ایستگاه راهآهن حیدرپاشا؛ دروازه‌ای در کنار دریا
ایستگاه راهآهن حیدرپاشا (Haydarpaşa) کنار دریا قرار دارد؛ در محله راسمپاشا (Rasimpaşa)، در منطقه کادیکوی (Kadıköy) در بخش آسیایی استانبول (İstanbul). داستان آن با راه‌آهنی آغاز می‌شود که در 1872 افتتاح شد. این ایستگاه بعدها به پایانه مبدأ شمالی راهآهن بغداد (Bağdat Demiryolu) تبدیل شد. این تغییر، بخشی مشخص از ساحل را به طرحی بسیار بزرگتر در حوزه حمل‌ونقل پیوند داد.
این ایستگاه راهی برای شناخت حافظه جمعی استانبول هم هست. سفرهای دور، رفت‌وآمدهای حومه‌ای و اسکله کشتی مسافربری درست مقابل ساختمان، همگی بخشی از تاریخ آن هستند. شما می‌توانید شناخت آن را از معماری باشکوهش آغاز کنید. اما راه‌اندازی قطارهای برقی حومه‌ای در 1969، پیوند آن را با زندگی روزمره نشان می‌دهد: این ایستگاه بخشی از مسیر تکراری میان خانه و نقطه‌ای دیگر از شهر هم بود.
امروز لایه‌های تاریخی آن تا زیر ریل‌ها امتداد دارند. کاوش‌هایی که در 2018 آغاز شدند، بقایایی را در پیرامون بندر غربی خالکدون باستان (Khalkedon) آشکار کردند. ساخت‌وساز راهآهن، کشفیات باستان‌شناسی و مرمت اکنون در یک محوطه به هم رسیده‌اند. برای شناخت حیدرپاشا باید این تاریخ‌های متفاوت را هم‌زمان در نظر گرفت.
حیدرپاشا چگونه به پایانه راهآهن بغداد تبدیل شد؟
در 1871، سلطان عبدالعزیز (Sultan Abdülaziz) دستور ساخت راهآهن میان حیدرپاشا و ازمیت (İzmit) را صادر کرد. نخستین ساختمان ایستگاه و خط راهآهن در 22 سپتامبر 1872 به بهرهبرداری رسیدند. تاریخ راهآهن حیدرپاشا از همین‌جا آغاز شد. این تاریخ، زمان افتتاح ساختمانی نیست که امروز در آنجا می‌بینید.
شرکت راهآهن آناتولی عثمانی (Osmanlı Anadolu Demiryolu Şirketi) در 1888 اداره ایستگاه و خط را به دست گرفت. نقطه عطف بعدی در 1904 بود. حیدرپاشا بهعنوان پایانه مبدأ شمالی راهآهن بغداد انتخاب شد. افزایش رفتوآمد و گسترش نقش ایستگاه، نیاز به ساختمانی بزرگتر را به وجود آورد.
ساخت بنای کنونی در 1906 آغاز شد. ترتیب این رویدادها اهمیت دارد. حیدرپاشا ابتدا ایستگاه راه‌آهنی به‌سوی ازمیت بود. سپس در طرح راهآهن بغداد جای گرفت. ساختمان بزرگتر پس از این تغییر در مسئولیت و افزایش تقاضا ساخته شد.
بنابراین اگر شما حیدرپاشا را با راهآهن بغداد می‌شناسید، تاریخ کلیدی 1904 است. خود ایستگاه از چند دهه پیش فعالیت داشت. تاریخ راهآهن آن و تاریخ ساختمان کنونی با هم هم‌پوشانی دارند، اما نقطه آغازشان یکی نیست.
ساختمان کنونی ایستگاه چه زمانی افتتاح شد؟
دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi)، اتو ریتر (Otto Ritter) و هلموت کونو (Helmuth Cuno) را معماران ساختمان کنونی معرفی می‌کند. این دانشنامه تکمیل بنا را به 1908 نسبت می‌دهد. ویکیپدیای ترکی، 19 اوت 1908 را تاریخ آغاز بهرهبرداری از آن ثبت کرده است.
