تاریخ مرسین و ریشه نام آن؛ از یوموک‌تپه تا امروز

مرسین (Mersin) شهری بندری در ساحل مدیترانه در جنوب ترکیه است. تاریخش دو لایه دارد. یکی بسیار کهن است: تپه‌ای با نشانه‌های سکونت از سال‌های 7000 پیش از میلاد. دیگری جوان است: شهری بندری که در قرن 19 با تجارت پنبه و راه‌آهن به‌سرعت رشد کرد. در این راهنما شما با هر دو آشنا می‌شوید و سپس دیدگاه‌های مختلف درباره ریشه نام شهر را می‌خوانید.

مرسین در کدام کشور است؟ نگاهی به موقعیت شهر

مرسین در ترکیه است؛ کشوری که بسیاری از انگلیسی‌زبان‌ها هنوز آن را Turkey می‌نامند. این شهر مرکز استانی به همین نام است. در ساحل مدیترانه قرار دارد؛ میان آنتالیا (Antalya) در غرب و آدانا (Adana) در شرق.

این موقعیت بخش زیادی از تاریخ شهر را توضیح می‌دهد. ساحلی که بندر دارد، بازرگانان را جذب می‌کند. دشت حاصلخیز پشت آن هم کالاهایی تولید می‌کند که ارزش حمل دریایی دارند. در بخش‌های بعدی، بارها به این دو عامل برمی‌خورید.

تاریخ مرسین؛ لایه‌های باستانی

کهن‌ترین شواهد در تپه یوموک‌تپه (Yumuktepe Höyüğü) در شهرستان توروسلار (Toroslar) قرار دارند. پیشینه سکونت آن به سال‌های 7000 پیش از میلاد می‌رسد. کاوش‌ها در سال 1993 به سرپرستی ولی سوین (Veli Sevin) از سر گرفته شد. از سال 2001، ایزابلا کانوا (Isabella Caneva) سرپرستی کار را بر عهده داشته است.

یوموک‌تپه فقط یک روستای پیش‌ازتاریخی نبود. کاوش‌ها نشان دادند که این تپه در قرن‌های 10 تا 13 میلادی مرکزی با استحکامات دیواری بوده است. این دیوارها دست‌کم در سه لایه ساختمانی دیده می‌شوند. در ژوئن 2025، گزارشی از کاوش‌ها یک اجاق نعل‌اسبی و یک سیلوی متعلق به عصر مفرغ آغازین را توصیف کرد.

در غرب‌تر، در شهرستان مزیتلی (Mezitli)، سولی (Soli) قرار دارد. در سال 67 پیش از میلاد، بر اساس ترتیبات پومپه، یا پومپیوس (Pompeius)، بخشی از جمعیت دزدان دریایی در آنجا اسکان داده شدند. پس از آن، شهر پومپئیوپولیس (Pompeiopolis) نام گرفت. در سال 130 میلادی، هادریان (Hadrian)، امپراتور روم، در جریان سفرش به آناتولی (Anadolu) برای ساخت‌وساز بندر سولی کمک مالی کرد.

طرح بندر باستانی هنوز روی زمین قابل تشخیص است. این بندر دو موج‌شکن دارد که حدود 200 متر از هم فاصله دارند. اگر شما به آنجا رفتید، به این فاصله دقت کنید. همین فاصله نشان می‌دهد که بندر را با چه ابعادی در نظر گرفته بودند.

شهری امروزی که از روستایی متأخر شکل گرفت

این نکته بسیاری از بازدیدکنندگان را شگفت‌زده می‌کند. شهر امروزی ادامه مستقیم یوموک‌تپه، سولوی (Soloi) یا زفیریوم (Zephrium) نیست. دانشنامه اسلامی بنیاد دیانت ترکیه، یا TDV، می‌گوید مرسین از روستایی رشد کرد که پس از آن سکونتگاه‌های باستانی پدید آمده بود.

حدود سال 1836، شارل تکسیه (Charles Texier)، جهانگرد فرانسوی، از منطقه دیدن کرد. او نوشت که روستای مرسین به محل پهلوگیری کشتی‌ها، یا «اسکله» (iskele)، برای طرسوس (Tarsus) تبدیل شده بود. به بیان دیگر، مرسین نقش بندر طرسوس را داشت.

