Filistîler kimdi? Kazılar ve antik DNA ne söylüyor?

Aşkelon’da incelenen erken Demir Çağı bebekleri, Avrupa’yla ilişkili ek bir genetik katkı taşıyordu. Filistîler, yaklaşık MÖ 1200’den itibaren güney Levant’ta belirginleşen, Ege bağlantılarıyla yerel gelenekleri birleştiren topluluklardı. Kazılar ve antik DNA göçü destekliyor; ancak kesin çıkış yerini belirlemiyor. [2, 5, 8]

Siz bu yazıda, Aşkelon’daki göç bulgularının hangi kanıtlara dayandığını ve nerede sınırlandığını öğreneceksiniz. Gazze’den Ekron’a uzanan kentler, köken sorusunun tek kazı alanıyla çözülemeyeceğini gösteriyor. Seramikler, yemek artıkları ve mezarlar ise bu soruyu gündelik yaşamla buluşturuyor. [1, 8, 9, 10]

Filistî kentleri nerede bulunuyordu ve hangi dönemde gelişti?

Filistîlerin beş ana kenti Gazze, Aşkelon, Aşdod, Gat ve Ekron olarak sıralanır. Bu merkezler, güney Levant’ın Akdeniz kıyı ovasında ve yakın iç kesimlerinde bulunuyordu. Arkeolojik ve coğrafi bulgular, Gat kentini Tell es-Safi kazı alanıyla özdeşleştirir. Ekron’un kazı alanı ise araştırmalarda Tel Miqne olarak tanımlanır. [1, 3]

Filistî kültürünün bölgedeki başlıca arkeolojik dönemi, yaklaşık MÖ 1200–604 arasına yerleştirilir. Aşkelon kazıcıları, kentteki Filistî yerleşiminin başlangıcını yaklaşık MÖ 1170’e tarihler. Bu yerleşim, daha önce Mısır yönetiminde bulunan Kenan kentinin üzerinde gelişmiştir. Dolayısıyla Aşkelon’un geçmişi, Filistî yerleşiminin başlamasıyla açılan boş bir sayfa değildir. [2, 4]

Aşkelon, Filistî yerleşiminin ardından MÖ 12. ve 11. yüzyıllarda uluslararası deniz ticaretini sürdürdü. Deniz bağlantıları, kentteki eşyaları değerlendirirken ticaret ihtimalinin de hesaba katılmasını gerektirir. Siz haritada Aşkelon’u izlerken, kıyı konumunu buluntuların dolaşımıyla birlikte düşünebilirsiniz. Ancak ticaretin varlığı, insan göçünün ayrıca araştırılması gereğini ortadan kaldırmaz. [5, 8]

Deniz Kavimleri ve Ege dünyasıyla ilişkileri hangi bulgulara dayanır?

Medinet Habu yazıtları, III. Ramses’in yendiğini bildirdiği topluluklar arasında Peleset adını sayar. Bu anlatı, hükümdarın sekizinci saltanat yılında karşılaştığı Deniz Kavimleri koalisyonuyla ilgilidir. Yazıtlar, Peleset adını dönemin çatışma anlatısı içinde görünür hale getirir. Buna karşılık yerleşimin nasıl gerçekleştiği, araştırmacılar arasında tartışılmaya devam eder. [3]

Pelesetlerin Kenan kıyısına Mısır tarafından yerleştirildiği görüşünün karşısında bağımsız yerleşim kuramı bulunur. Tartışmada kullanılan Harris Papirüsü’ndeki kalelerin nerede bulunduğu da kesin değildir. Bu belirsizlik, metni belirli bir yerleşim güzergâhının doğrudan kaydı gibi okumayı güçleştirir. Dolayısıyla Peleset adının anılmasıyla, yerleşimin bütün ayrıntılarını bilmek aynı şey değildir. [3]

