Ko su bili Filistejci? Arheologija, DNK i porijeklo

Filistejci (Antik Filistinliler) bili su zajednice južnog Levanta čija kultura postaje prepoznatljiva u arheološkim nalazima oko 1200. godine prije nove ere. Nalazi pokazuju veze s egejskim svijetom. Arheologija i drevna DNK iz Aškelona (Aşkelon) podupiru zaključak o doseljavanju u regiju. Ipak, ne otkrivaju tačnu pradomovinu niti utvrđuju porijeklo stanovništva svakog filistejskog grada.

Dokazi vas vode od oslikane keramike do dojenčadi sahranjene ispod kuća. Ti nalazi odgovaraju na različite dijelove pitanja o porijeklu. Predmeti otkrivaju kulturne veze, dok DNK pruža dokaze o kretanju ljudi. Ostaci hrane, grobovi i biljke iz hramova zatim pokazuju koliko je život unutar filistejskih zajednica mogao biti raznolik.

Gdje su se nalazili filistejski gradovi i kada su doživjeli procvat?

Pet glavnih filistejskih gradova bili su Gaza (Gazze), Aškelon, Ašdod (Aşdod), Gat (Gat) i Ekron (Ekron). Nalazili su se u sredozemnoj priobalnoj ravnici južnog Levanta i obližnjim područjima u unutrašnjosti. Arheološki i geografski dokazi poistovjećuju Gat s lokalitetom Tell es-Safi. Lokalitet na kojem se iskopava Ekron zove se Tel Miqne.

Glavno arheološko razdoblje filistejske kulture traje približno od 1200. do 604. godine prije nove ere. Istraživači koji su iskopavali Aškelon datiraju početak filistejskog naseljavanja oko 1170. godine prije nove ere. To se naselje razvilo iznad kanaanskog grada koji je ranije bio pod egipatskom vlašću. Ovakav slijed smješta doseljenike u već postojeću gradsku sredinu.

Aškelon je tokom dvanaestog i jedanaestog vijeka prije nove ere nastavio međunarodnu pomorsku trgovinu. Njegovo filistejsko naselje stoga je pripadalo priobalnom svijetu koji je održavao prekomorske veze. Nabukodonosor II (II. Nebukadnezar) razorio je Aškelon 604. godine prije nove ere. Time je završeno filistejsko naseljavanje grada u željeznom dobu.

Ekspedicija Leon Levy iskopavala je Aškelon od 1985. do 2016. godine. Njen izvještaj o željeznom dobu I procjenjuje dokaze o novim zajednicama sa zapada kroz keramiku, arhitekturu, prehranu, proizvodne tehnologije, ukrašavanje i tradicije pisanja. Ako želite razumjeti argumente za doseljavanje, važna vam je upravo ta raznovrsnost dokaza. Tumačenje obuhvata više od jednog stila keramike.

Koji ih dokazi povezuju s narodima s mora i egejskim svijetom?

Natpisi iz Medinet Habua navode Pelesete među savezom naroda s mora za koji je Ramzes III (III. Ramses) tvrdio da ga je porazio u osmoj godini svoje vladavine. Ti tekstovi dio su rasprave o porijeklu Filistejaca. Ipak, ne razjašnjavaju kako je teklo naseljavanje kanaanske obale.

Prema jednoj teoriji, Egipat je tamo naselio Pelesete. Druga zastupa samostalno naseljavanje. Položaji utvrđenja spomenutih u Harrisovom papirusu ostaju nepoznati. Ta neizvjesnost ograničava pokušaje da se egipatski izvještaji pretvore u preciznu kartu naseljavanja.

Keramika pruža zasebnu vezu s egejskim svijetom. Rani filistejski nalazi uključuju lokalno izrađene verzije posuda kasnoheladskog perioda IIIC. Nakon njih pojavljuje se dvobojna keramika s crvenim i crnim ukrasima preko bijelog premaza. Lokalna proizvodnja konkretan je dio dokaza. Egejske veze vidljive su na predmetima izrađenim u južnom Levantu.

Gloria London, Shlomo Bunimovitz i drugi istraživači osporavali su pretpostavku da posude egejskog stila nužno dokazuju doseljavanje. Trgovina, prenošenje tehnologije i lokalna proizvodnja također su mogli širiti keramičke tradicije. Ukras na posudi zato može potvrditi kulturnu vezu, a da ne otkrije mjesto rođenja osobe koja ju je izradila.

Amos 9:7 povezuje porijeklo Filistejaca s Kaftorom (Kaftor). U saopćenju o istraživanju Društva Max Planck to se opisuje kao kasnije sjećanje na porijeklo povezano s Kretom (Girit). Ta predaja ima mjesto u arheološkoj raspravi. Međutim, rezultati analize DNK iz Aškelona ne potvrđuju Kretu kao tačnu pradomovinu doseljenika.

Šta je pokazalo istraživanje drevne DNK iz Aškelona i koja su ograničenja uzorka?