پس از آن، تجارت پیوسته گسترش یافت. در 2 سپتامبر 1857 فرمانی صادر شد تا هر جمعه در اسکله مرسین بازار برپا شود، چون تجارت در آنجا رونق گرفته بود. شما احتمالاً بازار هفتگی را از محله خودتان می‌شناسید. در مرسین، فرمان برپایی چنین بازاری برای پاسخ‌گویی به رفت‌وآمد تجاری بندر صادر شد.

پنبه، راه‌آهن و رونق بندر

جنگ داخلی آمریکا در سال‌های 1861–1865 عرضه پنبه را مختل کرد. این اتفاق اهمیت بندر مرسین را افزایش داد؛ بندری که دروازه صادرات محصولات دشت چوکوروا (Çukurova) بود. دفعه بعد که شما پیراهنی پنبه‌ای از کشو برمی‌دارید، به یاد بیاورید که کمبود پنبه در قاره‌ای دیگر به رشد یک شهر بندری کوچک کمک کرد.

راه‌آهن این پیوند را محکم‌تر کرد. بخش طرسوس از راه‌آهن مرسین–طرسوس–آدانا در 4 مه 1886 رسماً افتتاح شد. کل خط تا آدانا در 1 اوت 1886 به بهره‌برداری رسید.

بناهای این دوره هنوز در مرکز شهر دیده می‌شوند:

• مسجد قدیم (Eski Cami): در سال 1870 به نام بزم عالم والده سلطان (Bezm-i Âlem Valide Sultan) ساخته شد.
• مسجد مفتی (Müftü Camii): مفتی امین افندی (Müftü Emin Efendi) آن را در سال 1884 کنار نهر مفتی (Müftü Deresi)، به‌عنوان مسجد و مدرسه، ساخت.
• کلیسای کاتولیک لاتین: در خیابان اورای (Uray Caddesi) قرار دارد. ساخت آن بر پایه فرمان سال 1853 سلطان عبدالمجید (Sultan Abdülmecid) آغاز شد. مجموعه، همراه با برج ساعتش، در سال 1898 تکمیل شد.
• مسجد عونیه (Avniye Camii): در سال 1898 ساخته شد.
• مسجد جامع اولو (Ulu Cami): مسجد کنونی جایگزین مسجد جدید (Yeni Cami) ساخته‌شده در سال 1898 شد. مسجد قبلی در میدان قدیم گمرک قرار داشت؛ جایی که امروز اولو چارشی (Ulu Çarşı) نامیده می‌شود.

آثار تاریخی استان مرسین

استان بسیار بزرگ‌تر از خود شهر است. چندین محوطه تاریخی در امتداد ساحل و دامنه‌های رشته‌کوه توروس (Toros) قرار دارند.

سولی پومپئیوپولیس، در مزیتلی. این محوطه، در کنار بندرش، روایتی از دوران معاصر هم دارد. اطلاعیه یک نمایشگاه در سال 2023 از وزارت فرهنگ، از عکس‌هایی یاد می‌کند که هنگام بازدید آتاتورک از ویرانه‌ها در 21 مه 1938 گرفته شدند. آن زمان این محل ویران‌شهر (Viranşehir) نام داشت.

کوریکوس (Korykos)، در اردملی (Erdemli). شهر باستانی در محدوده‌ای به وسعت 113.4 هکتار پیرامون قیزقلعه‌سی (Kızkalesi) گسترده است. بر اساس پرونده ارائه‌شده به یونسکو، 14 کلیسا از قرن‌های 4 تا 7 میلادی در آن حفظ شده‌اند. این محوطه در 15 آوریل 2014 برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی شد.

صومعه آلاهان (Alahan Manastırı)، در موت (Mut). این صومعه در 25 فوریه 2000 برای درج در فهرست موقت معرفی شد.

قلعه ماموره (Mamure Kalesi)، در آنامور (Anamur). این قلعه حدود 6 کیلومتر در جنوب‌شرقی آنامور قرار دارد. مساحتش 23,500 متر مربع است و 39 برج دارد. در 13 آوریل 2012 برای درج در فهرست موقت معرفی شد.

