Filistimlilər (Filistinliler) cənubi Levantda yaşayan icmalar idi. Onların mədəniyyəti təxminən e.ə. 1200-cü ildə arxeoloji materiallarda görünməyə başlayır. Bu materiallarda Egey (Ege) dünyası ilə əlaqələrin izləri var. Arxeologiya və Aşkelondan (Aşkelon) əldə edilmiş qədim DNT bölgəyə köçü dəstəkləyir. Lakin bunlar dəqiq bir vətəni müəyyənləşdirmir və hər filistim şəhərinin əhalisinin genetik mənşəyini ortaya qoymur.
Dəlillər sizi naxışlı saxsı qablardan evlərin altında dəfn edilmiş körpələrə aparır. Bu tapıntılar mənşə sualının müxtəlif tərəflərinə cavab verir. Əşyalar mədəni əlaqələri göstərir, DNT isə insanların köç etdiyinə dair dəlil verir. Qida qalıqları, qəbirlər və məbədlərdəki bitki qalıqları filistim icmalarında həyatın nə qədər müxtəlif ola bildiyini göstərir.
Filistim şəhərləri harada yerləşirdi və nə vaxt çiçəklənmişdi?
Filistimlilərin beş əsas şəhəri Qəzza (Gazze), Aşkelon, Aşdod (Aşdod), Qat (Gat) və Ekron (Ekron) idi. Onlar cənubi Levantın Aralıq dənizi sahil düzənliyində və yaxınlıqdakı daxili ərazilərdə yerləşirdi. Arxeoloji və coğrafi dəlillər Qatı Tell əs-Safi (Tell es-Safi) ilə eyniləşdirir. Ekronun qazıntı sahəsi Tel Miqnedir.
Filistim mədəniyyətinin əsas arxeoloji dövrü təxminən e.ə. 1200–604-cü illəri əhatə edir. Aşkelonda qazıntı aparanlar filistim məskunlaşmasının başlanğıcını təxminən e.ə. 1170-ci ilə aid edirlər. Bu yaşayış məskəni əvvəllər Misirin hakimiyyəti altında olmuş Kənan (Kenan) şəhərinin üzərində inkişaf etmişdi. Bu ardıcıllıq yeni gələnlərin artıq mövcud olan şəhər mühitində yerləşdiyini göstərir.
Aşkelon e.ə. XII və XI əsrlərdə beynəlxalq dəniz ticarətini davam etdirirdi. Buna görə şəhərdəki filistim məskəni dənizaşırı əlaqələrin sürdüyü sahil dünyasının bir hissəsi idi. E.ə. 604-cü ildə II Navuxodonosor (II. Nebukadnezar) Aşkelonu dağıtdı. Bu hadisə şəhərdə filistimlərin Dəmir dövrü məskunlaşmasının sonunu qoydu.
Leon Levy ekspedisiyası 1985–2016-cı illərdə Aşkelonda qazıntılar apardı. Ekspedisiyanın I Dəmir dövrünə dair hesabatı qərbdən gələn yeni icmaların dəlillərini qiymətləndirir. Buraya saxsı qablar, memarlıq, qidalanma, istehsal texnologiyası, bəzək və yazı ənənələri daxildir. Köç barədə arqumenti anlamaq istəyirsinizsə, bu dəlillərin müxtəlifliyi vacibdir: şərh tək bir saxsı üslubundan daha geniş əsasa söykənir.
Onları Dəniz xalqları və Egey dünyası ilə hansı dəlillər bağlayır?
Mədinət Habu (Medinet Habu) kitabələrində Peleset III Ramzesin (III. Ramses) hakimiyyətinin səkkizinci ilində məğlub etdiyini bildirdiyi Dəniz xalqları (Deniz Kavimleri) ittifaqının üzvləri arasında çəkilir. Bu mətnlər filistimlilərin mənşəyi barədə müzakirənin bir hissəsidir. Lakin onlar Kənan sahilində məskunlaşmanın necə baş verdiyi sualını həll etmir.
Bir nəzəriyyəyə görə, Peleseti orada Misir yerləşdirib. Digər nəzəriyyə müstəqil məskunlaşmanı irəli sürür. Harris papirusunda adı çəkilən qalaların yerləri hələ də qeyri-müəyyəndir. Bu qeyri-müəyyənlik Misir mətnlərindən dəqiq məskunlaşma xəritəsi çıxarmaq cəhdlərini məhdudlaşdırır.
Saxsı qablar Egey dünyası ilə ayrıca bir əlaqə göstərir. Erkən filistim tapıntı toplularına Son Hellad IIIC qablarının yerli istehsal nümunələri daxildir. Onların ardınca ağ astar üzərində qırmızı və qara bəzəkləri olan ikirəngli saxsı qablar yayılmışdı. Yerli istehsal dəlillərin konkret bir hissəsidir: Egey əlaqələri cənubi Levantda hazırlanmış əşyalarda görünürdü.
