Mersin Türkiyənin cənubunda, Aralıq dənizi sahilində yerləşən liman şəhəridir. Onun tarixinin iki qatı var. Biri çox qədimdir: e.ə. 7000-ci illərə aid məskunlaşma izləri olan yaşayış təpəsi. Digəri isə daha yenidir: XIX əsrdə pambıq ticarəti və dəmir yolu sayəsində sürətlə böyüyən liman şəhəri. Bu yazıda siz hər iki dövrlə tanış olacaq, sonra şəhərin adının mənşəyi barədə fikirləri öyrənəcəksiniz.
Mersin hansı ölkədədir? Qısa coğrafi məlumat
Mersin Türkiyədədir. İngilisdilli insanların çoxu ölkəni hələ də Turkey adı ilə tanıyır. Şəhər eyniadlı vilayətin mərkəzidir. Aralıq dənizi sahilində, qərbdə Antalya ilə şərqdə Adana arasında yerləşir.
Bu mövqe şəhərin tarixində çox şeyi izah edir. Limanları olan sahil tacirləri cəlb edir. Sahilin arxasındakı münbit düzənlik isə daşınmağa dəyər məhsullar yetişdirir. Aşağıdakı bölmələrdə bu iki amillə dəfələrlə qarşılaşacaqsınız.
Mersinin tarixi: qədim qatlar
Ən qədim dəlillər Toroslar rayonundakı Yumuktəpə (Yumuktepe) yaşayış təpəsindədir. Burada məskunlaşmanın tarixi e.ə. 7000-ci illərə gedib çıxır. Qazıntılar 1993-cü ildə Veli Sevinin rəhbərliyi ilə yenidən başlanıb. 2001-ci ildən işlərə İzabella Kaneva (Isabella Caneva) rəhbərlik edir.
Yumuktəpə yalnız tarixəqədərki kənd olmayıb. Qazıntılar göstərib ki, X–XIII əsrlərdə təpə divarlarla möhkəmləndirilmiş bir mərkəz olub. Bu divarlar ən azı üç tikinti qatında təmsil olunur. 2025-ci ilin iyununda yayımlanan qazıntı hesabatında Erkən Tunc dövrünə aid nalşəkilli ocaq və taxıl anbarı təsvir edilib.
Daha qərbdə, Mezitli rayonunda Soli yerləşir. E.ə. 67-ci ildə Pompeyin (Pompeius) gördüyü tədbirlər çərçivəsində dəniz quldurlarının bir hissəsi burada məskunlaşdırılıb. Bundan sonra şəhər Pompeiopolis adlanıb. Eramızın 130-cu ilində Roma imperatoru Adrian (Hadrian) Anadolu səfəri zamanı Solinin liman tikintisinə maliyyə dəstəyi verib.
Qədim limanın quruluşunu bu gün də ərazidə seçmək olur. O, bir-birindən təxminən 200 metr aralı yerləşən iki dalğaqırandan ibarətdir. Ora getsəniz, bu aralığa diqqət yetirin. Bu məsafə limanın nə qədər böyük nəzərdə tutulduğunu göstərir.
Sonradan yaranmış kənddən müasir şəhərə
Bir çox ziyarətçini təəccübləndirən məqam budur: müasir şəhər Yumuktəpə, Soloi və ya Zefriumun (Zephrium) birbaşa davamı deyil. Türkiyə Diyanət Vəqfinin İslam Ensiklopediyasına (TDV) görə, Mersin həmin qədim yaşayış məskənlərindən sonra yaranmış bir kənddən inkişaf edib.
Təxminən 1836-cı ildə fransız səyyah Şarl Teksiye (Charles Texier) buraya gəlib. O yazıb ki, Mersin kəndi Tarsusun yükboşaltma yerinə, yəni *iskele*sinə çevrilib. Başqa sözlə, kənd Tarsusun limanı kimi fəaliyyət göstərib.