بازار سرپوشیده کرک‌کاشیک (Kırkkaşık Bedesteni)، در طرسوس. این بازار در سال 1579 به دست ابراهیم بیگ (İbrahim Bey)، پسر پیری پاشا (Piri Paşa) از خاندان رمضان‌اوغوللاری، ساخته شد.

ریشه نام مرسین

دو توضیح درباره ریشه این نام وجود دارد.

توضیح نخست نام شهر را برگرفته از گیاه مورد می‌داند؛ گیاهی که نام لاتینش Myrtus است و در منطقه می‌روید. در ترکی به این گیاه mersin می‌گویند. بسیاری از مردم ابتدا همین توضیح را می‌شنوند.

توضیح دوم می‌گوید نام شهر از جماعتی ترکمن به نام مرسین‌اوغلو گرفته شده است. این دیدگاه، توضیح دیگری در برابر نظریه گیاه مورد است.

متین تونجل (Metin Tuncel) از ریشه گرفتن نام شهر از این جماعت دفاع می‌کند. او به نوشته اولیا چلبی (Evliya Çelebi) اشاره دارد که در سال 1671 روستایی به نام مرسین‌اوغلو را ثبت کرده است. تونجل همچنین به اسناد طایفه‌ای، یا oymak، استناد می‌کند. از نظر او، این‌ها شواهدی علیه نظریه گیاهی هستند.

یک صورت نوشتاری قدیمی هم وجود دارد که باید بشناسید. توماس دالام (Thomas Dallam) در سال‌های 1599–1600 سفر کرد. در خاطرات او از مکانی به نام مرسینا (Mersina)، در 30 مایلی شرق کوریکوس، یاد شده است. پس این نام تا واپسین سال‌های قرن 16 در استفاده بوده است.

هیچ‌یک از این توضیح‌ها بحث را به نتیجه قطعی نرسانده است. اگر شما می‌خواهید خودتان داوری کنید، از نوشته اولیا چلبی در سال 1671 و متن دالام شروع کنید.

سال‌های استقلال و نام ایچل

پس از جنگ جهانی اول، نیروهای فرانسوی مرسین را اشغال کردند. در پی توافق‌نامه آنکارا (Ankara) در 20 اکتبر 1921، فرانسوی‌ها عقب‌نشینی کردند. تاریخ آزادسازی شهر 3 ژانویه 1922 ثبت شده است.

استان مرسین در سال 1924 تشکیل شد. در سال 1933، این استان با استان ایچل (İçel) ادغام شد که مرکز آن سیلیفکه (Silifke) بود. استان حاصل از ادغام، با مرکزیت مرسین، نام ایچل را گرفت. به‌این‌ترتیب وضع جالبی پیش آمد: نام شهر مرسین بود، اما استان ایچل نام داشت.

این وضعیت در 20 ژوئن 2002 پایان یافت. قانونی که در مجلس ملی کبیر ترکیه (Türkiye Büyük Millet Meclisi؛ TBMM) تصویب شد، نام ایچل را دوباره به مرسین تغییر داد.

