آیا آتلانتیس واقعی بود؟ بررسی علمی قاره گمشده افلاطون

پاسخ کوتاه

هیچ باستان‌شناسی شواهدی پیدا نکرده که وجود شهری به نام آتلانتیس (Atlantis) را تأیید کند. صفحه «دنیای آتشفشان» دانشگاه ایالتی اورگن دقیقاً همین را می‌گوید.

البته خود داستان، در قالب یک متن، وجود دارد. قدیمی‌ترین منبع شناخته‌شده آن دو گفت‌وگوی افلاطون (Platon)، تیمائوس (Timaios) و کریتیاس (Kritias)، است. افلاطون آن‌ها را در قرن 4 پیش از میلاد نوشت.

پس شما با داستانی مشهور از دوران باستان روبه‌رو هستید، نه یک محوطه باستانی تأییدشده. در ادامه، آنچه افلاطون نوشته از آنچه جویندگان بعدی امیدوار بودند پیدا کنند، جدا می‌شود.

افلاطون واقعاً چه نوشته است؟

شایعه‌ای را تصور کنید که با واسطه سه همکار به گوش شما می‌رسد. وقتی آن را می‌شنوید، دیگر نمی‌توانید تشخیص دهید چه کسی چه چیزی را دیده است. روایت افلاطون هم از ابتدا چنین ساختاری دارد. در تیمائوس، داستان به‌عنوان روایتی نقل می‌شود که سولون (Solon)، سیاستمدار، از کاهنان شهر سائیس (Sais) در مصر شنیده است.

کاهنِ این روایت، زمان رویدادها را 9,000 سال پیش از سفر سولون تعیین می‌کند. در داستان، آتنی‌ها با آتلانتیس جنگیدند. آتن (Atina) سپاهیان آن را شکست داد و جلوی تهاجم را گرفت.

ابعاد آتلانتیس بسیار بزرگ است. تیمائوس آن را بزرگ‌تر از مجموع لیبی (Libya) و آسیا (Asya) توصیف می‌کند. این‌ها نام‌های جغرافیایی باستانی بودند، نه کشورهای امروزی.

پایان داستان ناگهانی است. بنا بر تیمائوس، زمین‌لرزه‌ها و سیلاب‌های شدیدی رخ داد و آتلانتیس در یک شبانه‌روز در دریا فرو رفت.

آتلانتیس کجاست؟

افلاطون جهت را مشخص می‌کند. تیمائوس آتلانتیس را در محدوده اقیانوس اطلس (Atlas Okyanusu)، آن‌سوی تنگه‌ای به نام ستون‌های هراکلس قرار می‌دهد. معمولاً این تنگه را همان تنگه جبل‌الطارق امروزی می‌دانند.

این توصیف، بسیاری از جویندگان را به سوی اقیانوس باز کشاند. قاره‌ای فرورفته در آب، پاسخی طبیعی به نظر می‌رسید. زمین‌شناسی این راه را بست. مدخل آتلانتیس در ویکی‌پدیا (Vikipedi) توضیح می‌دهد که با پذیرفته‌شدن نظریه زمین‌ساخت صفحه‌ای در دهه 1960، تصور قاره‌ای بزرگ که در گذشته نزدیک زمین‌شناختی غرق شده باشد، مبنای علمی خود را از دست داد.

این موضوع به همه پرسش‌ها پاسخ نمی‌دهد. برخی پژوهشگران به‌جای آن، سراغ سواحل واقعی و فوران‌های واقعی رفتند. در ادامه دو مورد از این پیشنهادها را بررسی می‌کنیم.

شاهان، حلقه‌ها و پوزئیدون در کریتیاس

کریتیاس جزئیات بیشتری می‌دهد. دودمان فرمانروا از نسل پوزئیدون (Poseidon)، خدای دریا، و زنی فانی به نام کلیتو (Kleito) است. نخستین پسرشان اطلس (Atlas)، اولین پادشاه بود. بنا بر این گفت‌وگو، نام آتلانتیس از نام او گرفته شده است.

شهر شکل مشخصی دارد. تپه‌ای در مرکز آن است. سه حلقه آب و دو حلقه خشکی دور آن قرار گرفته‌اند.

شما به این ویژگی توجه کنید: با طرحی هندسی و ازپیش‌برنامه‌ریزی‌شده روبه‌رو هستید. شهرهای واقعی به‌ندرت به شکل حلقه‌های بی‌نقص گسترش پیدا می‌کنند. این جزئیات بعدتر اهمیت پیدا می‌کند؛ وقتی به پژوهشگرانی می‌رسیم که داستان را متنی با طراحی آگاهانه می‌خوانند.