Ege bağlantısının arkeolojik dayanaklarından biri, erken Filistî yerleşimlerinde bulunan seramiklerdir. Bunlar arasında Ege’nin Geç Hellas IIIC kaplarının yerel üretim benzerleri bulunur. Ardından beyaz astar üzerine kırmızı ve siyah bezemeli çift renkli kaplar görülür. Kapların biçimi kadar yerel üretimleri de kültürel ilişkinin değerlendirilmesinde dikkate alınır. [3]

Gloria London, Shlomo Bunimovitz ve başka araştırmacılar, seramiklerden doğrudan göç sonucu çıkarılmasını sorgulamıştır. Ege etkili kaplar, ticaret ve teknoloji aktarımı yoluyla da yayılmış olabilir. Yerel üretim de benzer kapların farklı topluluklarca kullanılmasını açıklayabilecek seçenekler arasındadır. Aşkelon raporu ise seramiği mimari, beslenme ve üretim teknolojisiyle birlikte değerlendirir. [3, 5]

Amos 9:7, Filistîlerin kökenini Kaftor adı verilen bir yere bağlar. Max Planck duyurusu, bunu Girit’le ilişkilendirilen geç bir köken hatırası olarak aktarır. Ancak bu anlatı, Aşkelon’a gelen insanların tamamının Girit’ten çıktığını kanıtlamaz. Metinsel hatıra, seramik benzerliği ve genetik bulgu aynı soruya farklı kanıtlar sunar. [7, 8]

Aşkelon’daki antik DNA araştırmasının sonuçları ve örneklem sınırları nelerdir?

Aşkelon araştırması, 3 Temmuz 2019’da Science Advances dergisinde yayımlanan genom verilerini değerlendirdi. Araştırmacılar 108 iskelet unsurunu inceledi; yalnızca 10 bireyden yeterli insan DNA’sı elde edildi. Bu nedenle incelenen iskelet unsurlarının sayısı, araştırmaya katılan birey sayısıyla karıştırılmamalıdır. Sonuçların dayandığı insan örneklemi, farklı dönemlerden gelen bu 10 kişidir. [8]

Örneklemde üç Tunç Çağı bireyi ve dört erken Demir Çağı bebeği bulunuyordu. Diğer üç birey ise Aşkelon’un daha geç Demir Çağı grubunu oluşturuyordu. Bu dağılım, aynı kentteki dönemler arasında genetik karşılaştırma yapılmasına imkân verdi. Bununla birlikte erken Demir Çağı grubu yalnızca dört bebekle temsil ediliyordu. [8]

İncelenen üç dönem grubunun tamamında, genetik soyun çoğunluğu yerel Levant havuzuyla ilişkiliydi. Erken Demir Çağı bireylerinde ise Avrupa’yla ilişkili ek bir katkı saptandı. Bu katkı, araştırmanın önceki Tunç Çağı bireylerinde saptanan genetik yapıdan farklıydı. Bulgular, Tunç ve Demir Çağı geçişinde Aşkelon’a insan göçünü destekledi. [7, 8]

Araştırmacılar, güney Avrupa bağlantılı bir köken modelini makul açıklama olarak sundu. Ancak göçmenlerin kesin kaynak topluluğunu belirlemek için ek antik örnekler gerektiğini belirttiler. Siz buradaki Avrupa bağlantısını, belirlenmiş bir ada veya kent adı gibi okumamalısınız. Aşkelon verileri, insanların kesin çıkış noktasını gösterecek ayrıntıyı henüz sağlamıyor. [7]

Ek Avrupa bağlantılı sinyal, en fazla yaklaşık iki yüzyıl sonraki Aşkelon örneklerinde ayırt edilemiyordu. Araştırmacılar bu değişimi, yerel Levant topluluklarıyla gerçekleşen genetik karışmayla açıkladı. Sinyalin ayırt edilememesi, Aşkelon’da insanların veya kültürel kimliğin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Nitekim sonraki metinler, kent halkını Filistî olarak adlandırmayı sürdürüyordu. [7]

Araştırmanın kapsamı, bütün Filistî kentlerine ilişkin nüfus hesabı çıkarmaya elverişli değildir. Tek kentten gelen 10 birey, toplam göçmen oranını doğrudan ölçmez. Gazze, Aşdod, Gat ve Ekron’un nüfus bileşimleri de buradan doğrudan belirlenemez. Aşkelon’daki sonuç, güçlü bir yerel göç bulgusudur; kapsamı bütün bölgeyle eşitlenmemelidir. [1, 8]

Seramikler, beslenme ve mezarlar gündelik yaşamları hakkında ne gösterir?