ویکیپدیای انگلیسی، افتتاح رسمی را در 4 نوامبر 1909، روز تولد سلطان محمد پنجم (Sultan V. Mehmed)، قرار می‌دهد. این تاریخ‌ها به مراحل متفاوتی اشاره دارند: تکمیل بنا، آغاز بهرهبرداری و افتتاح رسمی. اگر عنوان هر مرحله را کنار تاریخش نگه دارید، دنبال‌کردن ترتیب رویدادها آسان‌تر می‌شود.
در 1917، عنصر معماری دیگری به این فضای ساحلی اضافه شد. ودات تک (Vedat Tek) اسکله کشتی مسافربری مقابل ایستگاه را طراحی کرد. این اسکله با کاشی‌های کوتاهیه (Kütahya) تزیین شد. قرارگرفتن اسکله درست کنار پایانه راهآهن، دو شیوه سفر را در یک منظره ساحلی به هم پیوند می‌دهد.
خط زمانی
- 1871: سلطان عبدالعزیز دستور ساخت راهآهن حیدرپاشا–ازمیت را صادر می‌کند.
- 22 سپتامبر 1872: نخستین ایستگاه و خط راهآهن به بهرهبرداری می‌رسند.
- 1888: شرکت راهآهن آناتولی عثمانی اداره ایستگاه و خط را به دست می‌گیرد.
- 1904: حیدرپاشا بهعنوان پایانه مبدأ شمالی راهآهن بغداد تعیین می‌شود.
- 1906: ساخت ساختمان کنونی ایستگاه آغاز می‌شود.
- 19 اوت 1908: به روایت ویکیپدیای ترکی، ساختمان کنونی به بهرهبرداری می‌رسد.
- 4 نوامبر 1909: ویکیپدیای انگلیسی این روز را تاریخ افتتاح رسمی میداند.
- 1917: ودات تک اسکله کشتی مسافربری مقابل ایستگاه را طراحی می‌کند.
- 29 مه 1969: حرکت قطارهای برقی حومه‌ای در خط حیدرپاشا–گبزه آغاز می‌شود.
- 28 نوامبر 2010: هنگام تعمیرات، سقف ایستگاه آتش می‌گیرد.
- فوریه 2012: حرکت قطارهای مسیرهای دور متوقف می‌شود.
- 19 ژوئن 2013: حرکت قطارهای حومه‌ای متوقف می‌شود و خدمات قطار مسافری در ایستگاه پایان می‌یابد.
- 6 دسامبر 2013: دو کارگر و صاحب یک شرکت در پرونده آتش‌سوزی محکوم می‌شوند.
- 2018: کاوش‌های باستان‌شناسی در سکوها و محوطه راهآهن آغاز می‌شود.
- تا اکتبر 2021: حدود 12,000 سکه در کاوش‌ها به دست آمده است.
- آوریل 2022: کشف یک تدفین همراه با سوزاندن جسد از دوره هلنیستی اعلام می‌شود.
- 23 سپتامبر 2026: در یک اعلام رسمی، تأخیرها به مقاوم‌سازی در برابر خطر روان‌گرایی خاک و تغییرات طرح برای کشفیات باستان‌شناسی جدید مرتبط دانسته می‌شوند.
- 2027: سال هدف اعلام‌شده برای آن مرحله است؛ بازگشایی خدمات مسافری در این سال تأیید نشده است.
چه بر سر حرکت قطارهای حیدرپاشا آمد؟
پس از برقی‌سازی خط حومه‌ای حیدرپاشا–گبزه (Gebze)، بهرهبرداری برقی از آن در 29 مه 1969 آغاز شد. این بخش از تاریخ ایستگاه، در کنار نقش آن در راهآهن بغداد، ابعاد محلی آن را نشان می‌دهد. حیدرپاشا هم به سفرهای حومه‌ای خدمات می‌داد و هم به سفرهای طولانی‌تر.
حرکت قطارهای مسیرهای دور در فوریه 2012 برای اجرای عملیات راهآهن سریع‌السیر استانبول–آنکارا (Ankara) و مارمارای (Marmaray) متوقف شد. قطارهای حومه‌ای پس از آن همچنان فعال بودند. توقف آن‌ها در 19 ژوئن 2013 به خدمات قطار مسافری در حیدرپاشا پایان داد.
وقتی شما درباره تعطیلی ایستگاه می‌خوانید، توجه به تفاوت این توقف‌ها به درک موضوع کمک می‌کند. فوریه 2012 زمان تعلیق قطارهای مسیرهای دور است. ژوئن 2013 پایان دیرترِ حرکت قطارهای حومه‌ای را نشان می‌دهد. فعالیت مسافری در چند مرحله متوقف شد.
