Katarlar (Katharlar) XII–XIV əsrlərdə xüsusilə Fransanın cənubundakı Lanqedok (Languedoc) və Şimali İtaliya ilə bağlı olan xristian müxalif icmalar idi. Katolik müqəddəs ayinlərini və qurtuluş haqqında təlimləri sorğulamaları səlib yürüşü və inkvizisiya vasitəsilə təqib edilmələrinə gətirdi. Onların tarixi hələ də mübahisəlidir. Tarixçilər günümüzə çatan dəlillərin vahid katar kilsəsinin mövcudluğunu təsdiqləyib-təsdiqləmədiyi barədə razılığa gəlmirlər.
Monseqürdə (Montségur) bu gün görünən yaşayış qülləsi katar məskənindən sonra tikilib. İnkvizisiya qeydlərində isə yerli dildə verilmiş ifadələr latınca qorunub. Bu iki fakt əsas problemi göstərir: siz katarları anlamaq istəyirsinizsə, icmaları və onların inanclarını yaddaşlarda qalmalarına vasitə olan tikililərdən, adlandırmalardan və qeydlərdən ayırmalısınız.
Kimlər katar adlandırılırdı və bu icmalara hansı inanclar aid edilirdi?
Katar adı xüsusilə Lanqedok və Şimali İtaliyada rast gəlinən dini müxaliflər üçün işlədilir. Öz mətnlərində Bons Hommes, Bonnes Femmes və Bons Chrétiens adlarından da istifadə olunurdu. Bunlar «yaxşı kişilər», «yaxşı qadınlar» və «yaxşı xristianlar» deməkdir. Bu söz seçimi əhəmiyyətlidir. Katolik hakimiyyət nümayəndələri inanclarına etiraz etsələr də, həmin adlar onların dini kimliyini xristianlıq daxilində göstərir.
Orta əsr kilsə mənbələri bu icmalara dualist inanclar aid edirdi. Həmin təsvirlər xeyirxah Tanrının mənəvi aləmini şərlə əlaqələndirilən maddi aləmdən ayırırdı. Reinkarnasiya, yəni ruhun başqa bədənə keçməsi də katarlara aid edilən inanclar arasında görünür. Belə təsvirləri oxuyarkən onları kimin qeydə aldığı və nə qədər geniş çevrəyə şamil olunduğu barədə mübahisəni də nəzərə almaq lazımdır.
Katar icmaları haqqında məlumatlarda consolamentum əsas dini mərasimlərdən biri idi. Bu mərasim günahdan təmizlənmə və perfecti adlandırılan, həyatını dinə həsr etmiş şəxslərin sırasına qəbul olunma ilə əlaqələndirilirdi. Belə şəxslərdən biri perfectus adlanırdı. Deməli, mərasimin əhəmiyyəti həm mənəvi məqamla, həm də sərt tələbləri olan dini həyata bağlılıqla əlaqəli idi.
Bəzi adi inanclılar consolamentum mərasimini ölüm yatağına qədər təxirə salırdılar. Səbəb mərasimdən sonra gözlənilən sərt öhdəliklər idi. Siz bunu gündəlik həyatdan tanış bir fərqlə əlaqələndirə bilərsiniz: bir inancı qəbul etmək və gündəlik həyatınızı onun ən ağır tələblərinə uyğun qurmaq fərqli öhdəliklərdir. Burada mərasimin vaxtı həmin fərqi konkret göstərir.
Katolik hakimiyyəti ilə münaqişə mənəvi və maddi aləmlərin fərqli izahları ilə məhdudlaşmırdı. XIII əsrin əvvəllərində katar müxalifəti katolik müqəddəs ayinlərinin etibarlılığını və Kilsənin qurtuluş haqqında təlimini sorğulayırdı. Bu etirazlar birbaşa Kilsənin dini nüfuzuna toxunurdu.
Albi səlib yürüşü və inkvizisiya araşdırmaları necə inkişaf etdi?
Səlib yürüşündən əvvəl qarşıdurmanın bir hissəsini açıq mübahisələr təşkil edirdi. 1207-ci ildə Monrealda (Montréal) katar rəhbərləri yepiskop Diego de Acebes və dominikanların gələcək banisi Domingo de Guzmán ilə mübahisə etdilər. Bu görüş hərbi yürüş başlamazdan əvvəl dini rəqiblərin açıq müzakirədə üz-üzə gəldiyini göstərir.
Papa nümayəndəsi Pierre de Castelnau 1208-ci ilin yanvarında öldürüldü. Papa III İnnokenti (III. Innocentius) mart ayında dini müxaliflərə və onları himayə edənlərə qarşı səlib yürüşünə çağırdı. Michael D. Costenin akademik ensiklopediya məqaləsində Albi səlib yürüşü (Albigeois Haçlı Seferi) 1209–1229-cu illərə aid edilir.