Aşkelon’un Demir Çağı I raporu, batıdan gelen topluluklara ilişkin farklı kanıtları değerlendirir. Seramik ve mimarinin yanında beslenme, üretim teknolojisi, süsleme ve yazı gelenekleri incelenir. Böylece köken sorusu, tek bir bezeme biçiminin benzerliğine bağlı kalmaz. Kentteki değişimin hangi alanlarda görüldüğü, farklı buluntu grupları üzerinden karşılaştırılır. [5]

Siz bugün mutfağınızdaki bir tabağın deseninden aile kökeninizi kesin biçimde çıkaramazsınız. Filistî seramikleri üzerine tartışmada da üretim ve dolaşımın farklı açıklamaları bulunur. Ege etkili bir kap, ticaretle gelebilir veya yerel üretimde taklit edilebilir. Bu yüzden kabın görünüşü, kullanan kişinin kökenine ilişkin tek başına hüküm vermez. [3]

Philistia’daki hayvan kalıntıları, domuz eti tüketiminin yerleşimler arasında farklılaştığını gösterir. Radiocarbon araştırması, kent merkezleriyle kırsal yerleşimler arasındaki ayrımlara dikkat çeker. Avrupa evcil domuzlarının Deniz Kavimleri tarafından getirildiği kuramı da aynı çalışmada tartışılır. Araştırmacılar, domuz tüketiminin benimsenmesi ve terk edilmesinde ekonomik etkenleri öne çıkarır. [9]

Aşkelon mezarlığında ölüler çoğunlukla bireysel çukurlara gömülmüş, bazılarına sonradan başka bedenler yerleştirilmiştir. Mezar buluntuları arasında küçük testiler, takılar ve silahlar da bulunur. Testilerin kokulu yağ içerdiği düşünülse de bu yorum kesin içerik tanımı değildir. Üstelik ölülerin çoğuna, mezarda herhangi bir kişisel eşya eşlik etmiyordu. [10]

Kısa kronoloji

Filistî kültürünün arkeolojik dönemi yaklaşık MÖ 1200–604 arasında değerlendirilir. Aşağıdaki kronoloji, antik yerleşimlerle modern kazı ve yayın tarihlerini birlikte gösteriyor. [2, 6, 8]

1. Yaklaşık MÖ 1200 Güney Levant’ta erken Filistî kültürüyle ilişkilendirilen bulgular belirginleşir. [2]
2. III. Ramses’in sekizinci saltanat yılı Medinet Habu yazıtlarında Peleset, yenildiği bildirilen topluluklar arasında anılır. [3]
3. Yaklaşık MÖ 1170 Kazıcıların tarihlemesine göre Aşkelon’daki Filistî yerleşimi başlar. [4]
4. MÖ 12.–11. yüzyıllar Aşkelon uluslararası deniz ticaretini sürdürür. [5]
5. MÖ 604 II. Nebukadnezar Aşkelon’u yıkar. [4]
6. 1985–2016 Leon Levy Expedition, Aşkelon höyüğündeki kazılarını yürütür. [6]
7. 3 Temmuz 2019 Aşkelon antik DNA araştırması Science Advances’ta yayımlanır. [8]
8. 2024 Gat tapınaklarındaki bitki kullanımı araştırması. [2]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

