Qrenlandiya (Grönland) Danimarka Krallığının (Danimarka Krallığı) tərkibindədir, çünki adadakı skandinav məskunlar 1261-ci ildə Norveçin (Norveç) hakimiyyətini qəbul etmişdilər. Norveç və Danimarka 1380-ci ildə eyni monarxın hakimiyyəti altına keçdi. Onların ittifaqı 1814-cü ildə sona çatanda Kil müqaviləsi (Kiel Antlaşması) Qrenlandiyanı Danimarkada saxladı. Bu gün Qrenlandiya 2009-cu il Özünüidarə haqqında Qanun əsasında özünü idarə edir. Həmin qanun müstəqillik üçün də prosedur müəyyənləşdirir.
Bu bağlılığın əsas həlqəsi Norveçdir. Ancaq Qrenlandiyada insan məskunlaşmasının tarixi təxminən e.ə. 2500-cü ilə gedib çıxır. Siz məskunların hərəkətini, monarxiya münasibətlərini və müqavilə müddəalarını izləsəniz, Danimarka ilə bağlılığın necə yarandığını daha asan anlayarsınız. Adanın adı, bayrağı və seçkili parlamenti də bu tarixin başqa tərəflərini göstərir.
Qrenlandiya əhalisinin tarixi: Danimarka hakimiyyətindən əvvəl
Qrenlandiyada ən qədim insan məskənlərinin təxminən e.ə. 2500-cü ilə aid olduğu düşünülür. Bu tarix adada insanın mövcudluğunun başlanğıcını göstərir. O, Qrenlandiya dövlətinin qurulması və ya Danimarka hakimiyyətinin başlanması demək deyil.
Qırmızı Erikin (Kızıl Erik) başçılıq etdiyi skandinav köçkünlər 980-ci illərdə İslandiyadan (İzlanda) Qrenlandiyanın cənub-qərb sahilinə gəldilər. Təxminən 1200-cü ildə Tule (Thule) icmaları Kanadanın (Kanada) şimalından Nares boğazını (Nares Boğazı) keçdilər. Bu icmalar indiki Qrenlandiya inuitlərinin əcdadları idi.
Bu tarixlər sizə ayrı-ayrı tarixi prosesləri fərqləndirməyə kömək edir. İlk insan məskənləri, skandinav köçü və Tule icmalarının gəlişi Qrenlandiyanın əhali tarixinə aiddir. Skandinav məskunların 1261-ci ildə Norveç kralının hakimiyyətini qəbul etməsi isə siyasi hakimiyyət tarixinin bir hissəsidir.
Qrenlandiya və İslandiyanın tarixi: adları haradan gəlir?
980-ci illərdə Qırmızı Eriklə Qrenlandiyaya gedən məskunların yola çıxdığı yer İslandiya idi. Hər iki adanın adlandırılması barədə hekayələr yazılı mənbələrdə qorunub. Hər hekayə bir adı müəyyən şəxsə, onun yaşadığı hadisəyə və ya məqsədinə bağlayır.
Íslendingabók və «Qırmızı Erikin saqası»nda deyilir ki, Erik «Yaşıl torpaq» mənasını verən Greenland adını seçib. O düşünürdü ki, cəlbedici ad məskunları adaya çəkər. Bu hekayədə ad məqsədli bir dəvət kimi təqdim olunur. Onu həmin mətnlərdə qorunmuş izah kimi oxumaq lazımdır.
Landnámabók İslandiyanın adının mənşəyini başqa cür izah edir. Təxminən 860–870-ci illərdə Flóki Vilgerðarson Vatnsfjörðurda olub. Buzla dolu bir fyord gördükdən sonra ölkəyə «Buzlar ölkəsi» mənasını verən Iceland adını verib.
Erikin hekayəsinin gündəlik həyatla da əlaqəsi var: cəlbedici ad sizi hansısa məkan haqqında düşünməyə sövq edə bilər. Bu halda mətnlər Qrenlandiyanın cəlbedici adını ora məskunlar gətirmək cəhdi ilə açıq şəkildə əlaqələndirir.