نظریه سانتورینی

یکی از پیوندهای علمی شناخته‌شده، فوران اواخر عصر مفرغ در سانتورینی (Santorini) است که فوران ترا (Thera) هم نامیده می‌شود. برخی پیشنهاد کرده‌اند که این رویداد الهام‌بخش داستان آتلانتیس بوده است.

فرهنگ کلاسیک آکسفورد با احتیاط به موضوع نگاه می‌کند. این منبع، ناسازگاری در تاریخ، اندازه و موقعیت را موانعی جدی برای چنین تطبیقی می‌داند.

خود آتشفشان محل تردید نیست. اسپیریدون ماریناتوس (Spiridon Marinatos) در سال 1967 کاوش‌های منظم در آکروتیری (Akrotiri)، در جنوب غربی سانتورینی، را آغاز کرد. وزارت فرهنگ یونان آنچه را زیر مواد آتشفشانی قرار داشت چنین توصیف می‌کند: ساختمان‌های چندطبقه، نقاشی‌های دیواری، خیابان‌های سنگ‌فرش و شبکه فاضلاب.

این شهری واقعی است که یک فوران واقعی آن را حفظ کرده است. آتلانتیس نیست. داستان دیگری است که مستندات فراوانی دارد.

تاریخ‌گذاری فوران

استورت منینگ (Sturt Manning) در سال 2022 پژوهشی با استفاده از تاریخ‌گذاری رادیوکربن و مدل‌سازی بیزی منتشر کرد. این پژوهش زمان فوران ترا را حدود 1609 تا 1560 پیش از میلاد، با احتمال 95.4 درصد، محاسبه کرد.

شما این تاریخ را با روایت افلاطون مقایسه کنید. کاهنِ داستان او، جنگ را 9,000 سال پیش از سولون قرار می‌دهد. بنابراین تاریخ رویدادهای خود داستان به حدود 9600 پیش از میلاد می‌رسد. این تاریخی تقریبی در چارچوب روایت است، نه یک گاه‌شماری تأییدشده. این دو تاریخ هزاران سال با هم فاصله دارند.

مشکل دومی هم وجود دارد. ماریناتوس در سال 1939 پیشنهاد کرد که فوران مستقیماً با ویرانی‌های کرتِ مینوسی (Minos Girit’i) ارتباط داشته است. منینگ به یافته‌ای خلاف این نظر اشاره می‌کند: ویرانی کاخ‌های کرت دست‌کم حدود یک قرن پس از فوران رخ داده است. این یافته، فرض ارتباط مستقیم فوران با آن ویرانی‌ها را تضعیف می‌کند.

نظریه اسپانیا

پژوهشگران دیگری به غرب رفتند. راینر دبلیو. کونه (Rainer W. Kühne) در مقاله‌ای در سال 2004 پیشنهاد کرد که داستان آتلانتیس می‌تواند بر رویدادهای پایان عصر مفرغ در جنوب غربی شبه‌جزیره ایبری استوار باشد.

یکی از شواهدی که او به آن تکیه می‌کند، مستطیلی به ابعاد 230 در 140 متر در تصویری ماهواره‌ای از منطقه دونیانا (Doñana) است. مقاله او این احتمال را مطرح می‌کند که این مستطیل می‌تواند معبد پوزئیدون باشد. این ادعا به‌عنوان یک احتمال مطرح شده، نه یک یافته تأییدشده.

این موقعیت با جهتی که افلاطون داده سازگار است، چون اسپانیا درست آن‌سوی جبل‌الطارق قرار دارد. اما یک مستطیل در تصویر، شهری کاوش‌شده نیست.

آیا داستانی فلسفی بود؟

گروه دیگری از پژوهشگران می‌پرسند افلاطون اصلاً چرا این داستان را نوشت. کاترین ای. مورگان (Kathryn A. Morgan) در پژوهش سال 1998 خود با عنوان تاریخ طراحی‌شده، آتلانتیس را داستانی فلسفی می‌خواند. این داستان، حکومت آرمانیِ جمهوری (Devlet) افلاطون را در جریان رویدادها و در عمل نشان می‌دهد.

