Željeznička stanica Hajdarpaša: pamćenje Istanbula

Željeznička stanica Hajdarpaša: gradska kapija na obali

Željeznička stanica Hajdarpaša nalazi se uz more u Rasimpaši, na području istanbulskog Kadikoja, na azijskoj strani grada. Njena priča počinje prugom otvorenom 1872. Kasnije je postala sjeverna polazna stanica Bagdadske željeznice. Ta promjena povezala je jedan dio obale s mnogo većim saobraćajnim projektom.

Stanica vam otvara i pogled na kolektivno pamćenje Istanbula. Njena historija obuhvata polaske na daleka putovanja, prigradske vožnje i pristanište za trajekte neposredno ispred zgrade. Možete je upoznati kroz monumentalnu arhitekturu. Električni prigradski vozovi, uvedeni 1969., povezuju je i sa svakodnevicom. Stanica je pripadala i redovnim putovanjima između doma i drugih dijelova grada.

Danas se njeni historijski slojevi protežu i ispod kolosijeka. Iskopavanja započeta 2018. otkrila su ostatke na području zapadne luke antičkog Halkedona. Željeznička gradnja, arheološka otkrića i restauracija sada dijele isti prostor. Da biste razumjeli Hajdarpašu, trebate imati na umu sve te historije.

Kako je Hajdarpaša postala polazna stanica Bagdadske željeznice?

Sultan Abdülaziz je 1871. naredio izgradnju pruge između Hajdarpaše i Izmita. Prva stanična zgrada i pruga puštene su u rad 22. 9. 1872. Time je počela željeznička historija Hajdarpaše. Zgrada koja danas stoji na tom mjestu otvorena je kasnije.

Osmansko anadolsko željezničko društvo preuzelo je stanicu i prugu 1888. Nova prekretnica uslijedila je 1904. Hajdarpaša je izabrana za sjevernu polaznu stanicu Bagdadske željeznice. Rast saobraćaja i proširena uloga stvorili su potrebu za većom stanicom.

Izgradnja današnje zgrade počela je 1906. Redoslijed je važan. Hajdarpaša je prvo služila pruzi prema Izmitu. Zatim je dobila mjesto u projektu Bagdadske željeznice. Veća zgrada uslijedila je nakon proširenja njene uloge i rasta potreba.

Ako Hajdarpašu povezujete s Bagdadskom željeznicom, ključna je 1904. godina. Sama stanica radila je već decenijama. Historija željezničkog saobraćaja i historija današnje zgrade prepliću se, ali imaju različite početke.

Kada je otvorena današnja stanična zgrada?

TDV İslâm Ansiklopedisi navodi da su arhitekti današnje stanice bili Otto Ritter i Helmuth Cuno. Prema toj enciklopediji, zgrada je dovršena 1908. Vikipedija na turskom navodi 19. 8. 1908. kao datum njenog puštanja u rad.

Vikipedija na engleskom službeno otvaranje datira na 4. 11. 1909., rođendan sultana Mehmeda V. Ti datumi označavaju različite trenutke: završetak gradnje, puštanje u rad i službeno otvaranje. Hronologiju je lakše pratiti kada uz svaki datum ostane jasno navedeno na koji se događaj odnosi.

Obala je 1917. dobila još jedan arhitektonski element. Vedat Tek projektovao je pristanište za trajekte ispred stanice. Ukrašeno je keramičkim pločicama iz Kütahye. Pristanište je smjestilo arhitekturu trajektnog saobraćaja neposredno uz željezničku stanicu. Tako su dva načina putovanja povezana u istom prizoru na obali.

