تاریخ اسکیشهر در یک نگاه
تاریخ اسکیشهر (Eskişehir) با شهری آغاز می‌شود که نام دیگری داشت. نام این سکونتگاه باستانی در یونانی دوریلایون (Dorylaion) و در لاتین دوریلائوم (Dorylaeum) ثبت شده است. منابع عربی آن را داراولیا، ادرولیا و دروسیلیا نامیده‌اند.
این نام قدمت زیادی دارد. بنا بر صفحه کاوشهای دانشگاه آنادولو (Anadolu Üniversitesi)، دیودوروس هنگام شرح رویدادهای پیش از نبرد ایپسوس از نام دوریلایون استفاده کرده است. بنابراین، کاربرد این نام به سده 4 پیش از میلاد می‌رسد.
سرگذشت شهر سپس از دوره‌های سلجوقی و عثمانی می‌گذرد. این مسیر تا عصر راه‌آهن و سال‌های جنگ در 1921 و 1922 ادامه دارد. از هر دوره آثاری مانده است که شما امروز هم می‌توانید ببینید یا درباره‌شان بخوانید.
دوریلایون باستانی کجا بود؟
این محوطه شارهویوک (Şarhöyük) است؛ تپهای که آن را با دوریلایون باستانی یکی میدانند. ابعاد آن حدود 450 × 400 متر و ارتفاعش 17 متر است.
کار باستان‌شناسی در اینجا در 1989 آغاز شد. وزارت فرهنگ و دانشگاه آنادولو کاوش‌ها را به سرپرستی محبه دارگا (Muhibbe Darga) آغاز کردند. اگر امروز به اسکیشهر سفر کنید، این محوطه کهن‌ترین لایه سرگذشت شهر را پیش روی شما می‌گذارد.
بنیان‌گذار دوریلایون چه کسی بود؟
منابع باستانی بر سر یک بنیان‌گذار توافق ندارند. کتیبه‌ای که در حوالی حمام‌یولو (Hamamyolu) پیدا شده، دوریلائوسِ اهل ارتریا را بنیان‌گذار معرفی می‌کند. یک سند نظامی نیز عبارت «Acamantia Dorylaion» را به کار می‌برد. این عبارت شهر را به آکاماس پیوند میدهد و از روایت دومی درباره بنیان‌گذاری آن خبر میدهد.
پس شهر دست‌کم دو روایت درباره پیدایش خود داشته است. مردم باستان آغاز آن را به چند شکل توضیح می‌دادند؛ همان‌طور که پژوهشگران امروزی برای نام شهر چند توضیح ارائه می‌کنند.
ریشه نام اسکیشهر
اسکیشهر در ترکی به معنای «شهر قدیم» است. اینکه شهر امروزی چگونه این نام را گرفته، محل بحث است. در منابع سه توضیح دیده می‌شود.
نظریه 1: ویرانههای دوریلایون
توضیح نخست به رمزی نسبت داده می‌شود. این دیدگاه نام شهر را به ویرانههای دوریلایون پیوند میدهد. در این برداشت، «شهر قدیم» همان سکونتگاه باستانی متروک بوده است.
نظریه 2: انتقال مرکز به ینیشهر
چکیده رساله دکتری سلما ماناز (Selma Manaz) توضیح دومی را نقل می‌کند. ممکن است سلطان ایوگی (Sultan Eyüğü؛ همچنین Sultaneyüğü) پس از آنکه عثمان غازی (Osman Gazi) مرکز خود را از قرهجهحصار (Karacahisar) به ینیشهر (Yenişehir) منتقل کرد، نام اسکیشهر را گرفته باشد. در این صورت، شهر «قدیم» همان شهری بوده که پشت سر گذاشته شد. این توضیح با دیدگاهی که نام را برگرفته از ویرانههای دوریلایون می‌داند، تفاوت دارد.