Sonra ticarət genişlənməyə davam edib. 2 sentyabr 1857-ci ildə verilən əmrlə Mersin körpüsündə hər cümə bazar qurulması qərara alınıb. Səbəb burada ticarətin canlanması idi. Siz də öz məhəllənizdə həftəlik bazara rast gəlmiş ola bilərsiniz. Mersində belə bir bazar limanın ticarət axınını qarşılamaq üçün əmrlə yaradılmışdı.
Pambıq, dəmir yolu və limanın yüksəlişi
1861–1865-ci illərdəki Amerika Vətəndaş müharibəsi pambıq təchizatını pozdu. Bu, Çuxurova (Çukurova) düzənliyində istehsal olunan məhsulların ixrac qapısı olan Mersin limanının əhəmiyyətini artırdı. Növbəti dəfə siyirmədən pambıq köynəyinizi götürəndə xatırlayın: başqa qitədə yaranan pambıq qıtlığı kiçik bir liman şəhərinin böyüməsinə kömək etmişdi.
Dəmir yolu bu əlaqəni gücləndirdi. Mersin–Tarsus–Adana dəmir yolunun Tarsusa qədər olan hissəsi 4 may 1886-cı ildə rəsmən açıldı. Adanaya qədər uzanan bütün xətt isə 1 avqust 1886-cı ildə istifadəyə verildi.
Həmin dövrün tikililəri bu gün də şəhər mərkəzinin simasını müəyyənləşdirir:
- Əski məscid (Eski Cami): 1870-ci ildə Bəzm-i Aləm Validə Sultanın (Bezm-i Âlem Valide Sultan) adına tikilib.
- Müfti məscidi (Müftü Camii): 1884-cü ildə Müfti Əmin Əfəndi tərəfindən Müfti dərəsinin (Müftü Deresi) yanında məscid və mədrəsə kimi tikilib.
- Latın Katolik Kilsəsi: Uray küçəsində (Uray Caddesi) yerləşir. Tikintiyə Sultan Əbdülməcidin 1853-cü il fərmanı əsasında başlanıb. Saat qülləsi də daxil olmaqla kompleks 1898-ci ildə tamamlanıb.
- Avniyə məscidi (Avniye Camii): 1898-ci ildə tikilib.
- Ulu məscid (Ulu Cami): indiki məscid 1898-ci ildə tikilmiş Yeni məscidi (Yeni Cami) əvəz edib. Əvvəlki məscid bu gün Ulu Çarşı kimi tanınan köhnə Gömrük meydanında yerləşirdi.
Mersin vilayətinin tarixi abidələri
Vilayət şəhərdən xeyli böyükdür. Tarixi abidələrin bir qismi sahil boyunca və Toros dağlarının ətəklərində yerləşir.
Soli Pompeiopolis (Mezitli). Limanı ilə yanaşı, bu məkanın müasir dövrə aid tarixi də var. Mədəniyyət Nazirliyinin 2023-cü il sərgi elanında Atatürkün 21 may 1938-ci ildə xarabalıqlara səfəri zamanı çəkilmiş fotoşəkillər qeyd olunur. Həmin vaxt bura Viranşəhər (Viranşehir) adlanırdı.
Korikos (Korykos), Erdemli. Qədim şəhər Qızqalası (Kızkalesi) ətrafında 113.4 hektar əraziyə yayılır. UNESCO-ya təqdim edilmiş sənədə görə, burada IV–VII əsrlərə aid 14 kilsə qorunub. Məkan 15 aprel 2014-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilib.
Alahan monastırı (Alahan Manastırı), Mut. Bu monastır 25 fevral 2000-ci ildə İlkin Siyahıya təqdim edilib.
Mamure qalası (Mamure Kalesi), Anamur. Anamurdan təxminən 6 kilometr cənub-şərqdə yerləşən qala 23,500 kvadratmetr sahəni əhatə edir və 39 qülləsi var. Qala 13 aprel 2012-ci ildə İlkin Siyahıya təqdim edilib.
Qırxqaşıq Bədəstəni (Kırkkaşık Bedesteni), Tarsus. Bu örtülü bazarı 1579-cu ildə Ramazanoğulları sülaləsindən Piri Paşanın oğlu İbrahim bəy tikdirib.