Qrenlandiya və Danimarkanın tarixi: Norveçin rolu nə idi?
1261-ci ildə Qrenlandiyadakı skandinav məskunlar Norveç kralının hakimiyyətini qəbul etdilər. Qrenlandiyanın Avropa krallıqları ilə əlaqəsini yaradan siyasi bağ belə quruldu. Sonrakı Danimarka bağlılığı da məhz Norveçlə bu münasibətdən yarandı.
Norveç və Danimarka 1380-ci ildə eyni monarxın hakimiyyəti altına keçdi. Artıq Norveçə bağlı olan Qrenlandiya bununla Danimarka kralları ilə sülalə əlaqəsinə daxil oldu. Ardıcıllıq əhəmiyyətlidir: əvvəl Norveç kralına tabeçilik, sonra ortaq monarxiya yarandı.
Qrenlandiyanın orta əsr skandinav icması haqqında günümüzə çatan yazılı qeydlər Hvalsey kilsəsində (Hvalsey Kilisesi) 1408-ci ildə baş tutan nikahla bitir. Skandinavların əkinçilik məskənləri XV əsrdə yox oldu. Nikah qeydi sənədləşdirilmiş bir hadisədir. O, bütün məskənlərin yox olmasının dəqiq tarixini göstərmir.
Bu məskənlərin tərk edilməsinin səbəbləri hələ də müzakirə olunur. Massaçusets Universitetinin Amherstdəki kampusunun 2022-ci il araşdırması Kiçik Buz Dövrünün soyumasını əsas götürən izahları şübhə altına aldı. Yerli göl çöküntüləri temperaturda az dəyişiklik olduğunu göstərirdi. Güclənən quraqlıq isə daha böyük rol oynamış ola bilərdi.
Hans Egede 1721-ci ildə gələndə nə dəyişdi?
Norveçli pastor Hans Egede 3 iyul 1721-ci ildə ailəsi və gəmi heyəti ilə Qrenlandiyaya gəldi. O, Nuup Kangerlua körfəzinin girişindəki bir adada Ümid koloniyasını qurdu. Ekspedisiya müstəmləkələşdirmə və missioner fəaliyyətinin yeni dövrünü başlatdı.
Egedenin məqsədlərindən biri əvvəlki skandinav məskunları tapmaq idi. O, onlardan sağ qalmış bir icma tapmadı. Bu axtarış ekspedisiyanın məqsədini adanın orta əsr məskunlaşma tarixi ilə bağlayırdı.
Bu müstəmləkə dövründə missioner fəaliyyəti və ticarət yanaşı inkişaf edirdi. Egedenin oğlu Niels missioner, tacir və müstəmləkə idarəçisi kimi çalışırdı. Onun üst-üstə düşən vəzifələri dini fəaliyyətin, ticarətin və idarəçiliyin bir şəxsin əlində necə birləşə bildiyini göstərir.
1728-ci ildə Ümid koloniyası adadan əsas quru hissəsindəki Nûk inuit məskəninə köçürüldü. Bugünkü paytaxt Nuukda yerləşən müstəmləkə mərkəzi Godthåb adı ilə tanındı. Beləliklə, köç müstəmləkə idarəçiliyini mövcud inuit məskəni ilə birləşdirdi.
Qrenlandiyanın kimə məxsus olması: 1814 və 1933-cü illərdə nə baş verdi?
14 yanvar 1814-cü il tarixli Kil müqaviləsi Norveçi İsveç (İsveç) kralına verdi. Müqavilənin şərtləri Qrenlandiya, İslandiya və Farer adalarını (Faroe Adaları) bu təhvildən açıq şəkildə kənarda saxlayırdı. Buna görə Danimarka–Norveç ittifaqı sona çatanda Qrenlandiya Danimarkada qaldı.