Bezye (Béziers) qırğını 1209-cu ildə baş verdi. Bəzi məlumatlarda 20,000 nəfərin öldüyü göstərilir. Lakin National Geographic History bunu şişirdilmiş ola biləcək təxmin kimi təqdim edir. Buna görə siz həmin rəqəmi mübahisəli saymalısınız. Rəqəmin dəqiq görünməsi onun doğruluğunun sübutu deyil.
1229-cu ilin aprelində bağlanan Mo–Paris müqaviləsi (Meaux–Paris Antlaşması) yürüşün siyasi nəticələrini də göstərir. Müqavilə Tuluza qrafı VII Raymonu (VII. Raymond) Fransa suverenliyini və öz ərazilərində kral əsgərlərinin yerləşdirilməsini qəbul etməyə məcbur etdi. Səlib yürüşünün nəticələrində dini təzyiq və bölgədəki hakimiyyət mübarizələri bir-birinə qarışmışdı.
1230-cu illərdə Papa IX Qriqorinin (IX. Gregorius) gördüyü tədbirlər və dominikanlara verdiyi səlahiyyətlər papanın dəstəklədiyi inkvizisiya qurumları vasitəsilə bidət araşdırmalarını genişləndirdi. Əvvəllər belə araşdırmaları yepiskoplar aparırdılar. Bu inkişaf araşdırma mexanizmini səlib yürüşünün qəbul olunmuş bitmə tarixindən sonrakı dövrə də daşıdı.
Cəzalar müxtəlif idi. XIII əsr Lanqedokunda inanclarından dönən bəzi adi inanclılar üst geyimlərinə sarı xaçlar tikməli olurdular. Bu cəza dini intizamı gündəlik geyimdə görünən edirdi. Monseqürdə isə Fransa Mədəniyyət Nazirliyinin inventar qeydi başqa nəticəni göstərir: təslimolmadan sonra, 16 mart 1244-cü ildə həyatını dinə həsr etmiş 225 katar kişi və qadın yandırıldı.
Lanqedokun məlum olan son katar perfectusu kimi təsvir edilən Guillaume Bélibaste 1321-ci ildə edam olundu. «Məlum olan son» ifadəsinə diqqət yetirmək lazımdır. Bu ifadə onun günümüzə çatan məlumatlardakı yerini müəyyənləşdirir. Tək bir edamı hər kəsin şəxsi inancı barədə sübuta çevirmir.
Xronologiya
- XII əsr: Lanqedok və Şimali İtaliyadakı dini müxalif çevrələr katar tarixi ilə əlaqələndirilir.
- 1167: Baş verdiyi iddia olunan Sen-Feliks (Saint-Félix) toplantısı keçirilir; onu təsvir edən sənədin etibarlılığı mübahisəli olaraq qalır.
- 1207: Katar rəhbərləri və katolik nümayəndələri Monrealda açıq mübahisə aparırlar.
- 1208: Pierre de Castelnau öldürülür; III İnnokenti səlib yürüşünə çağırır.
- 1209: Albi səlib yürüşü başlayır; Bezye qırğını baş verir.
- 1229: Mo–Paris müqaviləsi imzalanır.
- 1230-cu illər: IX Qriqorinin dövründə papanın dəstəklədiyi inkvizisiya araşdırmaları genişlənir.
- 16 mart 1244: Monseqürün təslim olmasından sonra həyatını dinə həsr etmiş katarlar yandırılır.
- 1321: Guillaume Bélibaste edam olunur.
- 1968: Monseqürdə geniş arxeoloji qazıntı proqramı başlayır.
İnkvizisiya qeydlərindən istifadə zamanı hansı məhdudiyyətlər var?
John H. Arnoldun Lanqedok ifadələrinə dair araşdırması dəlillərin keçdiyi əsaslı bir dəyişikliyi göstərir. İnsanlar ifadələrini yerli dildə verirdilər. Bu ifadələr latınca, üçüncü şəxsdə və keçmiş zamanda qeydə alınırdı. Beləcə, yaranan sənəd formasına görə artıq şifahi söhbətdən fərqlənirdi.
Arnold 2001-ci ildə nəşr olunan İnkvizisiya və hakimiyyət (Inquisition and Power) kitabında bu qeydləri həm sorğu aparanların, həm də sorğuya çəkilənlərin formalaşdırdığı mətnlər kimi oxumağı təklif edir. Qeydlərin dili hakimiyyət münasibətlərini də əks etdirir. Buna görə sorğunun yazılı qeydini sadəcə sözbəsöz stenoqram saymaq olmaz.
