بله؛ بخش‌هایی از عربستان (Arabistan) زمانی سرسبز بوده‌اند. مندفن (Mundafan) شواهد یک دریاچه آب شیرین را حفظ کرده است که علفزارهای باز آن را در بر گرفته بودند؛ جایی که امروز بیابان است. پژوهشگران ابزارهای سنگی تازه بررسی‌شده آن را به دورهای مرطوب در حدود ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش نسبت می‌دهند. با این حال، قدمت دقیق ابزارها همچنان محل اختلاف است.
گویاترین اشیا کوچک‌اند: سرابزارهای سنگی با آثاری از بافت جانوری، صمغ گیاهی و الیاف. اگر شما این ردها را در کنار رسوبات دریاچه و فسیل جانوران دنبال کنید، مندفن دیگر فقط روایتی از تغییر آب‌وهوا نیست. این محوطه شواهدی از ابزارسازی، تجهیزات شکار و فعالیت‌های تکرارشونده در کنار آب شیرین ارائه می‌کند.
مندفن کجاست؟
مندفن حوضه یک دریاچه باستانی در منطقه نجران (Necran) عربستان سعودی (Suudi Arabistan) است. این حوضه در جنوب غربی ربع‌الخالی (Rubülhali) قرار دارد. ربع‌الخالی حدود ۶۵۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع از جنوب شبه‌جزیره عربستان را می‌پوشاند و به عربستان سعودی، عمان (Umman)، امارات متحده عربی (Birleşik Arap Emirlikleri) و یمن (Yemen) امتداد دارد.
محوطه اصلی پژوهش سال ۲۰۲۶، عروق الجلیبه (Uruq al-Julaybah) است که نام آن به صورت Uruq Aljelibah نیز نوشته می‌شود. این محوطه بر ساحل پیشین دریاچه مندفن قرار دارد. چنین موقعیتی، یافته‌های باستان‌شناختی را به چشم‌اندازی پیوند میدهد که آب، پوشش گیاهی و جانورانش با محیط بیابانی امروز تفاوتی چشمگیر داشتند.
بنا بر اطلاعیه دانشگاه علم و فناوری ملک عبدالله، کاوست (KAUST)، در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، کمیسیون میراث عربستان سعودی (Suudi Arabistan Miras Komisyonu)، کاوست و دانشگاه گریفیت (Griffith Üniversitesi) این پژوهش را مشترکاً انجام دادند. آن‌ها اشیای باستان‌شناختی و شواهد محیطی حوضه دریاچه پیشین را در کنار هم بررسی کردند.
چگونه یک حوضه بیابانی به دریاچه تبدیل شد؟
تغییرات اقلیمی ناشی از تغییرات مدار زمین، در بخش‌هایی از پلیستوسن و هولوسن بارش‌های موسمی را تقویت کرد. در مندفن، این شرایط مرطوب‌تر امکان شکل‌گیری دریاچه‌ها را فراهم آورد. بنابراین، این حوضه ثبت‌کننده دوره‌های مرطوب تکرارشونده است، نه یک چشم‌انداز سرسبز و پیوسته.
مدل‌سازی ناهمواری‌های زمین با داده‌های ماهواره‌ای نشان میدهد که مساحت دریاچه باستانی مندفن به حدود ۳۴۰ کیلومتر مربع می‌رسید. بیشترین عمق آن تقریباً ۲۹ متر بود. این برآوردها از پهنه آبی بزرگی در دل بیابان امروزی خبر می‌دهند.
رسوبات، عوارض زمین و بقایای جانداران آبزی از وجود دریاچه‌ای نسبتاً پایدار با آب شیرین حکایت دارند که علفزارهای باز در حاشیه آن گسترده بودند. این شواهد گوناگون از یک تفسیر محیطی پشتیبانی می‌کنند. گذشته سرسبز مندفن فقط بر پایه شکل یک حوضه خشک بازسازی نشده است.
شما می‌توانید با فکر کردن به آبی که هر روز مصرف می‌کنید، ارتباطی روزمره با این چشم‌انداز برقرار کنید. در مندفن، آب شیرین بخشی از محیطی بود که ابزارسازی و کار روی لاشه جانوران بارها در آن انجام می‌شد. برای توضیح این فعالیت‌ها، باید آب را نیز در کنار خود اشیای سنگی در نظر گرفت.
چه جانورانی اطراف مندفن زندگی می‌کردند؟
پژوهشگران بیش از ۵۰۰ نمونه فسیلی گیاهی و جانوری را در بیش از ۱۳۰ محل کشف ثبت کردند. بقایای جانوری شامل اسب آبی، گاومیش شاخ‌بلند منقرض‌شده، شتر، تیزشاخ عربی، غزال و شترمرغ است. این مجموعه از جامعه جانوری متنوعی در اطراف حوضه خبر میدهد.