Istraživanje iz Aškelona objavljeno je u časopisu Science Advances 3. 7. 2019. Nakon ispitivanja 108 skeletnih elemenata, istraživači su dobili dovoljno ljudske DNK od samo 10 osoba. Uzorak je obuhvatio tri osobe iz bronzanog doba, četvero dojenčadi iz ranog željeznog doba i tri osobe iz kasnijeg željeznog doba. Ti brojevi određuju obim istraživanja.

U sve tri hronološke grupe najveći dio genetskog porijekla bio je povezan s lokalnim levantinskim genskim fondom. Osobe iz ranog željeznog doba imale su i komponentu porijekla povezanu s evropskim populacijama. Ona nije otkrivena u prethodnim uzorcima iz bronzanog doba. Ta dodatna komponenta poduprla je zaključak o doseljavanju u Aškelon približno na prijelazu iz bronzanog u željezno doba.

Južnoevropski izvor predstavljen je kao moguće objašnjenje. Istraživači su ipak naveli da su za utvrđivanje tačne izvorne populacije doseljenika potrebni dodatni drevni uzorci. Taj nalaz možete razumjeti kao dokaz dolaska ljudi, uz otvoreno pitanje odakle su tačno krenuli.

Dodatni genetski signal povezan s evropskim populacijama više se nije mogao razaznati u uzorcima iz Aškelona koji su bili najviše oko dva vijeka mlađi. Istraživači su to objasnili miješanjem s lokalnim levantinskim zajednicama. Rezultat opisuje promjene porijekla unutar uzorkovane populacije. Ne opisuje trajnu genetsku granicu filistejskog identiteta.

Ograničenja uzorkovanja su znatna. Deset osoba iz jednog grada ne može neposredno pokazati sastav stanovništva svih pet filistejskih gradova. Ne može utvrditi ni ukupan udio doseljenika u filistejskim zajednicama. Čak su i unutar samog istraživanja sve četiri osobe iz ranog željeznog doba bile dojenčad. Taj dio uzorka nije obuhvatio širi raspon dobi.

Šta keramika, ostaci hrane i grobovi otkrivaju o svakodnevnom životu?

Keramika povezuje raspravu o porijeklu s predmetima iz domaćinstva. Lokalno proizvedene posude egejskog stila i kasnija dvobojna keramika s crvenim i crnim ukrasima pokazuju promjene u keramičkim tradicijama. Pomislite na posuđe koje koristite kod kuće. Filistejski nalazi također obuhvataju posude korištene unutar zajednica, iako njihovi ukrasi arheolozima pomažu pratiti i šire veze.

Životinjski ostaci otežavaju stvaranje jedinstvene slike filistejske prehrane. Istraživanje svinja iz željeznog doba, objavljeno u časopisu Radiocarbon, utvrdilo je razlike u konzumiranju svinjetine između gradskih središta i seoskih naselja u Filisteji (Filistya). Obrazac prepoznat u gradu zato ne može automatski opisivati obroke u cijelom okolnom seoskom području.

Istraživači su ispitali i teoriju da su narodi s mora doveli evropske domaće svinje kao izvor mesa. U raspravi naglašavaju ekonomske faktore koji su utjecali na prihvatanje i napuštanje konzumiranja svinjetine. Ostaci hrane mogu doprinijeti raspravama o identitetu. Njihovo tumačenje ipak mora uzeti u obzir i te ekonomske izbore.

Groblje u Aškelonu pruža još jedan uvid u običaje zajednice. Većina ljudi sahranjena je u pojedinačnim grobnim jamama, iako su u neke grobove kasnije polagana dodatna tijela. U grobovima su pronađeni mali vrčevi za koje se smatra da su sadržavali mirisno ulje, zatim nakit i oružje. Većina umrlih ipak nije imala lične predmete položene uz sebe.

Biljni ostaci otkrivaju prakse izvan domaćinstva. Ostaci biljaka iz hrama D3 u Gatu ispitani su u istraživanju iz 2024. godine. Ti botanički dokazi dopunjuju sliku koju pružaju keramika, životinjske kosti i ljudski grobovi podacima o obrednim aktivnostima.

Detalji koje nećete pronaći u vodičima

Četvero dojenčadi iz ranog željeznog doba obuhvaćene istraživanjem DNK potječe iz grobova ispod kuća u Aškelonu, datiranih u kraj dvanaestog vijeka prije nove ere. Mjesto njihovog ukopa povezuje genetske dokaze s konkretnim stambenim okruženjem.

Filistejski identitet opstao je i nakon što se genetski signal povezan s evropskim populacijama više nije mogao razaznati. Tekstovi iz prvog milenija prije nove ere i dalje su stanovnike Aškelona nazivali Filistejcima, nakon što se ta dodatna komponenta porijekla više nije mogla izdvojiti kod uzorkovanih osoba. Naziv i prepoznatljivi genetski obrazac imali su različito trajanje.

