باستان‌شناسان پرستشگاه گمشده آسکلپیوس (Asklepios) در اپیداوروس (Epidauros) را با تطبیق روایت پوسانیاس (Pausanias) با یافتههای کاوش شناسایی کردند. او از پیکرههایی نوشته بود که در فضای باز قرار داشتند. نزدیک تئاتر کوچک نیز محوطه‌ای محصور و روباز از زیر خاک بیرون آمد. قطعهای سفال که بخشی از نام آسکلپیوس را حفظ کرده بود، این تطبیق را مستقیماً تأیید می‌کرد. این محوطه، پرستشگاه شهری است و از آسکلپیون (Asklepieion) مشهور بیرون اپیداوروس جداست.
سرنخی که نام این ایزد را در خود دارد، تنها بخشی از ماجراست. پوسانیاس از همسر او، اپیونه (Epione)، هم نوشته و جنس مرمر پیکره‌هایشان را مشخص کرده است. اگر شما شواهد را از روایت او تا محوطه محصور، سامانه آب‌رسانی و پیکره دنبال کنید، می‌بینید این شناسایی بر چه پایه‌ای استوار است و چرا بعضی ارتباط‌های پیشنهادی هنوز قطعی نیستند.
پرستشگاه گمشده کجا پیدا شد؟
این پرستشگاه در محدوده اپیداوروس باستان قرار دارد؛ در سکونتگاه ساحلی‌ای که امروز پالایا اپیداوروس (Palaia Epidavros) نام دارد و در منطقه آرگولیس (Argolis) یونان (Yunanistan) واقع است. گزارش نوامبر 2026 تو ویما، فاصله محل کاوشها تا تئاتر کوچک را حدود 20 متر ذکر می‌کند. اینجا پرستشگاه شهری آسکلپیوس است که از آن با عنوان «تمنوس»، یعنی محدوده مقدس او، نیز یاد می‌شود. باید آن را از آسکلپیون شناخته‌شده‌تر بیرون شهر متمایز دانست.
وقتی شما خبر این کشف را می‌خوانید، این تفاوت اهمیت دارد. هر دو مکان به پژوهش درباره آسکلپیوس در اپیداوروس مربوط‌اند. اما شناسایی مورد بحث در اینجا به محوطه محصور داخل شهر مربوط است. تئاتر کوچک، نشانه مکانی نزدیک آن است. پرستشگاه مشهور بیرون شهر جای دیگری است و نام دیگری برای بقایای تازه‌شناسایی‌شده نیست.
سرپرستی پروژه کاوش را واسیلیس لامبرینوداکیس (Vasilis Lambrinoudakis) از دانشگاه آتن (Atina Üniversitesi)، با همکاری اداره آثار باستانی آرگولیس، بر عهده دارد. یافتههای پروژه شامل بناها، کتیبه‌ها و اشیای کوچک‌تر است. این مجموعه امکان می‌دهد پرستشگاه شهری را با یک توصیف باستانی بسنجیم. باستان‌شناسی یونان آنلاین پروژه و یافتههای آن را ثبت کرده است.
پوسانیاس چه چیزی را توصیف کرده بود؟
پوسانیاس در سده دوم میلادی، در بخش 2.29.1 کتاب توصیف یونان، از این پرستشگاه نوشت. به گفته او، پیکره‌های آسکلپیوس و همسرش اپیونه در فضای بازِ پرستشگاه شهری قرار داشتند. بنابراین روایت او یک سرنخ معماری مشخص به دست می‌داد: پیکره‌ها زیر آسمان بودند.
پوسانیاس جنس آن‌ها را هم ثبت کرده است. هر دو پیکره از مرمر پاروسی ساخته شده بودند. این جزئیات، معیار دومی برای مقایسه روایت او با پیکره‌های کشفشده فراهم می‌کند. محل قرار گرفتن پیکره‌ها و سنگی که از آن تراشیده شده بودند، دو مشاهده جداگانه‌اند. هر دو برای بررسی انطباق بقایای موجود با آنچه او دیده بود اهمیت دارند. پوسانیاس، توصیف یونان، کتاب دوم
فضای روباز، نقشی اساسی در این شناسایی دارد. کاوشها محوطه‌ای محصور و روباز به مساحت 100 متر مربع را آشکار کردند. چیدمان آن را می‌شد با توصیف پوسانیاس مقایسه کرد. این همخوانی معماری، در کنار سفالی که بخشی از نام آسکلپیوس را داشت، اهمیت بیشتری پیدا کرد.
سفال و معماری چگونه این تطبیق را تأیید کردند؟
مستقیم‌ترین شاهد ارتباط پرستشگاه با آسکلپیوس، قطعهای سفال با نوشته‌ای کنده‌شده بر سطح آن است. بخشی از نام این ایزد روی آن باقی مانده است. این قطعه از راه یک رد مکتوب، آسکلپیوس را به محل کاوش پیوند می‌دهد. بنابراین شواهد به ظاهر یا چیدمان بناها محدود نمی‌شود.