Mersin adının mənşəyi
Adın mənşəyi barədə iki rəqib izah var.
Birinci izaha görə, ad bölgədə bitən mərsin bitkisindən gəlir. Bitkinin latınca adı Myrtus*dur. Türkcə ona *mersin deyilir. Bir çox insan əvvəlcə bu izahı eşidir.
İkinci izaha görə, ad Mersinoğlu adlı türkmən icmasından gəlir. Bu fikir bitki mənşəyi izahına alternativdir.
Metin Tuncel adın icmadan gəldiyini müdafiə edir. O, 1671-ci ildə Mersinoğlu adlı kəndi qeydə almış Övliya Çələbiyə istinad edir. Tayfa, yəni oymak qeydlərini də göstərir. Tuncel bunları bitki mənşəyi nəzəriyyəsinin əleyhinə dəlil sayır.
Adın erkən yazılı formasını da bilmək lazımdır. Tomas Dallam (Thomas Dallam) 1599–1600-cü illərdə səyahət edib. Onun xatirələrində Korikosdan 30 mil şərqdə yerləşən Mersina adlı məkan çəkilir. Deməli, ad artıq XVI əsrin lap sonunda işlənirdi.
Məsələni qəti həll edən vahid izah yoxdur. Özünüz qiymətləndirmək istəyirsinizsə, Övliya Çələbinin 1671-ci il qeydi və Dallamın mətni ilə başlayın.
İstiqlal illəri və İçel adı
Birinci Dünya müharibəsindən sonra Mersin Fransa qüvvələri tərəfindən işğal edildi. 20 oktyabr 1921-ci il Ankara sazişindən sonra fransızlar geri çəkildi. Qurtuluş tarixi 3 yanvar 1922-ci il kimi qeydə alınıb.
Mersin vilayəti 1924-cü ildə yaradıldı. 1933-cü ildə o, mərkəzi Silifke olan İçel vilayəti ilə birləşdirildi. Mərkəzi Mersin olan birləşmiş vilayət İçel adını aldı. Beləcə, maraqlı vəziyyət yarandı: şəhər Mersin, vilayət isə İçel adlanırdı.
Bu vəziyyət 20 iyun 2002-ci ildə başa çatdı. Türkiyə Böyük Millət Məclisində (TBMM) qəbul edilən qanunla İçelin adı yenidən Mersin oldu.
Xronologiya
- E.ə. 7000-ci illər: Yumuktəpədə məskunlaşmanın tarixi bu dövrə gedib çıxır.
- E.ə. 67-ci il: Pompeyin tədbirləri çərçivəsində dəniz quldurlarının bir hissəsi Solidə məskunlaşdırılır. Şəhər Pompeiopolis adını alır.
- Eramızın 130-cu ili: Adrian Solinin liman işlərini maliyyələşdirir.
- 1579: Tarsusda Qırxqaşıq Bədəstəni tikilir.
- 1599–1600: Tomas Dallamın səyahət qeydlərində Mersina adı çəkilir.
- 1671: Övliya Çələbi Mersinoğlu adlı kəndi qeydə alır.
- Təxminən 1836: Şarl Teksiye Mersini Tarsusun yükboşaltma yeri kimi təsvir edir.
- 2 sentyabr 1857: Mersin körpüsündə cümə bazarının qurulması əmr edilir.
- 1861–1865: Amerika Vətəndaş müharibəsi Çuxurova pambığının ixracında Mersin limanının əhəmiyyətini artırır.
- 1870: Əski məscid tikilir.
- 1884: Müfti məscidi və mədrəsəsi tikilir.
- 1886: Mersin–Tarsus–Adana dəmir yolu iki mərhələdə açılır.
- 1898: Latın Katolik Kilsəsi kompleksi tamamlanır və Avniyə məscidi tikilir.
- 3 yanvar 1922: Mersində Fransa işğalı başa çatır.
- 1924: Mersin vilayəti yaradılır.
- 1933: Mersin və İçel vilayətləri İçel adı altında birləşdirilir.
- 21 may 1938: Atatürk Soli Pompeiopolisə səfər edir.