Bu müqavilə məsələnin izahında həlledici diplomatik dönüş nöqtəsidir. 1380-ci ildə yaranan ortaq monarxiya Qrenlandiyanın Danimarka kralları ilə necə bağlandığını izah edir. 1814-cü il müqaviləsindəki istisna isə Norveçin təhvilindən sonra bu bağlılığın niyə davam etdiyini göstərir.
Sonralar Norveç Danimarkanın suverenliyinə etiraz etdi. 1931-ci ildə Norveç Şərqi Qrenlandiyanın bir hissəsini suveren sahibi olmayan ərazi sayaraq işğal etdi. Danimarka bütün ada üzərində suverenliyini müdafiə etdi.
5 aprel 1933-cü ildə Daimi Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi Norveçin işğal bəyannaməsinin qanunsuz və etibarsız olduğuna qərar verdi. Səsvermənin nəticəsi 12 lehinə, 2 əleyhinə oldu. Bu qərar Danimarka hakimiyyətinin uzun tarixi daxilində konkret ərazi mübahisəsini həll edirdi.
Müstəmləkə statusundan Qrenlandiyanın özünüidarəsinə
Danimarkanın 1953-cü il Konstitusiyası Qrenlandiyanı Danimarkanın tərkibinə daxil etdi və onun müstəmləkə statusuna son qoydu. Qrenlandiya həmçinin Danimarka parlamentinə iki üzv seçmək imkanı qazandı. Beləliklə, konstitusiya əsasında inteqrasiya status dəyişikliyi ilə yanaşı parlamentdə təmsilçilik də gətirdi.
1 may 1979-cu ildə muxtar idarəçilik qüvvəyə mindi. Bu quruluş çərçivəsində Qrenlandiyanın seçkili parlamenti — Inatsisartut yaradıldı. 21 iyun 2009-cu ildə Özünüidarə haqqında Qanun əvvəlki muxtar idarəçilik rejimini əvəz edərək Qrenlandiya təsisatları üçün yeni çərçivə müəyyənləşdirdi.
2009-cu il qanunu Qrenlandiya xalqını beynəlxalq hüquqa əsasən öz müqəddəratını təyinetmə hüququna malik xalq kimi tanıyır. Qrenlandiya səlahiyyətlərini öz üzərinə götürdüyü sahələrdə qanunvericilik və icra hakimiyyətini həyata keçirir. Müdafiə, təhlükəsizlik və pul siyasəti Krallığın mərkəzi hakimiyyət orqanlarının məsuliyyətində qalır.
Bu quruluşda dilin də hüquqi yeri müəyyən edilib. 20-ci maddə Qrenlandiya dilini Qrenlandiyanın rəsmi dili kimi təsbit edir. Siz bugünkü münasibətləri anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlki kral bağlılığı ilə yanaşı dili, ötürülmüş səlahiyyətləri və parlament təsisatlarını da nəzərə almalısınız.
21-ci maddə müstəqillik qərarını Qrenlandiya xalqına buraxır. Müstəqilliyin həyata keçirilməsinə dair saziş üçün Qrenlandiyada referendum keçirilməli, həm Inatsisartut, həm də Danimarka parlamenti onu təsdiqləməlidir. Beləliklə, qanun Qrenlandiya seçicilərinin və hər iki parlamentin iştirak etdiyi prosedur müəyyən edir.
Qrenlandiya tarixinin xronologiyası
- Təxminən e.ə. 2500-cü il: İlk insan məskənlərinin bu dövrdə yarandığı düşünülür.
- 980-ci illər: Qırmızı Erik skandinav köçkünləri İslandiyadan Qrenlandiyanın cənub-qərbinə aparır.
- Təxminən 1200-cü il: Tule icmaları Kanadanın şimalından gəlir.
- 1261: Skandinav məskunlar Norveç kralının hakimiyyətini qəbul edir.
- 1380: Norveç və Danimarka eyni monarxın hakimiyyəti altına keçir.
- 1408: Hvalseydə qeydə alınmış nikah orta əsr skandinav icması haqqında son yazılı məlumatdır.