U hramu D3 u Gatu pronađeno je približno 100 plodova konopljike uz prinose. Istraživači su 2024. godine tu koncentraciju protumačili kao dokaz namjerne upotrebe biljke unutar hrama. Nalaz se odnosi na određenu biljku u određenom obrednom okruženju.

Istraživači su predložili vezu između ostataka konopljike i kulta Here (Hera) na Samosu (Sisam). Naglasili su i da su pisani izvori korišteni za poređenje nastali kasnije. Poređenje je zato ostalo prijedlog, a ne pouzdano utvrđivanje prirode obreda u Gatu.

Zašto je problematično neposredno poistovjećivati drevne filistejske zajednice sa savremenim identitetima?

Istraživanje iz Aškelona pratilo je porijeklo kroz tri drevne grupe iz jednog grada. Njegovi dokazi ne omogućavaju neposredno poistovjećivanje tih ljudi s nekom savremenom populacijom. Upotreba filistejskog imena nastavila se i nakon što se signal povezan s evropskim populacijama više nije mogao razaznati. Već to pokazuje da se porijeklo i identitet zajednice nisu mijenjali na jednostavan, podudaran način.

U raspravi o savremenim kontroverzama u časopisu EMBO Reports David Reich naglasio je da i Palestinci i Jevreji imaju znatan udio porijekla od populacija genetski sličnih ranim Kanaancima. Također je izjavio da nalazi iz Aškelona ne mogu opravdati osporavanje veza savremenih Palestinaca s tom regijom niti podržavanje današnjih teritorijalnih zahtjeva.

Hronologija

• Oko 1200. godine prije nove ere: U južnom Levantu počinje glavno arheološko razdoblje filistejske kulture.
• Osma godina vladavine Ramzesa III: Natpisi iz Medinet Habua navode Pelesete među savezom naroda s mora za koji je tvrdio da ga je porazio.
• Oko 1170. godine prije nove ere: Prema datiranju istraživača koji su vodili iskopavanja, počinje filistejsko naseljavanje Aškelona.
• Dvanaesti–jedanaesti vijek prije nove ere: Filistejski Aškelon nastavlja međunarodnu pomorsku trgovinu.
• 604. godina prije nove ere: Nabukodonosor II razara Aškelon.
• 1985–2016: Ekspedicija Leon Levy iskopava Aškelon.
• 3. 7. 2019.: Science Advances objavljuje istraživanje drevne DNK iz Aškelona.
• 2024: Istraživači tumače plodove konopljike iz hrama D3 u Gatu kao dokaz namjerne upotrebe biljke u obredu.

Često postavljana pitanja

Ko su bili Filistejci?

Bili su zajednice južnog Levanta čija kultura postaje prepoznatljiva oko 1200. godine prije nove ere. Njihovi arheološki nalazi uključuju lokalno proizvedenu keramiku egejskog stila.

Je li DNK dokazala da su došli s Krete?

Ne. Uzorci iz ranog željeznog doba iz Aškelona sadržavali su komponentu porijekla povezanu s evropskim populacijama. Južnoevropski izvor bio je moguć, ali istraživanje nije utvrdilo tačnu izvornu populaciju.

Koliko je osoba obuhvatilo istraživanje DNK?

Istraživanjem je dobijeno dovoljno ljudske DNK od 10 osoba: tri iz bronzanog doba, četvero dojenčadi iz ranog željeznog doba i tri osobe iz kasnijeg željeznog doba.

Mogu li nalazi biti osnova za savremene teritorijalne zahtjeve?

Ne. David Reich izjavio je da rezultati iz Aškelona ne opravdavaju osporavanje veza savremenih Palestinaca s regijom niti podržavanje današnjih teritorijalnih zahtjeva.

Izvori

1. Wikipedia — Drevni Filistejci tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Filistejci en.wikipedia.org
3. Wikipedia — Aškelon en.wikipedia.org
4. Harvardski muzej drevnog Bliskog istoka — Aškelon 7: Željezno doba I hmane.harvard.edu
5. Laboratorija za okolišnu arheologiju Univerziteta u Bostonu — Aškelon sites.bu.edu
6. Feldman i saradnici, Science Advances, 2019 — Drevna DNK rasvjetljava genetsko porijeklo Filistejaca iz ranog željeznog doba pmc.ncbi.nlm.nih.gov
7. Društvo Max Planck — Drevna DNK rasvjetljava porijeklo biblijskih Filistejaca mpg.de
8. Sapir-Hen, Meiri i Finkelstein, Radiocarbon — Svinje željeznog doba cambridge.org
9. Univerzitet Baylor — Profesor Univerziteta Baylor pomaže u otkrivanju tajni Filistejaca news.web.baylor.edu
10. Scientific Reports, 2024 — Filistejske obredne prakse povezane s biljkama u biblijskom Gatu nature.com
11. Howard Wolinsky, EMBO Reports — Drevna DNK i savremena politika pmc.ncbi.nlm.nih.gov

FAQ

Image: Philistines pentapolis allsites.jpg — Cush, CC0