فسیل‌های اسب آبی برای شناخت وضعیت آب اهمیت ویژه‌ای دارند. آن‌ها از وجود آب عمیق و ماندگار، دست‌کم در برخی دوره‌ها، پشتیبانی می‌کنند. این فسیل‌ها بازسازی دریاچه را تقویت می‌کنند، اما ثابت نمی‌کنند که شرایط در سراسر تاریخ آن یکسان مانده بود.
برداشت مربوط به وجود علفزار از مجموعه گسترده‌تر شواهد محیطی، از جمله رسوبات و عوارض زمین، به دست می‌آید. فسیل‌ها جانوران را به این بازسازی اضافه می‌کنند. بررسی این شواهد در کنار هم، مواد باستان‌شناختی را در محیطی شامل آب شیرین و علفزار قرار میدهد.
ابزارهای سنگی درباره زندگی کنار دریاچه چه می‌گویند؟
در محدوده اصلی پژوهش، ۵٬۵۱۱ دست‌ساخته سنگی با طول بیش از دو سانتی‌متر به دست آمد. پژوهشگران در میان آن‌ها فن لوالوا (Levallois) را شناسایی کردند. در این روش، سنگ مادر را از پیش آماده می‌کردند تا روند جدا کردن تراشه‌ها هدایت شود.
اهمیت این آماده‌سازی در آن است که تراشه‌های حاصل با تصمیم‌های قبلی درباره سنگ مادر ارتباط داشتند. بنابراین، مجموعه مندفن شواهد فرایندی برنامه‌ریزی‌شده برای تولید ابزار را حفظ کرده است. اهمیت آن فراتر از تعداد اشیای باقی‌مانده است.
برخی قطعات سنگی را می‌شد دوباره به هم جور کرد. ارتباط میان این قطعات، همراه با پراکندگی مکانی یافته‌ها، از تکرار ابزارسازی و کار روی لاشه جانوران در امتداد ساحل حکایت دارد. پژوهشگران می‌توانستند هم رابطه قطعات با یکدیگر و هم شکل هر ابزار را بررسی کنند.
برخی سرابزارها نیز آسیب ناشی از برخورد و آثاری از اتصال به دسته یا میله داشتند. این ویژگی‌ها از تفسیر آن‌ها به‌عنوان اجزای سلاح‌های شکار ساخته‌شده از چند ماده پشتیبانی می‌کند. سنگ باقی‌مانده فقط یکی از اجزای شیئی بزرگ‌تر بود.
آیا یافته‌ها استفاده از سلاح‌های سمی را نشان می‌دهند؟
نشانگرهای شیمیایی روی برخی سرسلاح‌ها به گیاه آکوکانترا شیمپری (Acokanthera schimperi) مرتبط دانسته شدهاند. پژوهشگران این نشانگرها را شواهد احتمالی استفاده از سم گیاهی در شکار تفسیر می‌کنند. این ادعا درباره بقایای مشخصی روی اشیای مشخص است.
ردهای دیگر به شناخت کارکرد احتمالی برخی سرابزارها کمک می‌کنند. بافت جانوری نزدیک نوک آن‌ها دیده شد، در حالی که صمغ گیاهی و الیاف در اطراف پایه‌ها وجود داشت. این پراکندگی از تفسیری پشتیبانی می‌کند که یک سر ابزار را محل تماس با جانور و سر دیگر را محل مواد اتصال می‌داند.
نتیجه‌گیری درباره احتمال استفاده از سم همچنان محتاطانه‌تر است. کریس کلارکسون (Chris Clarkson)، از نویسندگان پژوهش، می‌گوید این تحقیق نتوانست نشان دهد سم احتمالی چگونه آماده شده بود یا آیا اثر داشت. ردهای شیمیایی پاسخ این پرسش‌های جداگانه را روشن نمی‌کنند.
اگر شما با توصیفی روبه‌رو شدید که این یافته‌ها را صرفاً «سلاح‌های سمی» می‌نامد، این تمایز را در نظر داشته باشید. آسیب‌های ناشی از برخورد و بقایای اتصال، از تفسیر ابزارها به‌عنوان سلاح شکار پشتیبانی می‌کنند. پیشنهاد استفاده از سم گیاهی بر شواهد شیمیایی تکیه دارد و همچنان نامطمئن است.
تاریخ ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش چقدر قابل اتکاست؟
گروه پژوهش مجموعه عروق الجلیبه را به MIS 5e نسبت میدهد؛ مرحله‌ای از آخرین دوره بین‌یخچالی در حدود ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش. گاه‌نگاری عمدتاً بر تاریخ‌گذاری رسوبات با روش لومینسانس تحریک‌شده نوری استوار است.