خط زمانی

• سال‌های 7000 پیش از میلاد: پیشینه سکونت در یوموک‌تپه به این دوره می‌رسد.
• 67 پیش از میلاد: بر اساس ترتیبات پومپه، بخشی از دزدان دریایی در سولی اسکان داده می‌شوند. شهر پومپئیوپولیس نام می‌گیرد.
• 130 میلادی: هادریان هزینه ساخت‌وساز بندر سولی را تأمین می‌کند.
• 1579: بازار سرپوشیده کرک‌کاشیک در طرسوس ساخته می‌شود.
• 1599–1600: سفرنامه توماس دالام از مرسینا نام می‌برد.
• 1671: اولیا چلبی روستایی به نام مرسین‌اوغلو را ثبت می‌کند.
• حدود 1836: شارل تکسیه مرسین را محل پهلوگیری کشتی‌ها برای طرسوس توصیف می‌کند.
• 2 سپتامبر 1857: فرمان برپایی جمعه‌بازار در اسکله مرسین صادر می‌شود.
• 1861–1865: جنگ داخلی آمریکا اهمیت بندر مرسین را برای پنبه چوکوروا افزایش می‌دهد.
• 1870: مسجد قدیم ساخته می‌شود.
• 1884: مسجد مفتی و مدرسه آن ساخته می‌شوند.
• 1886: راه‌آهن مرسین–طرسوس–آدانا در دو مرحله افتتاح می‌شود.
• 1898: مجموعه کلیسای کاتولیک لاتین تکمیل و مسجد عونیه ساخته می‌شود.
• 3 ژانویه 1922: اشغال مرسین به دست فرانسوی‌ها پایان می‌یابد.
• 1924: استان مرسین تشکیل می‌شود.
• 1933: مرسین و ایچل با نام ایچل ادغام می‌شوند.
• 21 مه 1938: آتاتورک از سولی پومپئیوپولیس بازدید می‌کند.
• 1993: کاوش‌های یوموک‌تپه به سرپرستی ولی سوین از سر گرفته می‌شود.
• 2000: صومعه آلاهان برای درج در فهرست موقت یونسکو معرفی می‌شود.
• 2002: نام ایچل به مرسین تغییر می‌کند.
• 2012: قلعه ماموره برای درج در فهرست موقت یونسکو معرفی می‌شود.
• 2014: کوریکوس برای درج در فهرست موقت یونسکو معرفی می‌شود.
• 2025: کشف اجاق و سیلوی عصر مفرغ آغازین در یوموک‌تپه اعلام می‌شود.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• مناره‌ای چوبی به مسجد لقب داد. مسجد عونیه، ساخته‌شده در سال 1898، به مسجد تاختالی (Tahtalı Camii) هم معروف است. مناره آن در ابتدا چوبی بود و tahta به معنی چوب است.
• فرمان بازار در سال 1857. تصمیم برپایی بازار در هر جمعه در اسکله مرسین، تاریخ 2 سپتامبر 1857 را دارد. این سند کوچک، بخشی از رد مکتوب رونق تجارت شهر است.
• بازار قاشق. نام بازار سرپوشیده کرک‌کاشیک در طرسوس از نقش‌های قاشق روی دیوارهای بیرونی آن گرفته شده است. این بنا هفت گنبد و در مجموع 25 اتاق دارد.
• اجاقی از عصر مفرغ. گزارش سال 2025 یوموک‌تپه از یک اجاق نعل‌اسبی یاد می‌کند. این یافته یادآور آن است که تپه هنوز آثار تازه‌ای آشکار می‌کند.
• بازدید از محلی با نامی دیگر. وقتی آتاتورک در سال 1938 از سولی پومپئیوپولیس دیدن کرد، آنجا به ویران‌شهر معروف بود.

پرسش‌های متداول

منابع

1. اداره فرهنگ و گردشگری استان مرسین — تاریخچه mersin.ktb.gov.tr
2. دانشنامه اسلامی TDV — مرسین islamansiklopedisi.org.tr
3. اداره فرهنگ و گردشگری استان مرسین — هنر، فرهنگ و سرگرمی mersin.ktb.gov.tr
4. اداره فرهنگ و گردشگری استان مرسین — مسجدها، کلیساها mersin.ktb.gov.tr
5. ویکی‌پدیا — استان مرسین en.wikipedia.org
6. ویکی‌پدیا — مرسین tr.wikipedia.org
7. درگاه فرهنگ ترکیه — یوموک‌تپه kulturportali.gov.tr
8. خبرگزاری آناتولی — یافته‌های تازه‌ای از عصر مفرغ آغازین در تپه یوموک‌تپه به دست آمد aa.com.tr
9. درگاه فرهنگ ترکیه — سولی پومپئیپولیس kulturportali.gov.tr
10. درگاه فرهنگ ترکیه — بازار سرپوشیده کرک‌کاشیک kulturportali.gov.tr
11. مرکز میراث جهانی یونسکو — شهر باستانی کوریکوس whc.unesco.org
12. مرکز میراث جهانی یونسکو — صومعه آلاهان whc.unesco.org
13. مرکز میراث جهانی یونسکو — قلعه ماموره whc.unesco.org
14. اداره کل آثار فرهنگی و موزه‌ها — نمایشگاه جمهوری، آتاتورک و باستان‌شناسی kvmgm.ktb.gov.tr

Image: Mersina. Mersina from the sea LOC matpc.02199.jpg — Matson Collection, Public domain