışmada karşı karşıya getirildiğini doğrudan gösterir. [3]

Peter Biller’in 1999 tarihli makalesi, tartışmanın Paris’teki düşünsel bağlamına ilişkin bir ayrıntı sunar. Thomas Aquinas’ın 1252–1256 arasındaki çalışmalarında birden fazla ilk ilke meselesi ele alınmıştı. Bu tartışmalarda Aristoteles’e ve Maniheistlere birlikte başvurulduğunu makalede Biller ortaya koyar. Böylece dönemin düşünsel tartışmalarında farklı referansların aynı mesele çevresinde kullanılabildiği görülür. [11]

Montségur kazıları, 1244’te kuşatılan halkın bugünkü kalenin içinde yaşamadığını ortaya koymuştur. Yerleşim, çevredeki castrum denilen surlu köyde bulunuyordu; bugünkü konut-kule daha sonra yapıldı. Siz Montségur’u gezerken, görünen yapıyla kuşatma sırasındaki yerleşimi ayrı düşünerek araziyi okuyabilirsiniz. Bu ayrım, yapının tarihini kuşatılan insanların yaşadığı yerle yanlış eşleştirmeyi önler. [5]

Montségur’da 1968’de başlayan kapsamlı kazı programı, kuşatmanın maddi izlerini de ortaya çıkardı. Sur diplerindeki dolgulardan, 1244 kuşatmasına tarihlenen çok sayıda taş gülle çıkarıldı. Bu buluntular, yerleşimin çevresini incelemenin kuşatmayı anlamaya nasıl katkı sağladığını somut biçimde gösterir. Tarihsel olay, böylece yalnız yazılı anlatılarla değil, kazıda bulunan nesnelerle de incelenebilir. [5]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Catharism en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Katharizm tr.wikipedia.org
3. National Geographic History — Katarlar ve engizisyon üzerine makale nationalgeographic.com
4. University of Bristol — Michael D. Costen, Albigensian Crusade (1209–1229) research-information.bris.ac.uk
5. Fransa Kültür Bakanlığı — POP, Montségur envanteri pop.culture.gouv.fr
6. Encyclopaedia Iranica — Cathars, Albigensians, and Bogomils iranicaonline.org
7. Concordia University — Efstathios Fokas, Crisis in Christendom? spectrum.library.concordia.ca
8. History Compass — Deborah Shulevitz, Historiography of heresy compass.onlinelibrary.wiley.com
9. Reviews in History — Peter Biller’in The War on Heresy eleştirisi ve R. I. Moore’un yanıtı reviews.history.ac.uk
10. University of Pennsylvania Press — John H. Arnold, Inquisition and Power pennpress.org
11. Cambridge University Press — Peter Biller, Northern Cathars and Higher Learning cambridge.org

Görsel: Berruguete ordeal.jpg — Pedro Berruguete, Public domain