- XV əsr: Skandinavların əkinçilik məskənləri yox olur.
- 3 iyul 1721: Hans Egede Ümid koloniyasını qurur.
- 1728: Koloniya Nûka köçür və Godthåb adını alır.
- 14 yanvar 1814: Kil müqaviləsi Qrenlandiyanı Norveçin təhvilindən kənarda saxlayır.
- 5 aprel 1933: Beynəlxalq məhkəmə Norveçin işğal bəyannaməsini etibarsız sayır.
- 1953: Konstitusiya əsasında inteqrasiya Qrenlandiyanın müstəmləkə statusuna son qoyur.
- 1 may 1979: Muxtar idarəçilik qüvvəyə minir və Qrenlandiyanın seçkili parlamenti fəaliyyətə başlayır.
- 21 iyun 1985: Qrenlandiyanın bayrağı ilk dəfə rəsmi şəkildə qaldırılır.
- 21 iyun 2009: Özünüidarə haqqında Qanun qüvvəyə minir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Qrenlandiyanın Erfalasorput adlı bayrağını qrenlandiyalı rəssam Thue Christiansen hazırlayıb. Bayraq ilk dəfə 21 iyun 1985-ci ildə rəsmi şəkildə qaldırılıb. Onun qəbulu parlamentin rəqabət aparan layihələr arasında seçimindən sonra baş tutub.
Parlamentdə keçirilən gizli səsvermədə Christiansenin dairəvi təsviri olan layihəsi 14 səs toplayıb. Yaşıl fon üzərində ağ Skandinav xaçı olan layihə isə 11 səs alıb. Bu nəticə bayrağın tarixini muxtar idarəçilik dövrünün konkret siyasi hadisəsi ilə bağlayır.
Qrenlandiyanın cənubundakı Kujataa inuit və skandinav tarixi arasında başqa bir əlaqəni qoruyur. UNESCO buradakı skandinav əkinçilik məskənlərini X–XV əsrlərə aid edir. Ərazidə inuitlərin və avropalıların əkinçilik məskənləri 1780-ci illərdən inkişaf etməyə başlayıb.
UNESCO Kujataada əkinçiliyin, heyvandarlığın və dəniz məməliləri ovunun birləşməsini kənd təsərrüfatının Arktikaya (Arktik) ilk gəlişini əks etdirən nümunə kimi təsvir edir. Bu landşaft çox vaxt krallar və müqavilələr vasitəsilə izah olunan tarixə ərzaq istehsalını və ovçuluğu da əlavə edir.
Qrenlandiya tarixi haqqında kitab və əsas hüquqi mətnlər
Finn Gadın The History of Greenland («Qrenlandiyanın tarixi») əsəri əvvəlki dövrləri kitab həcmində öyrənmək imkanı verir. C. Hurst əsərin ilk iki cildinin ingiliscə tərcümələrini 1970 və 1973-cü illərdə nəşr edib. Bu cildlər müvafiq olaraq ən qədim dövrlərdən 1700-cü ilə qədərki dövrü və 1700–1782-ci illəri əhatə edir.
Danimarka ilə hüquqi münasibətlər baxımından 1933-cü il məhkəmə qərarı və 2009-cu il Özünüidarə haqqında Qanun fərqli məsələlərə aiddir: ərazi suverenliyi və özünüidarənin çərçivəsi.
Tez-tez verilən suallar
Qrenlandiya niyə Danimarka Krallığının tərkibindədir?
Bu bağlılıq 1261-ci ildə Norveç hakimiyyətinin qəbul edilməsi və 1380-ci ildən ortaq Danimarka–Norveç monarxiyası vasitəsilə yaranıb. Daha sonra 1814-cü il Kil müqaviləsi Norveçi İsveç kralına verərkən Qrenlandiyanı Danimarkada saxlayıb.
Qrenlandiyanın adı haradan gəlir?