Hronologija

• 1871: Sultan Abdülaziz naređuje izgradnju pruge Hajdarpaša–Izmit.
• 22. 9. 1872: Prva stanica i pruga puštene su u rad.
• 1888: Osmansko anadolsko željezničko društvo preuzima stanicu i prugu.
• 1904: Hajdarpaša je određena za sjevernu polaznu stanicu Bagdadske željeznice.
• 1906: Počinje izgradnja današnje stanične zgrade.
• 19. 8. 1908: Današnja zgrada puštena je u rad, prema Vikipediji na turskom.
• 4. 11. 1909: Vikipedija na engleskom navodi ovaj datum kao dan službenog otvaranja.
• 1917: Vedat Tek projektuje pristanište za trajekte ispred stanice.
• 29. 5. 1969: Počinje saobraćaj električnih prigradskih vozova na pruzi Hajdarpaša–Gebze.
• 28. 11. 2010: Tokom popravki izbija požar na krovu stanice.
• 2. 2012: Obustavljen je saobraćaj vozova na dugim relacijama.
• 19. 6. 2013: Obustavljen je prigradski saobraćaj, čime prestaje putnički željeznički saobraćaj na stanici.
• 6. 12. 2013: Dvojica radnika i vlasnik firme osuđeni su zbog požara.
• 2018: Počinju arheološka iskopavanja na peronima i željezničkom zemljištu.
• Do 10. 2021: Iskopavanjima je pronađeno približno 12.000 novčića.
• 4. 2022: Objavljeno je otkriće helenističkog groba s ostacima spaljivanja pokojnika.
• 23. 9. 2026: U saopćenju se kašnjenja povezuju s ojačavanjem radi zaštite od rizika likvefakcije tla i izmjenama projekta zbog novih arheoloških otkrića.
• 2027: Najavljena ciljna godina završetka te faze, bez potvrđenog ponovnog uspostavljanja putničkog saobraćaja.

Šta se dogodilo sa željezničkim saobraćajem na Hajdarpaši?

Nakon elektrifikacije, električni vozovi počeli su saobraćati prigradskom prugom Hajdarpaša–Gebze 29. 5. 1969. Uz ulogu u Bagdadskoj željeznici, stanica je tako imala i lokalni značaj. Hajdarpaša je služila prigradskim putovanjima i vožnjama na dužim relacijama.

Vozovi na dugim relacijama prestali su saobraćati u 2. 2012. zbog radova na brzoj pruzi Istanbul–Ankara i projektu Marmaray. Prigradski saobraćaj nastavljen je i nakon toga. Njegovom obustavom 19. 6. 2013. prestao je putnički željeznički saobraćaj na Hajdarpaši.

Ovu razliku korisno je imati na umu kada čitate o zatvaranju stanice. Datum 2. 2012. označava obustavu vozova na dugim relacijama. Datum 6. 2013. označava kasniji prestanak prigradskog saobraćaja. Putnički saobraćaj obustavljen je u fazama.

Šta se dogodilo u požaru 2010. godine?

Požar na krovu Hajdarpaše izbio je tokom popravki 28. 11. 2010. Zajedno s kasnijom obustavom željezničkog saobraćaja, pripada novijoj historiji stanice. Ti događaji desili su se u različito vrijeme i treba ih posmatrati odvojeno.

Odbrana je tokom sudskog postupka iznijela mogućnost kvara na električnim instalacijama. Sud je 6. 12. 2013. osudio dvojicu radnika koji su izvodili izolacijske radove i vlasnika firme zbog izazivanja požara iz nehata. Svakom je izrečena kazna zatvora od deset mjeseci.

Predloženo objašnjenje o električnom kvaru i sudski zaključak različiti su dijelovi tog postupka. Odbrana je iznijela jedan mogući uzrok. Presudom je utvrđena krivična odgovornost za izazivanje požara iz nehata. Ta razlika sprečava da se sporno objašnjenje predstavi kao utvrđena činjenica.

Detalji koje nećete naći u turističkim vodičima

Zgrada Hajdarpaše ima tlocrt u obliku slova U, ali njena krila nisu jednake dužine. Sjeverno krilo kraće je od južnog. Taj detalj omogućava vam da arhitekturu sagledate preciznije nego samo kroz fasadu okrenutu prema moru.

O porijeklu naziva ovog dijela grada također postoje različita tumačenja. TDV İslâm Ansiklopedisi osporava mišljenje koje naziv povezuje s jednim pašom iz vremena Selima III. Umjesto toga, upućuje na Hajdar-pašu, koji je ovdje u 16. vijeku sagradio paviljon. Istovremeno priznaje da njegov identitet nije pouzdano utvrđen.

Ispod željezničkog zemljišta otkrića sežu mnogo dalje u prošlost. Do 10. 2021. iskopavanjima je pronađeno približno 12.000 novčića. Među njima je bio i rani gradski novčić Halkedona iz 5. vijeka prije nove ere. Broj novčića i taj rani primjerak pokazuju da značaj iskopavanja nadilazi pojedinačan nalaz.