DNA analizindeki dört erken Demir Çağı bebeği, Aşkelon evlerinin altından çıkarılmıştı. Bu gömüler, MÖ 12. yüzyıl sonlarına tarihlenen evlerle ilişkiliydi. Dolayısıyla genetik araştırmanın erken Demir Çağı verileri, ev altı gömülerinden geliyordu. Bu ayrıntı, örneklerin hangi arkeolojik bağlamdan elde edildiğini anlamayı sağlar. [8]

Gat’taki D3 tapınağında, adaklarla birlikte yaklaşık 100 hayıt meyvesi bulundu. Araştırmacılar, 2024 tarihli çalışmada bunu bitkinin tapınakta bilinçli kullanımına kanıt saydı. Böylece tapınak araştırması, yalnızca kaplara veya mimariye dayanmayan bir bulgu sundu. Bitki kalıntıları da Gat’taki ritüel uygulamaların incelenmesine doğrudan katkıda bulundu. [2]

Hayıt kalıntıları üzerinden, Samos Hera kültüyle bağlantı kurulabileceği de önerildi. Ancak karşılaştırılan yazılı kaynaklar, Gat’taki arkeolojik bulgulardan daha geç tarihlere aitti. Araştırmacılar bu nedenle kesin bir kült özdeşleştirmesi yapılamayacağını açıkça belirtti. Gat örneği, benzerlik saptamakla aynı inancı kanıtlamak arasındaki farkı gösterir. [2]

Antik Filistî topluluklarıyla günümüz kimlikleri arasında doğrudan özdeşlik kurmak neden sorunludur?

Aşkelon’daki genetik değişim ile Filistî adının kullanım süresi birbiriyle tam örtüşmez. Avrupa bağlantılı ek sinyal, sonraki örneklerde ayırt edilemez hale gelmişti. Buna rağmen MÖ birinci binyıl metinleri, Aşkelon halkına Filistî demeyi sürdürüyordu. Bu durum, kültürel adlandırmanın tek bir genetik katkıya indirgenemeyeceğini gösterir. [7]

EMBO Reports’ta yayımlanan 2019 tarihli yazı, modern kimlik tartışmalarını ayrıca ele alır. David Reich, Filistinlilerle Yahudilerin erken Kenanlılara benzeyen topluluklardan önemli ölçüde soy taşıdığını vurgular. Buradaki değerlendirme, antik bir topluluk adını günümüzdeki kimliklerle doğrudan eşitlemez. Aşkelon’un küçük örneklemi de böyle kapsamlı bir özdeşlik kurmaya yetmez. [8, 11]

Reich, Aşkelon sonuçlarının modern Filistinlilerin bölgeyle bağını reddetmeyi gerekçelendiremeyeceğini de belirtir. Aynı genetik bulgular, güncel toprak taleplerini destekleyen sonuçlara dayanak yapılamaz. Siz Aşkelon araştırmasını okurken, verinin antik göç sorusuna verdiği yanıtı izleyebilirsiniz. Günümüz kimliklerine ilişkin hükümler ise bu 10 bireyin açıklama sınırını aşar. [8, 11]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Antik Filistinliler tr.wikipedia.org
2. Scientific Reports — Plant-related Philistine ritual practices at biblical Gath nature.com
3. Wikipedia — Philistines en.wikipedia.org
4. Wikipedia — Ascalon en.wikipedia.org
5. Harvard Museum of the Ancient Near East — Ashkelon 7: The Iron Age I hmane.harvard.edu
6. Boston University Environmental Archaeology Laboratory — Ashkelon sites.bu.edu
7. Max Planck Society — Ancient DNA sheds light on the origins of the Biblical Philistines mpg.de
8. Feldman ve diğerleri — Science Advances, 2019: Ancient DNA sheds light on the genetic origins of early Iron Age Philistines pmc.ncbi.nlm.nih.gov
9. Sapir-Hen, Meiri ve Finkelstein — Iron Age Pigs cambridge.org
10. Baylor University — Baylor Professor Helps Discover The Secrets Of The Philistines news.web.baylor.edu
11. Howard Wolinsky — Ancient DNA and contemporary politics pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Görsel: Philistines pentapolis allsites.jpg — Cush, CC0