نظریه 3: شهر قدیم در برابر دژ متروک
پژوهش سچکین اوجیم (Seçkin Evcim) در 2023 روایت سومی ارائه می‌کند. ترکها دژ متروک را شارهویوک مینامیدند. مرکز دارای بازار و حمامها را هم «شهر قدیم» می‌گفتند. با گسترش سکونتگاه، نام اسکیشهر به سراسر مرکز شهر اطلاق شد.
منابع میان این نظریه‌ها یکی را برنمی‌گزینند.
از دوریلایون بیزانسی تا سلطان ایوگی
در قرون وسطی، این ناحیه در مرزی مورد مناقشه قرار داشت. در 1097، قلج ارسلان یکم (I. Kılıç Arslan)، سلطان سلجوقی، نزدیک اسکیشهر با صلیبیان روبه‌رو شد. او زیر حمله آنان ناچار به عقب‌نشینی شد.
این منطقه بعدها دوباره به کنترل سلجوقیان درآمد. این تحول را با رویدادهای پس از شکست امپراتوری روم شرقی (بیزانس) در نبرد میریوکفالون در 1176 مرتبط میدانند. گفته می‌شود پس از آن شکست، امپراتور مانوئل کومننوس استحکامات دوریلایون را ویران کرد.
سندی از 1272 نام بعدی را نشان میدهد. وقف‌نامه جاج‌اوغلو، که سند یک وقف خیریه است، شهر سلجوقی را با نام سلطان ایوگی ثبت کرده است. بنا بر چکیده رساله سلما ماناز، این شهر هسته اسکیشهر امروزی را تشکیل داد.
اودونپازاری: قلب عثمانی شهر
اودونپازاری (Odunpazarı) همان محله تاریخی است که شما دوست دارید در کوچه‌هایش قدم بزنید. شهرداری این محله نام آن را چنین توضیح میدهد: روستاییان هیزم را از کوه‌ها پایین می‌آوردند و در میدانی می‌فروختند که امروز پارک صباح‌الدین گوندای (Sebahattin Günday Park) در آن قرار دارد.
خانه‌های عثمانی محله الگوی مشخصی دارند. آن‌ها در امتداد کوچه‌های پیچ‌درپیچ و بن‌بست‌ها، کنار هم قرار گرفته‌اند. پنجره‌های پیش‌آمده و تزئینات چوبی کنده‌کاری‌شده از ویژگی‌های آن‌هاست.
این محدوده در 1981 به‌عنوان محوطه تاریخی و شهری ثبت شد. در 1986 نیز به‌عنوان محوطه شهری ثبت شد. ترکیه در 13 آوریل 2012 محوطه شهری تاریخی اودونپازاری را برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ارائه کرد.
مجموعه قورشونلو
مجموعه قورشونلو (Kurşunlu Külliyesi) یکی از بناهای شاخص اودونپازاری است. بر اساس سند وقف، ساختمان‌های آن، به‌جز کاروان‌سرای بزرگ، به سفارش چوبان مصطفی پاشا (Çoban Mustafa Paşa) در فاصله 1517 تا 1525 ساخته شدند.
شهرداری اودونپازاری میگوید معمار آن احتمالاً عجم علی (Acem Ali) بوده است؛ کسی که پیش از معمار سنان (Mimar Sinan) مقام معمارباشی را داشت.
این مجموعه بعدها به موزه تبدیل شد. مدیریت موزه اسکیشهر در 1966 رسماً در مسجد و مجموعه قورشونلو تأسیس شد. موزه همان سال با نخستین نمایشگاه خود گشایش یافت.
ردپای فریگی‌ها: یادمان میداس
در این استان بناهای کهن‌تری هم وجود دارد. یادمان میداس (Midas Anıtı) در یازیلی‌کایا (Yazılıkaya)، در شهرستان هان (Han)، قرار دارد. این یادمان نمایی صخره‌ای رو به شرق است که 17 متر ارتفاع و 16.5 متر عرض دارد.
طاقچه بزرگ میانه آن، هنگام مراسم مذهبی جایگاه مقدس پیکره الهه مادر، ماتار کوبیلیا، بود.