Bu, sizin inanc haqqında bir ifadəni necə şərh etməyinizə təsir göstərir. Günümüzə çatan latınca mətn ifadəni araşdırmanın prosedurları və dili vasitəsilə qoruyur. Arnoldun yanaşması oxuculardan qeydin sorğuya çəkilən şəxs haqqında nəyi təsdiqlədiyini qiymətləndirərkən həmin prosesi nəzərə almağı istəyir.
Günümüzə çatan başqa mətnlər fərqli növ dəlillər təqdim edir. Encyclopaedia Iranica katar mənbələri arasında latınca və provansca ayin mətnlərini, eləcə də Interrogatio Iohannis əsərini sadalayır. Bu əsərlər dəlillərin dairəsini inkvizisiya qeydlərindən kənara genişləndirir. Bununla belə, onların konkret icmalarla əlaqəsi yenə də əhəmiyyət daşıyır.
Təxminən 1250–1280-ci illərə aid edilən Liber de duobus principiis bu məhdudiyyəti göstərir. Encyclopaedia Iranica əsəri Şimali İtaliyada Giovanni di Lugionun çevrəsi ilə əlaqələndirir. Əsər bütün radikal katar qruplarını təmsil etmir. Deməli, bir mətnin qorunub qalması onun təlimini eyni adla tanınan bütün icmalar üçün ümumi etmir.
Tarixçilər vahid katar kilsəsinin mövcudluğunu niyə müzakirə edirlər?
Deborah Shulevitzin 2018-ci ildə internetdə yayımlanan qiymətləndirməsi dəlillərin ənənəvi şərhini təsvir edir. Bu şərh müxtəlif bölgələrdə dualizm haqqında məlumatları Balkanların təsiri altında olan, bütün Avropaya yayılmış, təsisatlaşmış alternativ kilsənin sübutu sayır. Bu yanaşmaya görə, coğrafi baxımdan ayrı yerlərdən gələn məlumatlar daha böyük dini təşkilata aiddir.
Shulevitzin mövqelərini ümumiləşdirdiyi şübhəçi tarixçilər dini müxalifəti yerli şərait və ruhanilərə qarşı etirazla izah edirlər. Onlar həmçinin kilsə müəlliflərinin dualizmi təsvir edərkən bidət haqqında daha qədim yazılardan istifadə etdiklərini bildirirlər. Mübahisə oxşar təsvirlərin ortaq təsisat və inancları nə dərəcədə sübut etməsi ilə bağlıdır.
Peter Biller R. I. Mooreun 2012-ci ildə çıxan Bidətə qarşı müharibə (The War on Heresy) kitabına yazdığı rəydə kəskin şübhəçi şərhə etiraz edir. Billerin fikrincə, Monseqürdə yepiskoplar, dini təyinatlar və vəzlər haqqında qeydlər təşkilatlanmış dini həyatın mövcudluğunu dəstəkləyir. Onun etirazı qeydə alınmış konkret fəaliyyətləri müzakirənin mərkəzinə gətirir.
1167-ci ildə Sen-Feliksdə keçirilmiş toplantını təsvir edən sənəd başqa bir fikir ayrılığını üzə çıxarır. Biller onu həqiqi sənəd kimi qəbul edir. Moore isə cavab verir ki, mətnin XIII əsrə aid olduğunu qəbul etmək onun 1167-ci il hadisələrini düzgün təsvir etdiyini sübut etmir. Sənədin tarixini müəyyənləşdirmək və xəbər verdiyi hadisəni təsdiqləmək ayrı-ayrı tarixi mühakimələrdir.
Katarları maniçilik (Maniheizm) və boqomilçiliklə (Bogomilizm) birləşdirən fasiləsiz əlaqələr zənciri haqqında iddialar da mübahisəlidir. Efstathios Fokasın 2023-cü il magistr dissertasiyası xronoloji boşluqları və dini müxaliflərin öz mətnlərində bu iddiaları dəstəkləyən dəlillərin çatışmazlığını vurğulayır. Aid edilən inanclar arasındakı oxşarlıq onların fasiləsiz ötürülməsinin sübutundan fərqli məsələdir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Monseqürdə arxeologiya gördüyünüz məkanı necə anlamağınızı dəyişir. Fransa Mədəniyyət Nazirliyinin inventarına görə, bu gün ayaqda olan yaşayış qülləsi XIII əsrin ikinci yarısına aiddir. O, katar məskənindən sonra tikilib. Deməli, sizin gördüyünüz tikili daha sonrakı mərhələyə aiddir.
Qazıntılar 1244-cü ildə mühasirədə qalan insanların indiki qalanın içində deyil, ətrafdakı *castrum*da, yəni istehkamlı kənddə yaşadığını göstərir. 1968-ci ildə başlayan geniş qazıntı proqramı zamanı divarların yanındakı çöküntü qatlarından çoxlu daş mərmi də tapılıb. Bunlar 1244-cü il mühasirəsinə aid edilib.