Gloria London, Shlomo Bunimovitz və başqa tədqiqatçılar Egey üslublu qabların mütləq köçü göstərdiyi fərziyyəsini sorğulayıblar. Ticarət, texnologiyanın ötürülməsi və yerli istehsal da saxsı ənənələrini yaya bilərdi. Buna görə qabın bəzəyi onu hazırlayanın doğulduğu yeri müəyyənləşdirmədən mədəni əlaqəni dəstəkləyə bilər.
Amos 9:7 filistimlilərin mənşəyini Kaftorla (Kaftor) əlaqələndirir. Maks Plank Cəmiyyətinin (Max Planck Topluluğu) tədqiqat elanında bu, Kritlə (Girit) bağlı mənşəyin sonrakı dövrlərə çatmış yaddaşı kimi təsvir olunur. Bu ənənə arxeoloji müzakirə ilə yanaşı nəzərə alınmalıdır. Lakin Aşkelon DNT nəticələri Kritin köçənlərin dəqiq vətəni olduğunu müəyyənləşdirmir.
Aşkelonun qədim DNT tədqiqatı nə aşkar etdi və nümunə seçiminin məhdudiyyətləri nələrdir?
3 iyul 2019-cu ildə Science Advances jurnalında dərc edilmiş Aşkelon tədqiqatında 108 skelet elementi araşdırıldıqdan sonra yalnız 10 fərddən kifayət qədər insan DNT-si əldə olundu. Nümunələrə Tunc dövründən üç fərd, erkən Dəmir dövründən dörd körpə və Dəmir dövrünün sonrakı mərhələlərindən üç fərd daxil idi. Bu rəqəmlər tədqiqatın miqyasını göstərir.
Hər üç xronoloji qrupda genetik mənşəyin böyük hissəsi yerli Levant genofondu ilə əlaqəli idi. Erkən Dəmir dövrü fərdlərində Avropa ilə əlaqəli genetik mənşə də vardı. Əvvəlki Tunc dövrü nümunələrində bu aşkarlanmamışdı. Bu əlavə komponent Tunc dövründən Dəmir dövrünə keçid zamanı Aşkelona köçü dəstəkləyirdi.
Cənubi Avropa mənbəyi ağlabatan izah kimi təqdim olundu. Bununla belə, tədqiqatçılar köçənlərin dəqiq mənbə populyasiyasını müəyyənləşdirmək üçün əlavə qədim nümunələrin lazım olduğunu bildirdilər. Siz bu nəticəni insanların kənardan gəldiyinə dəlil kimi qəbul edə bilərsiniz. Onların dəqiq haradan yola çıxdığı sualı isə açıq qalır.
Ən çoxu təxminən iki əsr sonrasına aid Aşkelon nümunələrində Avropa ilə əlaqəli əlavə siqnal artıq ayrıca seçilmirdi. Tədqiqatçılar bunu yerli Levant icmaları ilə qarışma ilə izah etdilər. Nəticə nümunə götürülmüş əhali daxilində genetik mənşəyin dəyişməsini təsvir edir. Filistim kimliyi ətrafında daimi genetik sərhəd müəyyənləşdirmir.
Nümunə seçiminin məhdudiyyətləri böyükdür. Bir şəhərdən olan 10 fərd bütün beş filistim şəhərinin əhali tərkibini birbaşa ölçməyə imkan vermir. Onlar filistim icmalarında köçənlərin ümumi payını da müəyyənləşdirə bilməz. Tədqiqatın özündə belə, erkən Dəmir dövrünə aid dörd fərdin hamısı körpə idi. Müxtəlif yaşları əhatə edən geniş nümunə yox idi.
Saxsı qablar, qida qalıqları və dəfnlər gündəlik həyat barədə nə deyir?
Saxsı qablar mənşə müzakirəsini məişət əşyaları ilə bağlayır. Yerli istehsal olan Egey üslublu qablar və sonrakı qırmızı-qara ikirəngli qablar keramika ənənələrindəki dəyişiklikləri göstərir. Öz evinizdə istifadə etdiyiniz qab-qacağı düşünün. Filistim materialı da icmalarda işlədilən qablardan ibarətdir. Onların bəzəkləri eyni zamanda arxeoloqlara daha geniş əlaqələri izləməyə kömək edir.
Heyvan qalıqları filistimlilərin qidalanmasını vahid mənzərə ilə izah etməyi çətinləşdirir. Radiocarbon jurnalında Dəmir dövrü donuzlarına dair tədqiqat Filistiyada (Filistya) şəhər mərkəzləri ilə kənd yaşayış məskənləri arasında donuz əti istehlakının fərqləndiyini göstərdi. Buna görə bir şəhərdə müəyyənləşdirilən mənzərə avtomatik olaraq ətraf kəndlərin yeməklərini təsvir edə bilməz.
