خانه‌های سنگی یونانی آیوالیک (Ayvalık) در بافتی از کلیساها، کارخانه‌های روغن زیتون، صابون‌سازی‌ها و انبارها قرار دارند. جزیره‌های این منطقه به شکل‌گیری بندری طبیعی و محفوظ کمک کردند. گسترش تولید زیتون نیز پس از دههٔ ۱۸۸۰ این بندر را به یکی از بندرهای مهم تجاری تبدیل کرد. مبادلهٔ جمعیت بعدها جوامع ساکن در میان این ساختمان‌ها را تغییر داد.
وقتی شما در آیوالیک گردش می‌کنید، سه تاریخ به هم می‌رسند: بندر جزیره‌ای، معماری ساخته‌شده به دست جمعیت یونانی و اسکان مهاجران مسلمانِ مبادلهٔ جمعیت. دو کلیسای جداگانه با نام تاکسیارهیس (Taksiyarhis) این تاریخ را به‌ویژه ملموس می‌کنند. یکی در مرکز شهر است. دیگری در جوندا (Cunda) قرار دارد.
آیوالیک کجاست؟
آیوالیک از شهرستانهای استان بالیکسیر (Balıkesir)، در ساحل شمالغربی دریای اژه در ترکیه است. میان خلیجهای ادرمیت (Edremit) و دیکیلی (Dikili) و روبهروی جزیرهٔ یونانی لسبوس قرار دارد؛ جزیره‌ای که در ترکی میدیلی (Midilli) نامیده می‌شود. این موقعیت، شهر و جزیره را در دو سوی آب، روبهروی هم قرار می‌دهد.
پروندهٔ پیشنهادی ترکیه به یونسکو، این مجمع‌الجزایر را شامل ۲۲ جزیره معرفی می‌کند که جوندا بزرگ‌ترین آن‌هاست. پهنهٔ دریایی محصور میان آیوالیک و جوندا بندری طبیعی می‌سازد. جزیره‌ها و شکل خط ساحلی از این بندر محافظت می‌کنند. اینجا جزیره‌ها، هم بخشی از چشم‌انداز ساحلی‌اند و هم بخشی از تاریخ تولید و تجارت.
جوندا با نام جزیرهٔ علی‌بی (Alibey) و نام یونانی موسخونیسیا نیز شناخته می‌شود. منابع باستانی، آیوالیک و جزیره‌های پیرامونش را هکاتوننسوس می‌نامیدند. این نام‌ها به توصیف‌های تاریخی متفاوتی از منطقه تعلق دارند. یکی دانستن آیوالیک با کیستنهٔ باستانی همچنان محل اختلاف است. بنابراین نباید آن را روایتی قطعی از خاستگاه شهر دانست.
معماری یونانی: خانه‌ها، سنگ و ساحل صنعتی
خانه‌های سنگی قدیمی که جمعیت یونانی در آیوالیک و جوندا ساختند، امروزه در مجموع «خانه‌های یونانی» نامیده می‌شوند. این خانه‌ها بخشی از میراث معماری گسترده‌تری هستند. در امتداد ساحل تاریخیِ تولید، کارخانه‌های روغن زیتون، صابون‌سازی‌ها، کارگاه‌ها و انبارها، پیوند ساختمان‌ها با اقتصاد و فعالیت‌های شهر را حفظ کرده‌اند.
سنگ محلی ساریمساک در عناصر معماری نماهای تاریخی دیده می‌شود. وقتی شما به این ساختمان‌ها نگاه می‌کنید، این مصالح پیوندی ملموس میان معماری مسکونی و محیط محلی نشان می‌دهند. در روایت آیوالیک، خانه‌ها را باید در کنار ساختمان‌های صنعتی دید. خانه‌ها، محل‌های تولید و فضاهای انبار، همگی بخش‌هایی از شهر تاریخی بودند.
با توسعهٔ تولید زیتون و فرآورده‌های جانبی آن، آیوالیک پس از دههٔ ۱۸۸۰ به بندری تجاری و مهم تبدیل شد. روغن زیتون و صابون، این تاریخ را به زندگی روزمره پیوند می‌دهند. محصولاتی که شما شاید خریدهایی معمولی بدانید، در مرکز چشم‌انداز تولیدی شهر قرار داشتند. کارخانه‌ها و صابون‌سازی‌ها به این پیوند شکل فیزیکی می‌دهند.
