Opsada Velike Kaniže 1601: kako je Hasan-paša razbio opsadu
Tirjaki Hasan-paša (Tiryaki Hasan Paşa) razbio je opsadu Velike Kaniže napadom iz tvrđave u trenutku kada je pogoršanje vremena otežavalo položaj habsburške vojske. Nakon tog ispada u opsadnom logoru zavladao je nered. Snage nadvojvode Ferdinanda povukle su se uz velike gubitke u novembru 1601. godine. Odbrana je završena osmanskom pobjedom.
Ovaj sukob bio je dio Osmansko-habsburškog rata 1593–1606. Odigrao se za vladavine sultana Mehmeda III. U turskom je poznat kao Kanije Savunması. Obuhvatio je dugotrajnu odbranu tvrđave i protivnapad. Završni potez bio je presudan: Hasan-pašini vojnici napustili su odbrambene položaje i napali vojsku izvan zidina.
Ako ovu priču poznajete po skrivenim topovima i lažnim pismima, obratite pažnju i na drugi dio događaja. Hasan-paša je zatražio pojačanje prije opsade. Očekivana pomoć nije stigla. Njegov kasniji ispad uslijedio je kada je vrijeme dodatno otežalo položaj Ferdinandove vojske. Ti događaji objašnjavaju pobjedu bez oslanjanja cijele priče na sporne varke.
Opsada Velike Kaniže: gdje se nalazila Kaniža?
Velika Kaniža (turski: Kanije) današnja je Nagykanizsa. Grad se nalazi u županiji Zala na jugozapadu Mađarske. Ako u turskim historijskim tekstovima naiđete na naziv Kanije, a u engleskim na Nagykanizsa, riječ je o istom mjestu pod različitim imenima.
Tvrđava je došla pod osmansku vlast tek 1600. godine. Predala se tokom pohoda Damad Ibrahim-paše. Ferdinandova opsada uslijedila je 1601. godine. Osmanlije su, dakle, branile tvrđavu koju su zauzele prethodne godine.
Hasan-paša je već učestvovao u donošenju odluka o pohodu. Na ratnom vijeću 22. 8. 1600. zalagao se za to da se prvo zauzme Bobofča (Bobofça), kako bi se osigurao Budim (Budin). Time je učestvovao u planiranju koje je prethodilo zauzimanju Kaniže, prije svoje poznatije uloge njenog branioca.
Ko je komandovao vojskama i koliko su bile brojne?
Tirjaki Hasan-paša komandovao je osmanskom odbranom. Nadvojvoda Ferdinand predvodio je habsburške opsadne snage. Prema Hasan-pašinoj biografiji u TDV-ovoj Enciklopediji islama, branilaca je bilo 9.000. Taj podatak daje izričito navedenu osnovu za razmatranje snage posade.
Brojnost napadačke vojske je sporna. Informativni okvir članka na turskoj Wikipediji navodi 90.000–100.000 opsadnika. Fusnota na istoj stranici, koja se poziva na Paasa, navodi 35.000. To su znatno različite procjene. Zato tvrdnje o tačnom brojčanom odnosu snaga trebate uzimati s oprezom.
I datumi se donekle razlikuju. Engleska Wikipedia navodi da je opsada trajala od 9. 9. 1601. do 18. 11. 1601. TDV-ova odrednica o Kaniži navodi razdoblje od 10. 9. 1601. do 17. 11. 1601. Hasan-pašina biografija u istoj enciklopediji kao početak navodi 9. 9. 1601., a kao dan povlačenja 18. 11. 1601. Svi izvori smještaju operaciju u istu jesen, uprkos razlikama u danima.
Zašto je izostanak pojačanja bio važan?
Prije opsade Hasan-paša je poslao svog ćehaju, Iskender-bega, u Beograd. Njegov zadatak bio je zatražiti dodatne vojnike za Kanižu. Taj zahtjev pokazuje da je osiguravanje pomoći bilo dio priprema za odbranu tvrđave.
Očekivana pomoć nije stigla tokom opsade, a odbrana je postajala sve teža. U Kaniži se čekalo na vojnike koje je Hasan-paša zatražio prije napada.
Izostanak pomoći objašnjava okolnosti kasnijeg protivnapada. Hasan-paša je branio tvrđavu snagama koje je imao na raspolaganju, dok očekivano pojačanje nije dolazilo. Prilika se ukazala kada je pogoršanje vremena počelo otežavati položaj opsadnika izvan tvrđave.
Kako je ispad iz tvrđave pretvorio odbranu u pobjedu?