پژوهشگران گاه‌نگاری رسوبات را از طریق دندان‌های فسیلی اسب آبی نیز ارزیابی کردند. آن‌ها از ترکیب تاریخ‌گذاری سری اورانیوم و تشدید اسپین الکترون استفاده کردند. به این ترتیب، روش تاریخ‌گذاری دیگری نیز به بررسی حوضه افزوده شد.
جفری رز (Jeffrey Rose)، باستانشناس مستقل، محدودیتی را در تعمیم این گاه‌نگاری به ابزارها مطرح می‌کند. دست‌ساخته‌ها از سطح زمین جمعآوری شدهاند و از لایههای تاریخگذاریشده کاوش نشده‌اند. او استدلال می‌کند که در نتیجه، ۱۲۵٬۰۰۰ سال فقط می‌تواند حداکثر قدمت آن‌ها باشد.
این تمایز به آنچه تاریخ‌گذاری شده و رابطه دست‌ساخته‌ها با آن مربوط است. گروه پژوهش مجموعه را به دوره مرطوب باستانی پیوند میدهد. رز تردید دارد که این ارتباط، سن خود یافته‌های سطحی را مشخص کند.
در عروق الجلیبه هیچ فسیل انسانی پیدا نشد. بنابراین، شناسایی سازندگان ابزارها به‌عنوان انسان خردمند (Homo sapiens) بر شواهد مستقیم از بقایای اسکلتی انسان در این محوطه استوار نیست. تفسیر باستان‌شناختی از آنچه بقایای انسانی می‌توانند نشان دهند فراتر می‌رود، زیرا هیچ بقایای انسانی در آنجا به دست نیامده است.
خط زمانی
- حدود ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش: مندفن در دوره مرطوب MIS 5e دریاچه بزرگی با آب شیرین داشت. گروه پژوهش مجموعه دست‌ساخته‌ها را به این دوره نسبت میدهد. انتساب ابزارهای سطحی به این تاریخ محل اختلاف است.
- حدود ۱۰۰٬۰۰۰ و ۸۰٬۰۰۰ سال پیش: پژوهش‌های پیشین مندفن دوره‌های مرطوب دیگری را شناسایی کردند.
- حدود ۱۰٬۵۰۰ تا ۶٬۰۰۰ سال پیش: نهشته‌های غاری عمان دورهای مرطوب را ثبت کرده‌اند که در آن بارش‌های موسمی می‌توانست به جنوب عربستان برسد.
- ۲۰۱۳: پژوهشی درباره مندفن، دوره‌های مرطوب حدود ۱۰۰٬۰۰۰ و ۸۰٬۰۰۰ سال پیش را گزارش کرد. این پژوهش همچنین شواهد نهشته‌های غاری عمان برای دورهای مرطوب در حدود ۱۰٬۵۰۰ تا ۶٬۰۰۰ سال پیش را بررسی کرد.
- ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶: کاوست گزارش خود از پژوهش تازه باستان‌شناختی و محیطی را منتشر کرد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
بیش از ۹۸ درصد از ۵٬۵۱۱ دست‌ساخته سنگی محدوده اصلی پژوهش از سنگ چخماق ساخته شده بودند. این ماده با اختلاف بسیار زیاد، ماده اصلی این مجموعه است. این نسبت جزئیات مفیدی به توصیف کلی مجموعه ابزارهای سنگی اضافه می‌کند.
از ۸۹ ابزاری که برای بررسی میکروسکوپی و شیمیایی انتخاب شدند، ۷۵ ابزار بقایای آلی را حفظ کرده بودند. بنابراین، بررسی بقایا نمونه‌ای مشخص را پوشش می‌داد. نتایج آن را باید با توجه به اندازه همین نمونه خواند و نباید خودکار به همه دست‌ساخته‌های جمع‌آوری‌شده تعمیم داد.
مندفن شواهد بسیار متأخرتری از دوره نوسنگی نیز حفظ کرده است. ترکیب شیمیایی سه دست‌ساخته ابسیدینی با منبع یافع (Yafa’) در ارتفاعات یمن مطابقت داشت. این یافته‌ها به دورهای متفاوت از مجموعه منتسب به MIS 5e تعلق دارند.
ابسیدین دوره نوسنگی به شبکه‌های جابه‌جایی مرتبط با منابع یمنی در فاصله حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ کیلومتری اشاره دارد. بنابراین، پژوهشگران در همین حوضه می‌توانند هم فعالیت‌های باستانی کنار دریاچه و هم ارتباطات بسیار متأخرتر در فاصله‌های طولانی را بررسی کنند.