جاهای دیدنی آیوالیک تاریخی
بر ورودی کلیسای تاکسیارهیس در مرکز آیوالیک، کتیبه‌ای با تاریخ ۱۸۴۴ دیده می‌شود. این تاریخ به بنای کنونیِ باسیلیکا مربوط است که به سومین مرحلهٔ ساخت کلیسا تعلق دارد. پس تاریخ کتیبه، زمان ساخت بنایی مشخص و پابرجا را در دل تاریخی طولانی‌تر نشان می‌دهد.
پس از مرمت وزارت فرهنگ و گردشگری در ۲۰۱۲، این کلیسا در ۲۰۱۳ با نام موزهٔ یادبود تاکسیارهیس گشایش یافت. تاریخ آن همچنین شامل دوره‌ای طولانی از استفاده به‌عنوان انبار تِکِل (Tekel) است که از ۱۹۲۷ آغاز شد. کاربری مذهبی، انبارداری و موزه، همگی در گذشتهٔ مستند همین ساختمان جای دارند.
جوندا کلیسای تاکسیارهیس جداگانه‌ای دارد. این کلیسا در ۱۸۷۳ روی پی‌های قدیمی‌تر بازسازی شد. بنایی مستطیل‌شکل و نئوکلاسیک با یک گنبد است. پس از مرمت، در ۳۱ مه ۲۰۱۴ با نام موزهٔ رحمی م. کوچ آیوالیک (Ayvalık Rahmi M. Koç Müzesi) گشایش یافت. اگر شما این دو کلیسا را مقایسه می‌کنید، مکان و تاریخشان را جدا نگه دارید: مرکز آیوالیک، ۱۸۴۴؛ جوندا، ۱۸۷۳.
مسجد ساعتلی (Saatli Camii) نمونهٔ دیگری از تغییر کاربری یک بناست. جامعهٔ یونانی آن را در اصل به‌عنوان کلیسا ساخته بود. برج ناقوس پیشین آن بعدها به برج ساعت تبدیل شد. در کوچوک‌کوی (Küçükköy)، کلیسای هاگیوس آتاناسیوس در جریان تغییرات ۱۹۲۸ به مسجد مرکزی کوچوک‌کوی تبدیل شد. این ساختمان‌ها، تداوم حیات معماری را به تغییر کاربری پیوند می‌دهند.
مبادلهٔ جمعیت: رفتن‌ها و ورود تازه‌واردان
اشغال آیوالیک به دست یونان در ۲۹ مه ۱۹۱۹ آغاز شد و در ۱۵ سپتامبر ۱۹۲۲ پایان یافت. پس از آن، در جریان مذاکرات لوزان، توافق‌نامهٔ مبادلهٔ جمعیت یونان و ترکیه شکل گرفت. این توافق‌نامه در ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۲۳ امضا شد. ۱۹ ماده داشت و آغاز مبادله‌ای اجباری را از ۱ مه ۱۹۲۳ مقرر می‌کرد.
توافق‌نامه شامل اتباع ترکِ یونانی‌ارتدوکس در ترکیه و اتباع یونانیِ مسلمان در یونان می‌شد. بنابراین دسته‌بندی‌های آن، وابستگی مذهبی و تابعیت را با هم ترکیب می‌کردند. اگر آن را صرفاً مبادلهٔ یونانی‌ها و ترک‌ها بنامیم، ممکن است شرایطی که این جابه‌جایی اجباری بر اساس آن سازمان یافت، پنهان بماند.
بیشتر جمعیت یونانی آیوالیک پیش از تاریخ آغاز رسمی مبادله، به لسبوس و یونان رفته بودند. این تفاوت برای ترتیب زمانی رویدادهای شهر اهمیت دارد. توافق‌نامه نقطهٔ آغاز همهٔ خروج‌ها نبود. در مورد آیوالیک، باید جابه‌جایی مردم و جدول زمانی رسمی مبادله را جداگانه بررسی کرد.
مسلمانانی که از کرت، مقدونیه و لسبوس می‌آمدند، در چارچوب مبادلهٔ ۱۹۲۳ در آیوالیک اسکان داده شدند. ارزیابی سپتامبر ۱۹۲۴، ۲۱٬۸۰۷ مهاجر را در ۴٬۹۲۲ خانوار ثبت کرد. این ارقام مقیاس مشخصی از روند اسکان به دست می‌دهند. همچنین خانوارها را در کنار کلیساها و کارخانه‌ها در مرکز تاریخ شهر قرار می‌دهند.
کوچوک‌کوی لایهٔ دیگری به این روایت می‌افزاید. چکیدهٔ پژوهش سال ۲۰۱۸ معمار، برین آکین آکبوبر (Berrin Akın Akbüber)، از زندگی مهاجران بوسنیایی در کنار یونانی‌ها در آنجا از ۱۹۱۲ خبر می‌دهد. پس از مبادله، بوسنیایی‌ها در کنار مهاجرانِ مبادلهٔ جمعیت از سِرِس و جزیره‌ها زندگی می‌کردند. بنابراین تاریخ اسکان در پیرامون آیوالیک، جابه‌جایی‌هایی پیش از توافق‌نامهٔ ۱۹۲۳ را نیز در بر می‌گیرد.