Tədqiqatçılar Dəniz xalqlarının ət ehtiyatı kimi Avropa ev donuzlarını gətirdiyi nəzəriyyəsini də araşdırdılar. Onların müzakirəsində donuz əti istehlakının qəbul edilməsində və ondan imtinada iqtisadi amillər vurğulanır. Qida qalıqları kimlik barədə arqumentlərə töhfə verə bilər. Lakin onların şərhi bu iqtisadi seçimləri də nəzərə almalıdır.
Aşkelon qəbiristanlığı icmanın adətlərinə başqa tərəfdən baxmağa imkan verir. İnsanların çoxu ayrı-ayrı çuxurlarda dəfn edilmişdi. Bəzi qəbirlərə sonradan əlavə cəsədlər qoyulmuşdu. Qəbirlərdə ətirli yağ saxladığı düşünülən kiçik küpələr, zinət əşyaları və silahlar tapılmışdı. Lakin ölənlərin çoxu ilə birlikdə şəxsi əşya basdırılmamışdı.
Bitki qalıqları evdən kənardakı adətləri üzə çıxarır. Qatın D3 məbədindən bitki qalıqları 2024-cü il tədqiqatında araşdırıldı. Bu botanika dəlilləri saxsı qabların, heyvan sümüklərinin və insan dəfnlərinin yaratdığı mənzərəyə ayin fəaliyyətini də əlavə edir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
DNT tədqiqatındakı erkən Dəmir dövrünə aid dörd körpə Aşkelonda e.ə. XII əsrin sonlarına tarixləndirilən evlərin altındakı dəfnlərdən götürülmüşdü. Onların dəfn yeri genetik dəlilləri konkret yaşayış mühiti ilə bağlayır.
Filistim kimliyi Avropa ilə əlaqəli genetik siqnalın ayrıca seçilə bildiyi dövrdən sonra da davam etmişdi. E.ə. I minilliyin mətnləri Aşkelon sakinlərini filistimlilər adlandırmağa davam edirdi. Halbuki nümunə götürülmüş fərdlərdə həmin əlavə genetik komponent artıq ayrıca seçilmirdi. Adla aşkarlana bilən genetik mənzərə fərqli zaman xətləri üzrə dəyişirdi.
Qatın D3 məbədində nəzir təqdimələri ilə birlikdə təxminən 100 ərgüdə meyvəsi tapılmışdı. 2024-cü il tədqiqatçıları bu toplanmanı bitkidən məbəddə məqsədli istifadənin dəlili kimi şərh etdilər. Tapıntı konkret ayin mühitindəki konkret bitkiyə əsaslanır.
Tədqiqatçılar ərgüdə qalıqları ilə Samosdakı (Sisam) Hera kultu arasında əlaqə təklif etdilər. Onlar müqayisə üçün istifadə olunan yazılı mənbələrin daha sonrakı dövrə aid olduğunu da vurğuladılar. Buna görə müqayisə Qat ayininin qəti müəyyənləşdirilməsi deyil, bir təklif olaraq qaldı.
Qədim filistim icmalarını müasir kimliklərlə birbaşa eyniləşdirmək niyə problemlidir?
Aşkelon tədqiqatı bir şəhərdən olan üç qədim qrupun genetik mənşəyini izlədi. Onun dəlilləri həmin insanlarla müasir bir əhali arasında birbaşa bərabərlik yaratmır. Avropa ilə əlaqəli siqnal artıq ayrıca seçilməyəndən sonra filistim adının işlənməyə davam etməsi bunu göstərir. Genetik mənşə ilə icma kimliyi sadə şəkildə, eyni istiqamətdə dəyişmirdi.
EMBO Reports jurnalında müasir mübahisəyə həsr olunmuş müzakirədə David Reich vurğuladı ki, həm fələstinlilər, həm də yəhudilər genetik baxımdan erkən kənanlılara bənzəyən əhalidən əhəmiyyətli dərəcədə genetik mənşə daşıyırlar. O, Aşkelon tapıntılarının müasir fələstinlilərin bölgə ilə əlaqələrini inkar etməyə və ya bugünkü ərazi iddialarını dəstəkləməyə əsas vermədiyini də bildirdi.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 1200-cü il: Cənubi Levantda filistim mədəniyyətinin əsas arxeoloji dövrü başlayır.
- III Ramzesin hakimiyyətinin səkkizinci ili: Mədinət Habu kitabələri Peleseti onun məğlub etdiyini bildirdiyi Dəniz xalqları ittifaqının üzvləri arasında sadalayır.