Hasan-paša je uočio da pogoršanje vremena otežava uslove habsburškoj vojsci. Tada je naredio ispad iz Kaniže. Ispad je napad koji se pokreće iz branjenog položaja. U ovom slučaju osmanski vojnici izašli su iz tvrđave i udarili na opsadne snage.
Nakon napada u habsburškom logoru zavladao je nered. Opsadnici su se povukli uz velike gubitke. Za ishod je ključan slijed događaja: pogoršanje uslova, osmanski ispad, rasulo u logoru i povlačenje. Hasan-paša je iskoristio pritisak pod kojim se Ferdinandova vojska već nalazila da pokrene protivnapad.
Povlačenjem je u novembru 1601. godine završen pokušaj zauzimanja Kaniže. Zavisno od izvora, završni datum je 17. 11. 1601. ili 18. 11. 1601. Neslaganje oko posljednjeg dana ne mijenja zabilježeni ishod. Osmanski branioci zadržali su tvrđavu.
Jesu li skriveni topovi i lažno pismo prevarili Ferdinanda?
Prema jednoj poznatoj priči, Hasan-paša u početku nije otvarao topovsku vatru. Kako navodi turska Wikipedia, to je navelo Ferdinanda da povjeruje da tvrđava nema artiljeriju. Riječ je o prenesenoj priči o varci i tako je treba predstaviti.
Druga priča pojavljuje se u anonimnom djelu Gazavât-ı Tiryâkî Hasan Paşa. U njemu se opisuje lažno pismo s tvrdnjom da su u tvrđavu stigli pomoć i obilje municije. Pismo je navodno ostavljeno na mjestu gdje će ga neprijatelj pronaći. Njegova poruka neposredno se odnosila na sposobnost Kaniže da nastavi pružati otpor.
Osman Ünlü u svom poređenju historijskih i književnih izvora iz 2016. godine dovodi u pitanje vjerodostojnost tih poznatih varki. Ističe da ih nema u zapisima Pečevije (Peçevî), Topçular Kâtibija i Cafera Iyânîja. Smatra da priče mogu biti književne izmišljotine. One ostaju dio pripovjedne tradicije o opsadi, ali nemaju isti status kao dokumentovani ispad i povlačenje.
Ünlü prati i kako je anonimni opis pohoda na Kanižu prenesen u Fezleke Katiba Čelebije (Kâtip Çelebi). Odatle je dospio do Naime (Naîmâ) i kasnijih popularnih djela. Taj slijed pomaže da se objasni kako su pojedine epizode postale poznate. Ponavljanje u kasnijim djelima može odražavati prenošenje priče iz jednog teksta u drugi.
Hronologija
- 22. 8. 1600.: Hasan-paša je na ratnom vijeću preporučio da se prvo zauzme Bobofča kako bi se osigurao Budim.
- 1600.: Kaniža se predala Osmanlijama tokom pohoda Damad Ibrahim-paše.
- Septembar 1601.: Ferdinandove snage započele su opsadu. Izvori navode 9. 9. 1601. ili 10. 9. 1601.
- Tokom opsade: Pogoršanje vremena otežavalo je položaj opsadnika, a Hasan-paša je naredio ispad iz tvrđave.
- 17. 11. 1601. ili 18. 11. 1601.: Habsburška vojska prekinula je opsadu i povukla se. Tačan završni dan razlikuje se od izvora do izvora.
- Nakon odbrane: Oštećene zidine obnovljene su i učinjene debljim, a izgrađena je i nova zgrada za municiju.
- 1702.: Tvrđava je srušena pod habsburškom vlašću.
Pojedinosti koje nećete pronaći u vodičima
Tirjaki Hasan-paša nije bio prvi osmanski pokrajinski namjesnik Kaniže. Tu dužnost u početku je obavljao Arnavut Hasan-paša, poznat kao Alaca-illi ili Alacaetli. Razlikovanje ove dvojice ljudi sprečava da se proslavljenom braniocu pripiše cjelokupna rana historija osmanske uprave u Kaniži.
Predaja iz 1600. godine imala je posljedice i za protivničkog komandanta. Georg Paradeiser, austrijski komandant koji je predao tvrđavu, zbog te je odluke na vlastitoj strani osuđen na smrt. Njegova sudbina pripada događajima vezanim za zauzimanje tvrđave, prije Hasan-pašine odbrane.
Nakon pobjede Hasan-paša je dobio tri počasne odore, mač i tri konja. Nadgledao je i radove u Kaniži. Oštećene zidine obnovljene su tako da budu deblje nego ranije, a podignuta je i nova zgrada za municiju. Nakon odbrane uslijedili su i priznanja i popravke.