مورگان استدلال می‌کند که روایت در بستر بحث‌های سیاسی و تاریخی آتنِ قرن 4 پیش از میلاد ساخته شده است. با این برداشت، جست‌وجوی نقطه‌ای روی نقشه، هدف اصلی را نادیده می‌گیرد. داستان برای طرح یک استدلال نوشته شده است.

بحث بر سر واقعی‌بودن آن قدمت دارد. بنا بر فرهنگ کلاسیک آکسفورد، گزارش شده که کرانتور (Krantor) این روایت را واقعی می‌دانسته است. پس این بحث به حدود 300 پیش از میلاد برمی‌گردد.

بنابراین وقتی شما تیتری می‌خوانید که وعده «کشف آتلانتیس» می‌دهد، به یاد داشته باشید: مردم حدود 2,300 سال است که درباره این موضوع بحث می‌کنند.

خط زمانی

• حدود 9600 پیش از میلاد: تاریخ تقریبی رویدادهای روایت افلاطون، یعنی 9,000 سال پیش از سولون. این گاه‌شماریِ تأییدشده آتلانتیس نیست.
• حدود 1609 تا 1560 پیش از میلاد: بازه‌ای که مدل‌سازی سال 2022 منینگ برای فوران ترا، با احتمال 95.4 درصد، به دست می‌دهد.
• قرن 4 پیش از میلاد: افلاطون روایت آتلانتیس را در تیمائوس و کریتیاس می‌نویسد.
• حدود 300 پیش از میلاد: گزارش شده که کرانتور روایت را واقعی دانسته است؛ نشانه‌ای از بحث دوران باستان بر سر این موضوع.
• 1939: ماریناتوس ارتباطی میان فوران ترا و ویرانی‌های کرتِ مینوسی پیشنهاد می‌کند.
• 1967: ماریناتوس کاوش منظم در آکروتیریِ سانتورینی را آغاز می‌کند.
• 1998: پژوهش کاترین ای. مورگان داستان را در چارچوب اندیشه سیاسی افلاطون قرار می‌دهد.
• 2004: راینر دبلیو. کونه پیشنهاد خود را درباره موقعیتی در جنوب غربی اسپانیا منتشر می‌کند.
• 2022: استورت منینگ پژوهش رادیوکربن و بیزی خود را منتشر می‌کند که بازه زمانی فوران ترا را محدودتر می‌کند.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

• ده ناحیه، پنج جفت دوقلو. در کریتیاس، پوزئیدون و کلیتو پنج جفت پسر دوقلو دارند. جزیره به ده ناحیه اداری تقسیم شده است.
• فیل‌ها. کریتیاس می‌گوید فیل‌های زیادی در آتلانتیس زندگی می‌کردند.
• معبدی با پوشش فلزی. دیوارها، ستون‌ها و کف معبد پوزئیدون با فلزی به نام اوریکالکوم (Orikalkum) پوشیده توصیف شده‌اند.
• متنی ناتمام. نسخه باقی‌مانده کریتیاس درست در جایی قطع می‌شود که زئوس (Zeus) خدایان را گرد آورده و می‌خواهد سخن بگوید. پایان را هرگز نمی‌خوانیم.
• آکروتیری بزرگ است. بخش کاوش‌شده حدود 12,000 متر مربع وسعت دارد. بیش از 30 ساختمان عمومی و خصوصی چندطبقه در آن ثبت و مستند شده است.

پرسش‌های متداول

منابع

1. فرهنگ کلاسیک آکسفورد، «آتلانتیس» academic.oup.com
2. دانشگاه ایالتی اورگن، «آیا آتلانتیس بر اثر آتشفشان نابود شد؟» volcano.oregonstate.edu
3. افلاطون، تیمائوس، آرشیو اینترنتی متون کلاسیک MIT classics.mit.edu
4. افلاطون، کریتیاس، آرشیو اینترنتی متون کلاسیک MIT classics.mit.edu
5. ویکی‌پدیا، «آتلانتیس» en.wikipedia.org
6. کاترین ای. مورگان، «تاریخ طراحی‌شده: داستان آتلانتیس افلاطون و ایدئولوژی قرن چهارم» cambridge.org
7. وزارت فرهنگ یونان، اداره آثار باستانی سیکلادها، «آکروتیری» cyclades.culture.gov.gr
8. PLOS ONE / PubMed، «تاریخ فوران ترا در دوره میانی دوم» pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
9. راینر دبلیو. کونه، «مکانی برای آتلانتیس؟» cambridge.org

Image: Atlantis Kircher Mundus subterraneus 1678.jpg — Athanasius Kircher, Public domain