در آتش‌سوزی 2010 چه اتفاقی افتاد؟
در 28 نوامبر 2010، هنگام تعمیرات، آتش‌سوزی در سقف حیدرپاشا آغاز شد. این آتش‌سوزی، مانند توقف بعدی حرکت قطارها، بخشی از تاریخ معاصر ایستگاه است. این رویدادها در زمان‌های متفاوتی رخ دادند و باید جداگانه بررسی شوند.
در جریان رسیدگی قضایی، طرف دفاع احتمال نقص الکتریکی را مطرح کرد. دادگاه در 6 دسامبر 2013، دو کارگرِ مشغول به عایق‌کاری و صاحب شرکت را به اتهام ایجاد آتش‌سوزی بر اثر بی‌احتیاطی محکوم کرد. هرکدام به ده ماه حبس محکوم شدند.
توضیح احتمالی درباره نقص الکتریکی و نتیجه دادگاه، دو بخش متفاوت از این پرونده‌اند. طرف دفاع یک علت احتمالی را مطرح کرد. حکم دادگاه مسئولیت کیفری ایجاد آتش‌سوزی بر اثر بی‌احتیاطی را احراز کرد. حفظ این تفاوت مانع از آن می‌شود که توضیحی مورد اختلاف، واقعیتی قطعی تلقی شود.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
ساختمان حیدرپاشا نقشه‌ای به شکل U دارد، اما دو بازوی آن هم‌اندازه نیستند. بازوی شمالی از بازوی جنوبی کوتاه‌تر است. این جزئیات به شما کمک می‌کند معماری بنا را دقیق‌تر از آنچه نمای رو به دریا نشان می‌دهد، بشناسید.
نام این محدوده هم با اختلاف‌نظری تاریخی همراه است. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، دیدگاهی را که این نام را به یکی از پاشاهای سلیم سوم (III. Selim) نسبت می‌دهد، به چالش می‌کشد. در عوض، به حیدر پاشا (Haydar Paşa) اشاره می‌کند که در سده شانزدهم در اینجا عمارتی کوشک‌مانند ساخت. این دانشنامه درعین‌حال نامشخص‌بودن هویت او را هم می‌پذیرد.
کشفیات زیر محوطه راهآهن به گذشته‌ای بسیار دورتر می‌رسند. تا اکتبر 2021، حدود 12,000 سکه در کاوش‌ها به دست آمده بود. در میان آن‌ها یک سکه اولیه شهر خالکدون، متعلق به سده پنجم پیش از میلاد، وجود داشت. تعداد سکه‌ها و این نمونه کهن نشان می‌دهند که ابعاد کاوش از کشف یک شیء منفرد فراتر است.
در بخش محرابیِ بنایی که کلیسای قدیسه باسا (Azize Bassa Kilisesi) شناسایی شده، یک گور جمعی کشف شد. این گور بقایای حدود 28 نفر را در خود داشت. شناسایی بنا و محل تدفین، لایه‌ای دینی و تدفینی به محوطه ایستگاه اضافه می‌کند.
کشف تدفین دیگری در آوریل 2022 اعلام شد. این گور سفال‌پوشِ دوره هلنیستی، شواهدی از سوزاندن جسد داشت. به گفته رحمی آسال (Rahmi Asal)، دو هدیه تدفینی نیز همراه آن گذاشته شده بود. این کشف، شیوه تدفین متفاوتی را به تصویر باستان‌شناختی محوطه اضافه می‌کند.
کاوش‌ها همچنین تونل‌های امنیتی ساخته‌شده به دست سربازان در جنگ جهانی دوم را آشکار کردند. بنابراین تدفین‌های باستانی و تونل‌های زمان جنگ، بخشی از یک مجموعه گسترده‌تر از کاوش‌ها هستند. تاریخ زیرزمینی حیدرپاشا چندین دوره را در بر می‌گیرد و به خالکدون باستان محدود نمی‌شود.
زیر سکوهای راهآهن چه چیزی قرار دارد؟
کاوش‌های باستان‌شناسی در سکوها و محوطه راهآهن ایستگاه در 2018 آغاز شد. در 2021، رحمی آسال، مدیر موزه باستان‌شناسی استانبول (İstanbul Arkeoloji Müzesi)، گفت محدوده کاوش در بندر غربی خالکدون باستان قرار دارد. این موضوع، محوطه راهآهن را در بستر ساحلی بسیار قدیمی‌تری جای می‌دهد.