Íslendingabók və «Qırmızı Erikin saqası» bu adı Eriklə əlaqələndirir. Həmin mətnlərə görə, o, məskunları cəlb etmək üçün «Yaşıl torpaq» mənasını verən cəlbedici adı seçib.
Qrenlandiya özünü idarə edirmi?
2009-cu il qanunu Qrenlandiyaya səlahiyyətləri ötürülmüş sahələrdə qanunvericilik və icra hakimiyyəti verir. Müdafiə, təhlükəsizlik və pul siyasəti Krallığın mərkəzi hakimiyyət orqanlarında qalır.
Qrenlandiya müstəqil ola bilərmi?
21-ci maddə müstəqillik qərarını Qrenlandiya xalqına verir. Müstəqilliyin həyata keçirilməsinə dair saziş üçün Qrenlandiyada referendum, həmçinin Inatsisartutun və Danimarka parlamentinin təsdiqi tələb olunur.
Mənbələr
- Wikipedia — Qrenlandiyanın tarixi en.wikipedia.org
- Vikipedi — Qrenlandiyanın tarixi tr.wikipedia.org
- İslandiyanın Ətraf Mühit Agentliyi — Hrafna-Flóki və Flókatóftir ust.is
- Danmarkshistorien / Lex — Qrenlandiyanın tarixi danmarkshistorien.lex.dk
- UNESCO — Kujataa, Qrenlandiya whc.unesco.org
- Massaçusets Universitetinin Amherst kampusu — Skandinavların Qrenlandiyadan getməsinə dair araşdırma umass.edu
- Trap Greenland — Müharibə illərinə qədərki müstəmləkə dövrü trap.gl
- Danimarka Xarici İşlər Nazirliyi — Tarix və mədəniyyət um.dk
- Wikipedia — Nuuk en.wikipedia.org
- Daimi Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi — Şərqi Qrenlandiyanın hüquqi statusu law.justia.com
- Qrenlandiya Statistika İdarəsi — Özünüidarə stat.gl
- Lex — Erfalasorput: Qrenlandiyanın bayrağı lex.dk
- Danimarka Baş Nazirinin Ofisi — Qrenlandiya stm.dk
- Retsinformation — Qrenlandiyanın özünüidarəsi haqqında qanun retsinformation.dk
- Polar Record / Cambridge University Press — Finn Gadın Qrenlandiya tarixi cildlərinə resenziya doi.org
FAQ
Qrenlandiya niyə Danimarka Krallığının tərkibindədir?
Qrenlandiyadakı skandinav məskunlar 1261-ci ildə Norveç hakimiyyətini qəbul etdilər. Norveç və Danimarka 1380-ci ildə eyni monarxın hakimiyyəti altına keçdi. 1814-cü il Kil müqaviləsi ilə Norveç İsveç kralına verilərkən Qrenlandiya Danimarkada qaldı.
Qrenlandiyanın adı haradan gəlir?
Íslendingabók və «Qırmızı Erikin saqası»na görə, Erik məskunları cəlb etmək üçün adaya «Yaşıl torpaq» mənasını verən cəlbedici Greenland adını verib.
Qrenlandiya özünü idarə edirmi?
2009-cu il Özünüidarə haqqında Qanuna əsasən, Qrenlandiya səlahiyyətləri öz üzərinə götürdüyü sahələrdə qanunvericilik və icra hakimiyyətini həyata keçirir. Müdafiə, təhlükəsizlik və pul siyasəti Krallığın mərkəzi hakimiyyət orqanlarının məsuliyyətində qalır.
Qrenlandiya müstəqil ola bilərmi?
2009-cu il Özünüidarə haqqında Qanunun 21-ci maddəsi müstəqillik qərarını Qrenlandiya xalqına buraxır. Müstəqilliyin həyata keçirilməsinə dair saziş üçün Qrenlandiyada referendum, həmçinin Inatsisartutun və Danimarka parlamentinin təsdiqi tələb olunur.
Image: Grønlandiæ-antiqva-hans-egede-1723.JPG — Hans Egede, Public domain