Tvrđava je kasnije srušena po naredbi habsburškog vladara 1702. godine. Njen kamen korišten je za druge građevine tokom 18. vijeka. Ako opsadu povezujete s današnjom Nagykanizsom, to kasnije rušenje dio je historije mjesta, zajedno s pobjedom iz 1601. godine.
Kako čitati izvore o odbrani?
Djelo Vahita Çabuka Tiryaki Hasan Paşa’nın Gazaları ve Kanije Savunması objavljeno je u Istanbulu 1978. godine. U njemu su objedinjeni djelo Cafera Iyânîja i anonimni Târîh-i Tîr Hasan Paşa. Knjiga tako donosi različite zapise u jednoj publikaciji.
Ministarstvo kulture i turizma objavilo je 1986. godine djelo H. Ziye Ersevera Kanije Savunması ve Tiryaki Hasan Paşa. Ünlüov članak iz 2016. godine poredi historijske i književne izvore o odbrani. Cijeli tekst dostupan je na DergiParku. Obuhvata i raspravu o tome kako su poznate priče o varkama ušle u kasnije prikaze.
Često postavljana pitanja
Ko je pobijedio u opsadi Velike Kaniže 1601. godine?
Pobijedili su osmanski branioci pod komandom Tirjaki Hasan-paše. Nakon njihovog ispada iz tvrđave u habsburškom logoru zavladao je nered. Ferdinandova vojska povukla se uz velike gubitke.
Kada je trajala opsada?
Opsada je trajala od septembra do novembra 1601. godine. Navedeni izvori kao početak daju 9. 9. 1601. ili 10. 9. 1601., a kao završetak 17. 11. 1601. ili 18. 11. 1601.
Je li Hasan-paša upotrijebio lažno pismo?
Jedno takvo pismo opisuje anonimni prikaz pohoda. Ono je navodno objavljivalo dolazak pojačanja i obilja municije. Osman Ünlü poznate priče o varkama smatra mogućim književnim izmišljotinama jer ih nema u nekoliko drugih izvora.
Gdje je Kaniža i postoji li njena tvrđava?
Kaniža je današnja Nagykanizsa u županiji Zala na jugozapadu Mađarske. Tvrđava je srušena 1702. godine. Njen kamen ponovo je korišten tokom 18. vijeka.
Izvori
- TDV Enciklopedija islama — Tiryâkî Hasan Paşa islamansiklopedisi.org.tr
- TDV Enciklopedija islama — Kanije islamansiklopedisi.org.tr
- TDV Enciklopedija islama — Mehmed III islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedia na engleskom — Opsada Kaniže (1601)) en.wikipedia.org
- Wikipedia na engleskom — Nagykanizsa en.wikipedia.org
- Wikipedia na turskom — Odbrana Kaniže tr.wikipedia.org
- Osman Ünlü — Odbrana Kaniže u ranim historijskim i književnim izvorima dergipark.org.tr
- Google Books — H. Ziya Ersever, Odbrana Kaniže i Tirjaki Hasan-paša books.google.com
FAQ
Ko je pobijedio u opsadi Velike Kaniže 1601. godine?
Pobijedili su osmanski branioci pod komandom Tirjaki Hasan-paše. Njihov ispad iz tvrđave doprinio je rasulu u habsburškom logoru, a snage nadvojvode Ferdinanda povukle su se uz velike gubitke.
Kada je trajala opsada?
Opsada je trajala od septembra do novembra 1601. godine. Izvori kao početak navode 9. 9. 1601. ili 10. 9. 1601., a kao završetak 17. 11. 1601. ili 18. 11. 1601.
Je li Hasan-paša upotrijebio lažno pismo?
Anonimni opis pohoda spominje lažno pismo koje je najavljivalo pojačanje i obilje municije. Osman Ünlü smatra da poznate priče o varkama mogu biti književne izmišljotine jer ih nema u zapisima Pečevije, Topçular Kâtibija i Cafera Iyânîja.
Gdje je Kaniža i postoji li njena tvrđava?
Kaniža je današnja Nagykanizsa, u županiji Zala na jugozapadu Mađarske. Tvrđava je srušena po naredbi habsburškog vladara 1702. godine, a njen kamen korišten je za druge građevine tokom 18. vijeka.
Image: Siege of Canischa (Nagykanizsa), 1601.jpg — Wilhelm Peter Zimmermann, Public domain