راه‌آهن و جنگ: شهر در دوران معاصر
در 1892، کارگاه راه‌آهن اسکیشهر، موسوم به جر آتولیه‌سی (Cer Atölyesi)، تأسیس شد. کار آن نگهداری و تعمیر وسایل نقلیه ریلی بود. این کارگاه شهر را به عصر راه‌آهن پیوند داد.
سپس جنگ از راه رسید. ارتش یونان اسکیشهر را در 20 ژوئیه 1921 اشغال کرد. شهر در 2 سپتامبر 1922 آزاد شد.
هنگام عقب‌نشینی ارتش یونان در 1922، آتش‌سوزی‌هایی رخ داد. محله‌های کوپروباشی (Köprübaşı)، احسانیه (İhsaniye) و خوشنودیه (Hoşnudiye) کاملاً در آتش سوختند. بمب‌ها سقف ایستگاه راه‌آهن را ویران کردند.
مقاله انگلیسی ویکی‌پدیا درباره استان اسکیشهر، جمعیت استان را در 1927 برابر با 154,195 نفر ذکر می‌کند. این رقم مربوط به کل استان است، نه فقط مرکز شهر.
خط زمانی
- سده 4 پیش از میلاد: نام دوریلایون در روایت دیودوروس از رویدادهای پیش از نبرد ایپسوس آمده است.
- 1097: قلج ارسلان یکم نزدیک اسکیشهر با صلیبیان می‌جنگد.
- 1176: پس از شکست در میریوکفالون، استحکامات بیزانسی دوریلایون ویران می‌شود.
- 1272: وقف‌نامه جاج‌اوغلو شهر سلجوقی را با نام سلطان ایوگی ثبت می‌کند.
- 1517–1525: چوبان مصطفی پاشا ساخت بناهای مجموعه قورشونلو، به‌جز کاروان‌سرای بزرگ، را سفارش میدهد.
- 1892: کارگاه جر آتولیه‌سی اسکیشهر تأسیس می‌شود.
- 20 ژوئیه 1921: ارتش یونان اسکیشهر را اشغال می‌کند.
- 2 سپتامبر 1922: اسکیشهر آزاد می‌شود.
- 1944–1951: مسجد علاءالدین به‌عنوان موزه استفاده می‌شود.
- 1966: مدیریت موزه اسکیشهر رسماً در مجموعه قورشونلو تأسیس می‌شود.
- 1981: اودونپازاری به‌عنوان محوطه تاریخی و شهری ثبت می‌شود.
- 1989: کاوشهای شارهویوک به سرپرستی محبه دارگا آغاز می‌شود.
- 13 آوریل 2012: محوطه شهری تاریخی اودونپازاری برای درج در فهرست موقت یونسکو ارائه می‌شود.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- دو بنیان‌گذار برای یک شهر. کتیبه‌ای نزدیک حمام‌یولو از دوریلائوسِ اهل ارتریا نام می‌برد. یک سند نظامی نیز با عبارت «Acamantia Dorylaion» شهر را به آکاماس پیوند میدهد.
- ساعت‌سازان و تکیه. پرونده یونسکو میگوید مولویان منطقه درآمد حاصل از ساعت‌سازی و کار با سنگ پیپ یا میرشام را به تکیه خود می‌دادند.
- مسجدی که موزه بود. مسجد علاءالدین (Alaeddin Camii) در اودونپازاری از 1944 تا 1951 موزه بود. سپس مرمت شد و دوباره برای عبادت گشایش یافت.
- نامی گمراه‌کننده. پرتال فرهنگ، حمام سلجوقی (Selçuklu Hamamı) در محله ایکی‌چشمه (İkiçeşme) سیدغازی (Seyitgazi) را، برخلاف نامش، متعلق به دوره عثمانی می‌داند.
- حمام‌های مشهور، بدون بقایای حمام بیزانسی. اسکیشهر به حمام‌های چشمه‌های آب گرم طبیعی‌اش شهرت دارد. با این حال، مقاله 2023 سچکین اوجیم میگوید هیچ ویرانه حمامی از دوره بیزانس در شهر پیدا نشده است.