- Təxminən e.ə. 1170-ci il: Qazıntı aparanların tarixləndirməsinə görə, Aşkelonda filistim məskunlaşması başlayır.
- E.ə. XII–XI əsrlər: Filistim Aşkelonu beynəlxalq dəniz ticarətini davam etdirir.
- E.ə. 604-cü il: II Navuxodonosor Aşkelonu dağıdır.
- 1985–2016: Leon Levy ekspedisiyası Aşkelonda qazıntılar aparır.
- 3 iyul 2019: Science Advances Aşkelonun qədim DNT tədqiqatını dərc edir.
- 2024: Tədqiqatçılar Qatın D3 məbədindəki ərgüdə meyvələrini bitkidən ayinlərdə məqsədli istifadənin dəlili kimi şərh edirlər.
Tez-tez verilən suallar
Filistimlilər kim idi?
Onlar cənubi Levantda yaşayan, mədəniyyəti təxminən e.ə. 1200-cü ildə görünməyə başlayan icmalar idi. Onların arxeoloji materiallarına yerli istehsal olan Egey üslublu saxsı qablar daxildir.
DNT onların Kritdən gəldiyini sübut etdimi?
Xeyr. Aşkelonun erkən Dəmir dövrü nümunələrində Avropa ilə əlaqəli genetik mənşə vardı. Cənubi Avropa mənbəyi ağlabatan ehtimal idi. Lakin tədqiqat dəqiq mənbə populyasiyasını müəyyənləşdirmədi.
DNT tədqiqatına neçə nəfər daxil edilmişdi?
Tədqiqatda 10 fərddən kifayət qədər insan DNT-si əldə olundu: Tunc dövründən üç nəfər, erkən Dəmir dövründən dörd körpə və Dəmir dövrünün sonrakı mərhələlərindən üç nəfər.
Nəticələr müasir ərazi iddialarını əsaslandıra bilərmi?
Xeyr. David Reich bildirib ki, Aşkelon nəticələri müasir fələstinlilərin bölgə ilə əlaqələrini inkar etməyə və ya bugünkü ərazi iddialarını dəstəkləməyə əsas vermir.
Mənbələr
- Vikipediya — Qədim filistimlilər tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Filistimlilər en.wikipedia.org
- Vikipediya — Aşkelon en.wikipedia.org
- Harvard Qədim Yaxın Şərq Muzeyi — Aşkelon 7: I Dəmir dövrü hmane.harvard.edu
- Boston Universitetinin Ətraf Mühit Arxeologiyası Laboratoriyası — Aşkelon sites.bu.edu
- Feldman və həmkarları, Science Advances, 2019 — Qədim DNT erkən Dəmir dövrü filistimlilərinin genetik mənşəyinə işıq salır pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Maks Plank Cəmiyyəti — Qədim DNT Bibliyada adı çəkilən filistimlilərin mənşəyinə işıq salır mpg.de
- Sapir-Hen, Meiri və Finkelstein, Radiocarbon — Dəmir dövrü donuzları cambridge.org
- Baylor Universiteti — Baylor professoru filistimlilərin sirlərinin açılmasına kömək edir news.web.baylor.edu
- Scientific Reports, 2024 — Bibliyadakı Qatda bitkilərlə bağlı filistim ayin təcrübələri nature.com
- Howard Wolinsky, EMBO Reports — Qədim DNT və müasir siyasət pmc.ncbi.nlm.nih.gov
FAQ
Filistimlilər kim idi?
Filistimlilər təxminən e.ə. 1200-cü ildən cənubi Levantda məskunlaşmış icmalar idi. Onların mədəniyyətində Egey əlaqələri yerli Kənan ənənələri ilə birləşirdi.
Qədim DNT filistimlilərin Kritdən gəldiyini sübut etdimi?
Xeyr. Aşkelonun erkən Dəmir dövrü nümunələrində Avropa ilə əlaqəli genetik mənşə aşkarlandı. Cənubi Avropa mənşəyi ağlabatan ehtimal sayıldı. Tədqiqat dəqiq mənbə populyasiyasını müəyyənləşdirmədi.
Aşkelon DNT tədqiqatına neçə nəfər daxil edilmişdi?
Tədqiqatçılar 10 fərddən kifayət qədər insan DNT-si əldə etdilər: Tunc dövründən üç fərd, erkən Dəmir dövründən dörd körpə və Dəmir dövrünün sonrakı mərhələlərindən üç fərd.
Filistimlilərin DNT-si müasir ərazi iddialarını əsaslandıra bilərmi?
Xeyr. David Reich bildirib ki, Aşkelon tapıntıları müasir fələstinlilərin bölgə ilə əlaqələrini inkar etməyə və ya bugünkü ərazi iddialarını dəstəkləməyə əsas vermir.
Image: Philistines pentapolis allsites.jpg — Cush, CC0