شناسایی بر ترکیب این شواهد تکیه دارد. پوسانیاس فضای قرار گرفتن پیکره‌های ایزدان را روباز توصیف کرده بود. باستان‌شناسان محوطه‌ای محصور و روباز پیدا کردند. سفال نوشته‌دار نیز انتساب آن به آسکلپیوس را تأیید می‌کرد. اگر شما متن، معماری و نوشته روی سفال را کنار هم بگذارید، روشن می‌شود چرا این بقایا با پرستشگاه روایت او تطبیق داده شده‌اند.
مجموعه کاوش‌شده فقط به این محوطه محصور محدود نیست. باستان‌شناسان بخشی به مساحت 220 متر مربع، شامل یک آب‌نما و آب‌انبار، و نیز یک رواق ستون‌دار یا «استوا» به مساحت 128 متر مربع را شناسایی کردند. این اندازه‌ها ابعاد تأسیسات باقی‌مانده را نشان می‌دهند. همچنین روشن می‌کنند که پرستشگاه زیرساخت آب‌رسانی و بنای دیگری با ابعاد قابل‌توجه داشته است. وزارت فرهنگ یونان این بقایا و سفال نوشته‌دار را در ژانویه 2024 معرفی کرد.
قدمت پرستشگاه چقدر بود؟
تأسیسات پرستشگاه شهری به سده چهارم پیش از میلاد برمی‌گردند. بااین‌حال، آرایش معماری باقی‌مانده حاصل بازسازی گسترده‌ای در سده دوم میلادی است. پس تاریخ تأسیسات قدیمی‌تر و تاریخ نقشهای که از بنا باقی مانده، به دو مرحله متفاوت از حیات همین مکان مربوط می‌شوند.
به‌طور احتمالی، این بازسازی سده دوم را با سفر هادریان (Hadrianus) به اپیداوروس در سال 124 میلادی مرتبط دانسته‌اند. این پیوند همچنان در حد احتمال است. سفر او می‌تواند زمینه‌ای برای بازسازی فراهم کرده باشد، اما ارتباط این دو رویداد ثابت نشده است.
پوسانیاس نیز در سده دوم میلادی می‌نوشت. بنابراین توصیف او و بازسازی عمده پرستشگاه به یک دوره کلی تعلق دارند. این هم‌زمانی کمک می‌کند روایت او را در کنار آرایش معماری باقی‌مانده بررسی کنیم. اما ارتباط پیشنهادی با هادریان را ثابت نمی‌کند؛ آن ارتباط، تفسیری جداگانه است.
خط زمانی
- سده چهارم پیش از میلاد: تأسیسات پرستشگاه شهری آسکلپیوس به این دوره تعلق دارند.
- 124 میلادی: هادریان به اپیداوروس سفر می‌کند. بازسازی متأخر پرستشگاه به‌طور احتمالی با این سفر مرتبط دانسته شده است.
- سده دوم میلادی: پوسانیاس ثبت می‌کند که پیکره‌های آسکلپیوس و اپیونه در فضای بازِ پرستشگاه شهری قرار دارند.
- 2021: پیکره مرمری یک زن در اپیداوروس باستان کشف می‌شود. بعدها پیشنهاد می‌شود که شاید این پیکره، اپیونه را نشان دهد.
- 11 ژانویه 2024: وزارت فرهنگ یونان، پرستشگاه شهری و یافتههای پشتیبان شناسایی آن را معرفی می‌کند.
- 9 نوامبر 2026: در برنامه‌ای از دانشگاه آتن، سخنرانی لامبرینوداکیس درباره پرستش آسکلپیوس درج شده است. این سخنرانی بر پژوهش‌های اخیر در شهر و آسکلپیون تکیه دارد.
- نوامبر 2026: تو ویما شناسایی پرستشگاه توصیف‌شده به دست پوسانیاس را گزارش می‌کند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
چاهی در مرکز محوطه محصور، آب آب‌نما را از راه یک تونل زیرزمینی با مصالح بنایی تأمین می‌کرد. تونل طاقی نوک‌تیز داشت. این جزئیات، محوطه روباز را از طریق یک مسیر واقعی آب‌رسانی به تأسیسات آبی پیوند می‌دهد. آب‌نما و چاه، اجزای یک سامانه به‌هم‌پیوسته بودند.
آب‌نما در مرحله نخست، نمایی به سبک ایونی داشت. سه ستون میان جرزها قرار گرفته بودند. این جزئیات معماری، تصویری دقیق‌تر از تأسیسات آبی به دست می‌دهند که تنها با دانستن مساحت آن نمی‌توان به دست آورد. این نما، در کنار آب‌انبار، بخشی از شواهد وجود تأسیسات آبی توسعه‌یافته در پرستشگاه است.
روی پله‌های کنار دیوار شرقی محوطه، جای اتصال‌هایی باقی مانده که برای محکم کردن سنگ‌لوح‌های ایستاده یا دیگر پیشکش‌ها به کار می‌رفتند. این حفره‌های کوچک نشان می‌دهند اشیا را کجا می‌شد در جای خود ثابت کرد. آن‌ها لایه دیگری به شواهد معماری اضافه می‌کنند: محوطه، علاوه بر چاه مرکزی، امکاناتی برای نمایش پیشکش‌ها داشت.