- 1993: Yumuktəpə qazıntıları Veli Sevinin rəhbərliyi ilə yenidən başlanır.
- 2000: Alahan monastırı UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilir.
- 2002: İçelin adı Mersin olaraq dəyişdirilir.
- 2012: Mamure qalası UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilir.
- 2014: Korikos UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilir.
- 2025: Yumuktəpədə Erkən Tunc dövrünə aid ocaq və taxıl anbarı tapıntıları açıqlanır.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Taxta minarə məscidə əlavə ad qazandırıb. 1898-ci ildə tikilmiş Avniyə məscidi Taxtalı məscid (Tahtalı Camii) kimi də tanınır. Minarəsi əvvəlcə taxtadan hazırlanmışdı. Türkcə tahta sözü taxta deməkdir.
- 1857-ci ilin bazar əmri. Mersin körpüsündə hər cümə bazar qurulması barədə qərar 2 sentyabr 1857-ci il tarixlidir. Bu sənəd şəhərdə ticarətin yüksəlişinin kiçik bir yazılı izidir.
- Qaşıq bazarı. Tarsusdakı Qırxqaşıq Bədəstəni adını xarici divarlarındakı qaşıq bəzəklərindən alır. Onun yeddi günbəzi və ümumilikdə 25 otağı var.
- Tunc dövründən qalan ocaq. Yumuktəpə haqqında 2025-ci il hesabatında nalşəkilli ocaqdan bəhs olunur. Bu tapıntı təpənin hələ də yeni material verdiyini xatırladır.
- Başqa adla tanınan yerə səfər. Atatürk 1938-ci ildə Soli Pompeiopolisə gələndə məkan Viranşəhər adı ilə tanınırdı.
Tez-tez verilən suallar
Mersin hansı ölkədədir?
Mersin Türkiyədədir; ölkənin adı ingiliscədə Turkey kimi də işlənir. Ölkənin cənubunda, Aralıq dənizi sahilində, Antalya ilə Adana arasında yerləşir.
Mersin adı haradan gəlir?
İki fikir var. Biri adı mərsin bitkisi ilə əlaqələndirir. Digəri isə Övliya Çələbinin 1671-ci ildə kənd kimi qeydə aldığı Mersinoğlu adlı türkmən icmasına bağlayır.
Mersin bölgəsinin tarixi nə qədər qədimdir?
Yumuktəpə yaşayış təpəsində məskunlaşmanın tarixi e.ə. 7000-ci illərə gedib çıxır. Müasir şəhər isə daha sonra yaranmış bir kənddən böyüyüb.
Vilayət niyə İçel adlanırdı?
1933-cü ildə Mersin vilayəti İçel vilayəti ilə birləşdirildi. Birləşmiş vilayət İçel adını aldı. Mersin adı 20 iyun 2002-ci ildə qaytarıldı.
Mersinin hansı abidələri UNESCO-nun İlkin Siyahısındadır?
Alahan monastırı, Mamure qalası və qədim Korikos şəhəri.
Mənbələr
- Mersin Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Tarixçə mersin.ktb.gov.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Mersin islamansiklopedisi.org.tr
- Mersin Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — İncəsənət, mədəniyyət və əyləncə mersin.ktb.gov.tr
- Mersin Vilayət Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Məscidlər, kilsələr mersin.ktb.gov.tr
- Wikipedia — Mersin vilayəti en.wikipedia.org
- Vikipedi — Mersin tr.wikipedia.org
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Yumuktəpə kulturportali.gov.tr
- Anadolu Agentliyi — Yumuktəpə yaşayış təpəsində Erkən Tunc dövrünə aid yeni tapıntılar aşkarlandı aa.com.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Soli Pompeipolis kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Qırxqaşıq Bədəstəni kulturportali.gov.tr
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Qədim Korikos şəhəri whc.unesco.org
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Alahan monastırı whc.unesco.org
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Mamure qalası whc.unesco.org
- Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — Cümhuriyyət, Atatürk və arxeologiya sərgisi kvmgm.ktb.gov.tr
Image: Mersina. Mersina from the sea LOC matpc.02199.jpg — Matson Collection, Public domain