پرسش‌های متداول
آیا تمام عربستان هم‌زمان سرسبز بود؟
مندفن شرایط سرسبزتر را در یک حوضه مشخص و طی دوره‌های مرطوب تکرارشونده نشان میدهد. دریاچه آب شیرین، علفزارها و فسیل‌های آن از این بازسازی منطقه‌ای پشتیبانی می‌کنند. این شواهد ثابت نمی‌کنند که سراسر شبه‌جزیره در یک زمان شرایط یکسانی داشته است.
آیا مندفن فقط در حدود ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش مرطوب بود؟
خیر. پژوهش‌های پیشین دوره‌های مرطوب حدود ۱۰۰٬۰۰۰ و ۸۰٬۰۰۰ سال پیش را شناسایی کرده‌اند. پژوهش سال ۲۰۱۳ همچنین شواهد عمان درباره دورهای مرطوب در جنوب عربستان، در حدود ۱۰٬۵۰۰ تا ۶٬۰۰۰ سال پیش، را بررسی کرد.
آیا ابزارهای سنگی قطعاً ۱۲۵٬۰۰۰ سال قدمت دارند؟
گروه پژوهش آن‌ها را به دوره مرطوب MIS 5e نسبت میدهد. جفری رز قطعیت این انتساب را به چالش می‌کشد، زیرا ابزارها از سطح زمین به دست آمده‌اند و در لایههای رسوبی تاریخگذاریشده پیدا نشده‌اند.
آیا انسان خردمند در مندفن با سم شکار می‌کرد؟
هر دو بخش این تفسیر به احتیاط نیاز دارند. هیچ فسیل انسانی هویت سازندگان ابزارها را مستقیماً مشخص نمی‌کند. نشانگرهای شیمیایی نیز از احتمال سم گیاهی حکایت دارند، اما روش آماده‌سازی یا اثربخشی آن را نشان نمی‌دهند. آسیب ناشی از برخورد و بقایای اتصال، از تفسیر برخی سرابزارها به‌عنوان سلاح شکار پشتیبانی می‌کنند.
منابع
- ویکی‌پدیا — ربع‌الخالی en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — مندفن en.wikipedia.org
- KAUST — زمانی که بیابان عربستان سعودی سرسبز بود kaust.edu.sa
- دانشگاه گریفیت، به نقل از Phys.org — نشانه‌های شیمیایی سلاح‌های سمی در عربستان phys.org
- CENIEH — شواهد سم گیاهی در سلاح‌های شکار ۱۲۵٬۰۰۰ ساله عربستان cenieh.es
- کراسار (Crassard) و همکاران — پژوهش مندفن، PLOS ONE، ۲۰۱۳ journals.plos.org
- Live Science — اظهارنظرهای پژوهشگر و ارزیابی مستقل سرابزارهای سنگی مندفن livescience.com
FAQ
آیا عربستان زمانی سرسبز بود؟
بله. مندفن شواهدی از یک دریاچه آب شیرین، علفزارهای پیرامون آن و جانوران بزرگ را حفظ کرده است. این شواهد به دوره‌های مرطوبی تعلق دارند که بارها در سرزمینی رخ داده‌اند که امروز بیابان است.
آیا ابزارهای مندفن قطعاً ۱۲۵٬۰۰۰ سال قدمت دارند؟
گروه پژوهش این ابزارها را به دورهای مرطوب در حدود ۱۲۵٬۰۰۰ سال پیش نسبت میدهد. جفری رز، باستانشناس مستقل، این انتساب را زیر سؤال میبرد؛ زیرا ابزارها از سطح زمین جمعآوری شدهاند و از لایههای تاریخگذاریشده به دست نیامدهاند.
آیا مردم مندفن از سلاح‌های سمی استفاده می‌کردند؟
نشانگرهای شیمیایی مرتبط با گیاه Acokanthera schimperi از احتمال وجود سم گیاهی روی برخی سرابزارهای سنگی حکایت دارند. این شواهد نشان نمی‌دهند که ماده چگونه آماده شده بود یا آیا اثر داشت.
آیا سازندگان ابزارها انسان خردمند بودند؟
در عروق الجلیبه هیچ فسیل انسانی پیدا نشد. بنابراین، نسبت دادن سازندگان ابزارها به انسان خردمند همچنان تفسیری است که شواهد مستقیم از بقایای اسکلتی انسان پشتوانه آن نیست.
Image: Figure 5. General views of the Mundafan palaeolake.png — Rémy Crassard , Michael D. Petraglia, Nick A. Drake, , CC BY 4.0