- دو نام بر یک یادمان. نام یادمان میداس از واژه «Midai» در کتیبه فریگی آن گرفته شده است. مردم محلی هم یازیلی‌کایا را به‌سبب نوشته‌های روی این یادمان نام‌گذاری کرده‌اند.
پرسش‌های متداول
نام باستانی اسکیشهر چه بود؟
نام شهر باستانی در یونانی دوریلایون و در لاتین دوریلائوم بود. منابع عربی صورت‌هایی مانند داراولیا، ادرولیا و دروسیلیا را به کار برده‌اند.
دوریلایون باستانی کجاست؟
دوریلایون را با شارهویوک یکی میدانند؛ تپهای با ابعاد تقریبی 450 × 400 متر و ارتفاع 17 متر. کاوشهای این محوطه در 1989 به سرپرستی محبه دارگا آغاز شد.
چرا نام این شهر اسکیشهر است؟
پاسخ واحد و قطعی وجود ندارد. یک دیدگاه نام را به ویرانههای دوریلایون پیوند میدهد. دیدگاه دیگر میگوید ممکن است سلطان ایوگی پس از انتقال مرکز عثمان غازی از قرهجهحصار به ینیشهر، این نام را گرفته باشد. دیدگاه سوم میگوید ترکها محله قدیمی بازار و حمامها را «شهر قدیم» مینامیدند و این نام بعدها به سراسر مرکز شهر گسترش یافت.
اسکیشهر چه زمانی اشغال و آزاد شد؟
نیروهای یونانی شهر را در 20 ژوئیه 1921 اشغال کردند. اسکیشهر در 2 سپتامبر 1922 آزاد شد.
آیا اودونپازاری در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
هنوز نه. ترکیه در 13 آوریل 2012 محوطه شهری تاریخی اودونپازاری را برای درج در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ارائه کرد.
منابع
- ویکی‌پدیا — اسکیشهر tr.wikipedia.org
- استانداری اسکیشهر — تاریخچه eskisehir.gov.tr
- دانشگاه آنادولو — کاوشهای شارهویوک–دوریلایون arkeoloji.anadolu.edu.tr
- دانشگاه آنادولو AVESİS — چکیده رساله دکتری سلما ماناز avesis.anadolu.edu.tr
- مجله علوم اجتماعی دانشگاه آنادولو — بناهای دوره بیزانس در اسکیشهر و پیرامون آن dergipark.org.tr
- دانشگاه عثمان‌غازی اسکیشهر (Eskişehir Osmangazi Üniversitesi) — اسکیشهر در تاریخ medya.ogu.edu.tr
- شهرداری اودونپازاری — خانه‌های تاریخی اودونپازاری odunpazari.bel.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان اسکیشهر — نمونه‌های معماری غیرنظامی eskisehir.ktb.gov.tr
- مرکز میراث جهانی یونسکو — محوطه شهری تاریخی اودونپازاری whc.unesco.org
- شهرداری اودونپازاری — مجموعه قورشونلو odunpazari.bel.tr
- پرتال فرهنگ وزارت فرهنگ و گردشگری — مسجد علاءالدین beta.kulturportali.gov.tr
- اداره کل میراث فرهنگی و موزه‌ها — مدیریت موزه اسکیشهر kvmgm.ktb.gov.tr
- پرتال فرهنگ وزارت فرهنگ و گردشگری — حمام سلجوقی kulturportali.gov.tr
- پرتال فرهنگ وزارت فرهنگ و گردشگری — یادمان میداس kulturportali.gov.tr
- مجله مرکز پژوهش‌های آتاتورک — اسکیشهر در آغاز سده XX atamdergi.gov.tr
- ویکی‌پدیا — استان اسکیشهر en.wikipedia.org
Image: Odunpazarı… – panoramio.jpg — Sinan Şahin, CC BY 3.0