U apsidi građevine identificirane kao crkva svete Base otkrivena je zajednička grobnica. U njoj su se nalazili ostaci približno 28 osoba. Identifikacija građevine i mjesto ukopa dodaju vjerski i pogrebni sloj historiji staničnog prostora.

Otkriće još jednog groba objavljeno je u 4. 2022. Taj helenistički grob od crjepova sadržavao je tragove spaljivanja pokojnika. Prema riječima Rahmija Asala, uz pokojnika su ostavljena dva grobna priloga. Otkriće arheološkoj slici dodaje drugačiji pogrebni običaj.

Iskopavanjima su otkriveni i tuneli koje su vojnici izgradili radi sigurnosti tokom Drugog svjetskog rata. Antički ukopi i ratni tuneli tako pripadaju istoj široj priči o iskopavanjima. Podzemna historija Hajdarpaše obuhvata više razdoblja i nastavlja se nakon antičkog Halkedona.

Šta se nalazi ispod željezničkih perona?

Arheološki radovi na peronima i željezničkom zemljištu stanice počeli su 2018. Direktor Istanbulskog arheološkog muzeja Rahmi Asal izjavio je 2021. da se područje iskopavanja nalazi unutar zapadne luke antičkog Halkedona. Time je prostor željeznice smješten u mnogo stariji obalni ambijent.

Novčići, grobovi i sigurnosni tuneli otkrivaju nekoliko različitih historijskih slojeva tog prostora. Željeznica je stigla 1872. Novčić iz 5. vijeka prije nove ere i helenistički grob pripadaju mnogo ranijim razdobljima. Tuneli iz Drugog svjetskog rata dodaju još jedno poglavlje ispod željezničkog zemljišta.

Željeznička stanica Hajdarpaša u Istanbulu: restauracija i plan za 2027.

Ministarstvo kulture i turizma izvijestilo je 2026. da su restauratorski i konzervatorski radovi na tri fasade stanice okrenute prema Mramornom moru završeni. Skele s tih fasada bile su uklonjene. To je bio konkretan korak u okviru šire restauracije.

Radovi na konstrukciji i dalje su bili ključni za rokove. Ministar Mehmet Nuri Ersoy izjavio je 23. 9. 2026. da izvorni planovi prikazuju približno 1.000 drvenih temeljnih šipova. Georadarom je na njihovom mjestu pronađeno samo 200. Ti podaci odnosili su se na temelje zgrade, ispod njene vidljive arhitekture.

U istom saopćenju kašnjenja su povezana s ojačavanjem radi zaštite od rizika likvefakcije tla. Navedene su i izmjene projekta zbog novih otkrića u arheološkom parku. Prema najnovijoj najavi dostupnoj na dan 1. 11. 2026., završetak prve faze planiran je tokom 2027. Taj rok trebate shvatiti kao cilj završetka jedne faze. Nije naveden tačan datum povratka putničkih vozova.

Često postavljana pitanja

Nalazi se na obali u Rasimpaši, u Kadikoju, na azijskoj strani Istanbula.

Ne. Prva stanica otvorena je 1872. Izgradnja današnje zgrade počela je 1906., a dovršena je 1908.

Izabrana je za njenu sjevernu polaznu stanicu 1904. Ta uloga i rast saobraćaja stvorili su potrebu za većom staničnom zgradom.

Ne. Prema najavi dostupnoj na dan 1. 11. 2026., završetak prve faze planiran je za 2027. Nije naveden datum ponovnog uspostavljanja putničkog saobraćaja.

Izvori

1. Vikipedi — Stanica Haydarpaşa tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Željeznička stanica Haydarpaşa en.wikipedia.org
3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Haydarpaşa islamansiklopedisi.org.tr
4. Anadolu Agency — Presuda u predmetu požara na stanici Haydarpaşa aa.com.tr
5. Anadolu Agency — Arheološka iskopavanja na stanici Haydarpaşa aa.com.tr
6. Anadolu Agency — Helenistički grob od crjepova otkriven na Hajdarpaši aa.com.tr
7. Ministarstvo kulture i turizma — Saopćenje o restauraciji Hajdarpaše basin.ktb.gov.tr
8. Habertürk — Izjava ministra Ersoya o rokovima restauracije Hajdarpaše haberturk.com

Image: Haydarpaşa Terminal in Istanbul..JPG — edit:Alborzagros owner:Far-gh, CC BY-SA 4.0