یافته‌ها شامل چراغ‌ها و قطعاتی از کیسه‌های آب گرم سفالی است. این اشیای سفالی، پیوندی با زندگی روزمره ایجاد می‌کنند. اگر شما برای آرامش و راحتی سراغ کیسه آب گرم می‌روید، نام این شیء باستانی فوراً برایتان آشناست. در اپیداوروس، قطعات باقی‌مانده آن از جمله اشیای به‌دست‌آمده از پرستشگاه شهری هستند.
سکوت پوسانیاس هم نکته جالب دیگری دارد. او در سفرهای سده دوم خود، هنگام توصیف معابد و بندر شهر، نامی از تئاتر کوچک نبرد. بااین‌حال، امروز همین تئاتر نشانه‌ای برای مشخص کردن محل کاوش نزدیک آن است. بنابراین توصیف باستانی و نشانی امروزی محل، بر ویژگی‌های متفاوتی تمرکز دارند. جشنواره آتن اپیداوروس
آیا پیکره زن واقعاً اپیونه بود؟
پیکره زنی که در سال 2021 در اپیداوروس پیدا شد، از مرمر پاروسی ساخته شده است. این پیکره خیتون و هیماتیون به تن دارد. جنس سنگ آن با مرمری مطابقت دارد که پوسانیاس برای پیکره‌های آسکلپیوس و اپیونه ذکر کرده بود. همین همخوانی باعث شده پیشنهاد شود که شاید این پیکره، همان اپیونه‌ای باشد که او توصیف کرده است.
هویت پیشنهادی هنوز تأیید نشده است. در پرستشگاه، قرص‌های کوچک سفالی با نقش‌برجسته نیم‌تنه زنان نیز پیدا شده‌اند. قطعات بزرگ‌تری از پیکرک‌ها با نقشهای مشابه هم به دست آمده است. این بازنمایی‌های زنانه را به ایزدبانویی مرتبط با مادری و نوزایی طبیعت نسبت داده‌اند. احتمال داده شده که این ایزدبانو در سنت محلی، اپیونه بوده باشد، اما این برداشت ثابت نشده است. To Vima این پیشنهادها را از شناسایی‌های تأییدشده جدا می‌کند.
تفسیرهای دیگر نیز به احتیاط نیاز دارند. شاید رواق دوره رومی برای خوابیدن در پرستشگاه با هدف شفا گرفتن استفاده می‌شده است. ابزارهای پزشکی مفرغی که در کاوش‌های پیشین در بخش ارکسترای تئاتر مجاور پیدا شده‌اند، ممکن است از این پرستشگاه آمده باشند. هر دو ارتباط همچنان پیشنهادی‌اند. نه کاربرد مطرح‌شده برای رواق و نه خاستگاه ابزارها تأیید نشده است.
پرسش‌های متداول
شاهد تعیین‌کننده چه بود؟
این شناسایی از کنار هم گذاشتن توصیف پوسانیاس از پیکره‌های فضای باز، محوطه محصور کاوش‌شده و سفالی به دست آمد که بخشی از نام آسکلپیوس را حفظ کرده بود. قطعه سفال مستقیماً از ارتباط این مکان با آن ایزد پشتیبانی می‌کند.
آیا این همان آسکلپیون مشهور بیرون اپیداوروس است؟
خیر. این پرستشگاه در محدوده اپیداوروس باستان و نزدیک تئاتر کوچک قرار دارد. آسکلپیون مشهور بیرون شهر، پرستشگاهی جداگانه است.
آیا خبر کشف در 2026 اعلام شد؟
این شناسایی در نوامبر 2026 پوشش خبری گرفت. وزارت فرهنگ یونان پیشتر در 11 ژانویه 2024، پرستشگاه شهری و یافتههای پشتیبان شناسایی آن را معرفی کرده بود.
آیا می‌توان پیکره زن را اپیونه نامید؟
اپیونه هویت پیشنهادی پیکره‌ای از مرمر پاروسی است که در 2021 پیدا شد. با وجود مطابقت جنس سنگ با توصیف پوسانیاس، هویت آن هنوز تأیید نشده است.
منابع
- Greece’s Ministry of Culture — اطلاعیه کاوش اپیداوروس culture.gov.gr
- Fordham University — پوسانیاس، توصیف یونان، کتاب دوم sourcebooks.web.fordham.edu
- École française d’Athènes / British School at Athens — باستان‌شناسی یونان آنلاین chronique.efa.gr
- To Vima — اپیداوروس باستان از سایه آسکلپیون بیرون می‌آید tovima.com
- Athens Epidaurus Festival — تئاتر کوچک اپیداوروس باستان aefestival.gr
- University of Athens, Department of History and Archaeology — برنامه رویداد arch.uoa.gr
Image: Sanctuary of Asclepius at Epidaurus – Temple of Asclepius – 52042443674.jpg — TimeTravelRome, CC BY 2.0