سکه‌ها، گورها و تونل‌های امنیتی، چندین لایه تاریخی متمایز را در این محدوده نشان می‌دهند. راهآهن در 1872 به اینجا رسید. سکه سده پنجم پیش از میلاد و تدفین هلنیستی به دوره‌هایی بسیار قدیمی‌تر تعلق دارند. تونل‌های جنگ جهانی دوم نیز فصل دیگری به تاریخ زیر محوطه راهآهن اضافه می‌کنند.
ایستگاه راهآهن حیدرپاشا استانبول؛ مرمت و هدف سال 2027
در 2026، وزارت فرهنگ و گردشگری (Kültür ve Turizm Bakanlığı) گزارش داد که مرمت و حفاظت از سه نمای ایستگاه رو به دریای مرمره (Marmara Denizi) تکمیل شده است. داربست‌های این نماها جمع‌آوری شده بودند. این، مرحله مشخصی از پیشرفت در عملیات گسترده‌تر مرمت بود.
کارهای سازه‌ای همچنان نقشی اساسی در زمان‌بندی داشتند. در 23 سپتامبر 2026، وزیر، محمد نوری ارسوی (Mehmet Nuri Ersoy)، گفت نقشه‌های اصلی حدود 1,000 شمع چوبی در پی ساختمان را نشان می‌دادند. رادار نفوذی زمین فقط 200 شمع را در محل شناسایی کرده بود. این اعداد به پی ساختمان، در زیر معماری قابل‌مشاهده آن، مربوط بودند.
در همان اعلام، تأخیرها به مقاوم‌سازی در برابر خطر روان‌گرایی خاک و تغییرات طرح برای کشفیات جدید در پارک باستان‌شناسی مرتبط دانسته شد. تا 1 نوامبر 2026، آخرین هدف اعلام‌شده، تکمیل مرحله نخست در طول سال 2027 بود. شما باید این تاریخ را هدف تکمیل یک مرحله بدانید. هیچ روز قطعی برای بازگشت قطارهای مسافری اعلام نشده بود.
پرسش‌های متداول
ایستگاه راهآهن حیدرپاشا کجاست؟
این ایستگاه کنار دریا، در محله راسمپاشا در کادیکویِ بخش آسیایی استانبول قرار دارد.
آیا ساختمان کنونی همان ایستگاه اولیه سال 1872 است؟
خیر. نخستین ایستگاه در 1872 افتتاح شد. ساخت ساختمان کنونی در 1906 آغاز شد و در 1908 به پایان رسید.
چرا حیدرپاشا در تاریخ راهآهن بغداد اهمیت دارد؟
این ایستگاه در 1904 بهعنوان پایانه مبدأ شمالی راهآهن انتخاب شد. این نقش و افزایش رفتوآمد، نیاز به ساختمان ایستگاهی بزرگتر را به وجود آورد.
آیا هدف سال 2027، بازگشت قطارهای مسافری را تأیید می‌کند؟
خیر. تا 1 نوامبر 2026، هدف اعلام‌شده تکمیل مرحله نخست در 2027 بود. تاریخ بازگشایی خدمات مسافری مشخص نشده بود.
منابع
- ویکی‌پدیا — ایستگاه حیدرپاشا tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — ایستگاه راهآهن حیدرپاشا en.wikipedia.org
- دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه — حیدرپاشا islamansiklopedisi.org.tr
- خبرگزاری آنادولو — حکم پرونده آتش‌سوزی ایستگاه حیدرپاشا aa.com.tr
- خبرگزاری آنادولو — کاوش‌های باستان‌شناسی در ایستگاه حیدرپاشا aa.com.tr
- خبرگزاری آنادولو — کشف گور سفال‌پوش دوره هلنیستی در حیدرپاشا aa.com.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — اطلاعیه مرمت حیدرپاشا basin.ktb.gov.tr
- خبرترک — اظهارات وزیر ارسوی درباره زمان‌بندی مرمت حیدرپاشا haberturk.com
Image: Haydarpaşa Terminal in Istanbul..JPG — edit:Alborzagros owner:Far-gh, CC BY-SA 4.0