Başqa bir təfərrüat dini fikirlər haqqında elmi müzakirələrlə bağlıdır. Peter Billerin 1999-cu il məqaləsi göstərir ki, Foma Akvinalı (Thomas Aquinas) 1252–1256-cı illərdə Parisdəki işlərində çoxsaylı ilkin prinsipləri müzakirə edərkən həm Aristotelə (Aristoteles), həm də maniçilərə istinad edirdi. Bu istinadlar daha qədim fikir sahiblərinin dualizmin şərhi ilə əlaqəli müzakirələrə necə daxil olduğunu göstərir.
Tez-tez verilən suallar
Katarlar xristian idilərmi?
Katarlar adlandırılan icmalar xristian müxaliflər idi. Öz mətnlərində işlətdikləri adlar arasında «yaxşı xristianlar» mənasını verən Bons Chrétiens də vardı.
Katarlar niyə təqib olunurdular?
Katolik müqəddəs ayinlərini və Kilsənin qurtuluş haqqında təlimini sorğulamaları onları dini hakimiyyətlə qarşıdurmaya gətirdi. Bölgədəki hakimiyyət mübarizələri də səlib yürüşünə və onun nəticələrinə təsir göstərdi.
Vahid katar kilsəsi mövcud idimi?
Tarixçilər bu barədə razılığa gəlmirlər. Bəziləri dualizm və dini vəzifələr haqqında məlumatları təşkilatlanmış alternativ kilsənin sübutu sayır. Digərləri yerli fərqləri və katarlara düşmən münasibət bəsləyən müəlliflərin təsirini önə çəkirlər.
Monseqürdə görünən qala katarların yaşayış məskənidirmi?
Bu gün görünən yaşayış qülləsi XIII əsrin ikinci yarısına, katar məskənindən sonrakı dövrə aiddir. Qazıntılar 1244-cü ildə mühasirədə qalan əhalinin ətrafdakı istehkamlı kənddə yaşadığını göstərir.
Mənbələr
- Wikipedia — Katarizm en.wikipedia.org
- Vikipedi — Katarizm tr.wikipedia.org
- National Geographic History — Sergi Grau Torras, Katarlar və Katolik Kilsəsi nationalgeographic.com
- Bristol Universiteti — Michael D. Costen, Albi səlib yürüşü (1209–1229) research-information.bris.ac.uk
- Fransa Mədəniyyət Nazirliyi — POP, Monseqür inventarı pop.culture.gouv.fr
- Encyclopaedia Iranica — John van Schaik, Katarlar, albiçilər və boqomillər iranicaonline.org
- Concordia Universiteti — Efstathios Fokas, Xristian dünyasında böhran? spectrum.library.concordia.ca
- History Compass — Deborah Shulevitz, Bidətin tarixşünaslığı compass.onlinelibrary.wiley.com
- Reviews in History — Peter Billerin «Bidətə qarşı müharibə» kitabına rəyi və R. I. Mooreun cavabı reviews.history.ac.uk
- Pensilvaniya Universiteti Nəşriyyatı — John H. Arnold, İnkvizisiya və hakimiyyət pennpress.org
- Kembric Universiteti Nəşriyyatı — Peter Biller, Şimal katarları və ali təhsil cambridge.org
FAQ
Katarlar xristian idilərmi?
Katarlar adlandırılan icmalar xristian müxaliflər idi. Öz mətnlərində işlətdikləri adlar arasında «yaxşı xristianlar» mənasını verən Bons Chrétiens də vardı.
Katarlar niyə təqib olunurdular?
Katolik müqəddəs ayinlərini və Kilsənin qurtuluş haqqında təlimini sorğulamaları onları dini hakimiyyətlə qarşıdurmaya gətirdi. Bölgədəki hakimiyyət mübarizələri də səlib yürüşünə və onun nəticələrinə təsir göstərdi.
Vahid katar kilsəsi mövcud idimi?
Tarixçilər bu barədə razılığa gəlmirlər. Bəziləri dualizm və dini vəzifələr haqqında məlumatları təşkilatlanmış alternativ kilsənin sübutu sayır. Digərləri yerli fərqləri və katarlara düşmən münasibət bəsləyən müəlliflərin təsirini önə çəkirlər.
Monseqürdə görünən qala katarların yaşayış məskənidirmi?
Bu gün görünən yaşayış qülləsi XIII əsrin ikinci yarısına, katar məskənindən sonrakı dövrə aiddir. Qazıntılar 1244-cü ildə mühasirədə qalan əhalinin ətrafdakı istehkamlı kənddə yaşadığını göstərir.
Image: Berruguete ordeal.jpg — Pedro Berruguete, Public domain