خط زمانی
- ۱۸۰۳: آکادمی آیوالیک تأسیس شد.
- ۱۸۲۱: بخش بزرگی از آیوالیک در جریان سرکوب قیام ویران شد و جمعیت یونانی را از شهر بیرون راندند.
- مه ۱۸۲۳: نقشهٔ کاداستر فرانچسکو کاشای، آرایش خیابان‌های ساحلی را ثبت کرد.
- ۱۸۴۴: کتیبهٔ ورودی، تاریخ بنای کنونیِ باسیلیکای مرحلهٔ سوم ساخت کلیسای تاکسیارهیس در مرکز آیوالیک را مشخص می‌کند.
- ۹ دسامبر ۱۸۵۲: جزیره‌های یوندا (Yunda) از سنجاق لسبوس به ادارهٔ شهرستان آیوالیک منتقل شدند.
- ۱۸۷۳: کلیسای تاکسیارهیس جوندا بازسازی شد.
- پس از دههٔ ۱۸۸۰: تولید مبتنی بر زیتون، توسعهٔ آیوالیک را به‌عنوان بندری تجاری شتاب داد.
- ۲۹ مه ۱۹۱۹: اشغال آیوالیک به دست یونان آغاز شد.
- ۱۵ سپتامبر ۱۹۲۲: اشغال یونان پایان یافت.
- ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۲۳: توافق‌نامهٔ مبادلهٔ جمعیت امضا شد.
- سپتامبر ۱۹۲۴: ارزیابی‌ای در آیوالیک، ۲۱٬۸۰۷ مهاجر را در ۴٬۹۲۲ خانوار ثبت کرد.
- ۱۹۲۷: استفاده از کلیسای تاکسیارهیس مرکز آیوالیک به‌عنوان انبار تکل آغاز شد.
- ۲۰۱۳: موزهٔ یادبود تاکسیارهیس در مرکز آیوالیک گشایش یافت.
- ۳۱ مه ۲۰۱۴: کلیسای تاکسیارهیس جوندا با نام موزهٔ رحمی م. کوچ گشایش یافت.
- ۱۵ آوریل ۲۰۱۷: منظر صنعتی آیوالیک وارد فهرست موقت میراث جهانی یونسکو شد.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
نقشهٔ کاداستری به تاریخ مه ۱۸۲۳، شبکه‌ای شطرنجی از خیابان‌ها را در امتداد ساحل آیوالیک ثبت کرده است. تهیه‌کنندهٔ آن، مهندس فلورانسی فرانچسکو کاشای بود. این نقشه سندی تاریخ‌دار از آرایش خیابان‌های ساحلی به دست می‌دهد.
جزیره‌های یوندا تا ۹ دسامبر ۱۸۵۲ از نظر اداری به سنجاق لسبوس تعلق داشتند. در آن تاریخ، به ادارهٔ شهرستان آیوالیک پیوستند. این انتقال به‌روشنی یادآوری می‌کند که رابطهٔ تاریخی این جزیره‌ها با لسبوس، افزون بر موقعیتشان در دو سوی دریا، مرزهای اداری را نیز در بر می‌گرفت.
درون کلیسای تاکسیارهیس مرکز آیوالیک، بالکن بالاییِ ساخته‌شده برای زنان، چوبی و به‌شکل حرف U است. این بالکن ۱۶ پنجره دارد. این جزئیات داخلی به کلیسای بخش خشکی تعلق دارد. به کمک آن می‌توان این بنا را از کلیسای مستطیل‌شکل و تک‌گنبدی تاکسیارهیس در جوندا تشخیص داد.
چرا پروندهٔ یونسکو دربارهٔ یک منظر صنعتی است؟
منظر صنعتی آیوالیک در ۱۵ آوریل ۲۰۱۷ وارد فهرست موقت میراث جهانی یونسکو شد. بندر محفوظ، کارخانه‌های روغن زیتون، صابون‌سازی‌ها، کارگاه‌ها و انبارها روشن می‌کنند که چرا صنعت در توصیف آن جایگاهی محوری دارد.
در بازدید شما، این چارچوب خانه‌های یونانی را به ساحلِ محل کار و تولید پیوند می‌دهد. کلیساها سند معماری مذهبی و استفاده‌های بعدی از بناها هستند. کارخانه‌ها تولید مبتنی بر زیتون را مستند می‌کنند. تاریخ مبادله، خروج و ورود جمعیت‌ها را توضیح می‌دهد. این تاریخ‌های مستند در کنار هم، به خیابان‌ها و ساختمان‌های آیوالیک و جوندا معنا و محتوای ملموس می‌دهند.
پرسش‌های متداول
آیوالیک کجاست؟
آیوالیک در استان بالیکسیر، در ساحل شمالغربی دریای اژه در ترکیه قرار دارد. میان خلیجهای ادرمیت و دیکیلی و روبهروی لسبوس است. جوندا بزرگ‌ترین جزیرهٔ مجموعهٔ ۲۲ جزیره‌ای است که در پروندهٔ پیشنهادی ترکیه به یونسکو توصیف شده است.
آیا دو کلیسای تاکسیارهیس یک ساختمان هستند؟
خیر. کلیسای مرکز آیوالیک کتیبه‌ای به تاریخ ۱۸۴۴ دارد و در ۲۰۱۳ به‌عنوان موزهٔ یادبود گشایش یافت. کلیسای جوندا در ۱۸۷۳ بازسازی شد و در ۲۰۱۴ با نام موزهٔ رحمی م. کوچ آیوالیک گشایش یافت.
پس از مبادلهٔ جمعیت چه کسانی در آیوالیک ساکن شدند؟
مهاجران مسلمانِ مبادلهٔ جمعیت از کرت، مقدونیه و لسبوس آمدند. بیشتر جمعیت یونانی شهر پیش از آغاز رسمی مبادله رفته بودند. در سپتامبر ۱۹۲۴، شمار ثبت‌شدهٔ مهاجران آیوالیک ۲۱٬۸۰۷ نفر در ۴٬۹۲۲ خانوار بود.
آیا آیوالیک در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد؟
منظر صنعتی آیوالیک در ۱۵ آوریل ۲۰۱۷ وارد فهرست موقت میراث جهانی شد. وضعیت ثبت‌شدهٔ آن، حضور در فهرست موقت است.
منابع
- ویکی‌پدیای ترکی — آیوالیک tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای انگلیسی — آیوالیک en.wikipedia.org
- مرکز میراث جهانی یونسکو — منظر صنعتی آیوالیک whc.unesco.org
- مدیریت محوطهٔ آیوالیک — گاه‌شمار آیوالیک ayvalikmiras.com
- وزارت فرهنگ و گردشگری — موزهٔ یادبود تاکسیارهیس muze.gov.tr
- دانشنامهٔ بنیاد وهبی کوچ (Vehbi Koç) — موزهٔ رحمی م. کوچ آیوالیک encyclopedia.vkv.org.tr
- ادارهٔ استانی فرهنگ و گردشگری بالیکسیر — بناهای تاریخی balikesir.ktb.gov.tr
- مدیریت محوطهٔ آیوالیک — دورهٔ جمهوری ayvalikmiras.com
- شهرداری آیوالیک — تاریخ ayvalik.bel.tr
- UNESAK ۲۰۱۸ — برین آکین آکبوبر، چکیدهٔ پژوهش دربارهٔ تاریخ مهاجرت کوچوک‌کوی kongre.akademikiletisim.com
FAQ
آیوالیک کجاست؟
آیوالیک از شهرستانهای استان بالیکسیر، در ساحل شمالغربی دریای اژه در ترکیه است. این شهرستان میان خلیجهای ادرمیت و دیکیلی و روبهروی جزیرهٔ یونانی لسبوس قرار دارد.
آیا دو کلیسای تاکسیارهیس یک ساختمان هستند؟
خیر. کلیسای مرکز آیوالیک در ۲۰۱۳ به موزهٔ یادبود تاکسیارهیس تبدیل شد. کلیسای دیگر در جوندا، در ۳۱ مه ۲۰۱۴ با نام موزهٔ رحمی م. کوچ آیوالیک گشایش یافت.
مبادلهٔ جمعیت چه تغییری در آیوالیک ایجاد کرد؟
بیشتر جمعیت یونانی آیوالیک پیش از آغاز رسمی مبادله از شهر رفته بودند. در چارچوب مبادلهٔ جمعیت ۱۹۲۳، مهاجران مسلمان از کرت، مقدونیه و لسبوس در آیوالیک اسکان داده شدند.
آیا آیوالیک در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
منظر صنعتی آیوالیک در ۱۵ آوریل ۲۰۱۷ وارد فهرست موقت میراث جهانی یونسکو شد.
Image: Ayvalık, Turkey.jpg — Esther Lee, CC BY 2.0
