Ərəbistanlı T. E. Lourens kim idi?
Ərəbistanlı Lourens (Arabistanlı Lawrence) kimi tanınan Tomas Edvard Lourens (Thomas Edward Lawrence) britaniyalı zabit, arxeoloq, diplomat və yazıçı idi. O, 16 avqust 1888-ci ildə Uelsin (Galler) Tremadoq (Tremadog) qəsəbəsində doğulmuşdu. Əmir Feysəllə (Emir Faysal) əməkdaşlığı onun adını Ərəb üsyanı ilə bağladı. Müharibə zamanı əlaqələndirici zabit kimi xidmət edirdi. Üsyana təkbaşına rəhbərlik etmirdi.
Siz Lourensi anlamaq istəyirsinizsə, hərbi fəaliyyəti ilə yanaşı arxeologiyadan da başlamalısınız. O, 1907–1910-cu illərdə Oksfordun (Oxford) Cizus Kollecində (Jesus College) tarix oxuyub. 1909-cu ildə səlibçi qalalarını öyrənmək üçün Osmanlı Suriyasında (Osmanlı Suriyesi) təkbaşına təxminən 1.600 kilometr piyada yol gedib. Deməli, onun bölgə ilə əlaqəsi hərbi xidmətindən əvvəl başlamışdı.
1910–1914-cü illərdə Lourens Britaniya Muzeyinin (British Museum) arxeoloji işlərində iştirak edib. Əsasən Karkemişdə (Karkamış) çalışıb. Türkiyə ilə maraqlanan oxucular üçün Karkemiş onun həyatını öyrənməyə başlamaq üçün konkret bir yerdir. Buradakı vəzifələrinə qazıntının fotoşəkillərlə sənədləşdirilməsi də daxil idi.
Film tarixi nə dərəcədə düzgün göstərir?
Devid Linin (David Lean) 1962-ci ildə çəkdiyi, baş rolu Piter O’Tulun (Peter O’Toole) oynadığı Ərəbistanlı Lourens filmi gerçək Əqəbə (Akabe) yürüşünə əsaslanır. Lakin Milli Ordu Muzeyi (National Army Museum) filmdə hücumun həddindən artıq dramatikləşdirildiyi qənaətindədir.
Əqəbənin tarixi alınması birgə əməliyyat idi. Şərif Nasirin (Şerif Nasır) rəhbərlik etdiyi quru yürüşündən sonra ərəb qüvvələri 6 iyul 1917-ci ildə şəhəri ələ keçirdilər. Auda Əbu Tayi (Avde Ebu Tayi) və Lourens də yürüşdə iştirak edirdilər. Siz bu rolları bir-birindən ayırmalısınız: Lourens rəhbərliyi və qüvvələri onunla məhdudlaşmayan bir yürüşün iştirakçısı idi.
Dəməşq (Şam) məsələsində də eyni diqqət lazımdır. Lourens şəhərə 1 oktyabr 1918-ci ildə, onun rəsmi təslimindən bir neçə saat sonra daxil olub. Onun gəlişi bu tarixçənin bir hissəsidir, amma vaxtı əhəmiyyətlidir. Şəhərə təslimdən sonra daxil olduğunu demək, onun gəlişini təslim hadisəsinin özü kimi təqdim etməkdən daha dəqiqdir.
Dəra (Dera) hadisəsində başqa bir fərqi də nəzərə almaq lazımdır: bir nəql müstəqil təsdiqi olmadan da əhəmiyyətli ola bilər. Lourensin dediyinə görə, Osmanlı əsgərləri onu 20 noyabr 1917-ci ildə orada əsir alıb, döyüb və cinsi zorakılığa məruz qoyublar. Onun nəqlini dəstəkləyən müstəqil şahid ifadəsi yoxdur. Bəzi tədqiqatçılar bu nəqli rədd edirlər. Malkolm Braun (Malcolm Brown), Con E. Mak (John E. Mack) və Ceremi Uilson (Jeremy Wilson) isə onu inandırıcı hesab ediblər.
Lourens Ərəb üsyanında əslində nə edib?
Lourens 1914-cü ilin oktyabrında Britaniya ordusuna qoşulub və Qahirədə (Kahire) kəşfiyyat vəzifəsinə təyin edilib. 1916-cı ildə Britaniya ilə Haşimi qüvvələri arasında əlaqələndirici kimi xidmət etmək üçün Hicaza göndərilib. Bu işə cəlb olunmuş britaniyalı zabitlərdən biri kimi Əmir Feysəllə çalışıb.
Lourensin dəstəklədiyi partizan strategiyası Hicaz dəmir yoluna hücumlarla Osmanlı qüvvələrini bölgədə saxlamağa yönəlmişdi. Mədinənin (Medine) dərhal alınması əsas məqsəd deyildi. Bu fərq dəmir yoluna hücumların onun müharibə fəaliyyətindəki yerini anlamağa kömək edir. Məqsəd Osmanlı qoşunlarının orada qalmasını təmin etmək idi.
Ərəblərin müstəqilliyi siyasi problem də yaradırdı. Britaniya ilə Fransa 1916-cı ildə gizli Sayks–Piko sazişini (Sykes–Picot Anlaşması) bağlamışdılar. Bu saziş Lourensin dəstəklədiyi ərəb müstəqilliyi gözləntiləri ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Beləliklə, onun ərəb qüvvələri ilə işi Britaniyanın başqa istiqamətə yönələn diplomatik öhdəliyi ilə yanaşı davam edirdi.
Sonrakı şöhrətinin başqa bir mənbəyi də vardı. Amerikalı jurnalist Louell Tomas (Lowell Thomas) 1919-cu ildə Londonda başladığı nümayişlərlə Lourensin müharibədən sonra məşhurlaşmasına kömək etdi. Beləliklə, onun ictimai nüfuzu həm müharibə fəaliyyətindən, həm də Tomasın bu fəaliyyəti tamaşaçılara təqdim etməsindən qaynaqlanırdı.
Xronologiya
- 16 avqust 1888: Uelsin Tremadoq qəsəbəsində doğulub.
- 1907–1910: Oksfordun Cizus Kollecində tarix oxuyub.
- 1910–1914: Britaniya Muzeyinin arxeoloji işlərində, əsasən Karkemişdə iştirak edib.
- Oktyabr 1914: Britaniya ordusuna qoşulub.
- 1916: Hicazda əlaqələndirici kimi işə başlayıb.
- 6 iyul 1917: Ərəb qüvvələri onun da iştirak etdiyi yürüşdən sonra Əqəbəni ələ keçiriblər.
- 1 oktyabr 1918: Dəməşqə şəhərin rəsmi təslimindən sonra daxil olub.
- 1922: Con Hyum Ross (John Hume Ross) adı ilə Kral Hərbi Hava Qüvvələrinə (RAF) qoşulub.
- 1926: Hikmətin yeddi sütunu əsərinin abunəçilər üçün yenidən işlənmiş nəşri çıxıb.
- 1927: Səhrada üsyan nəşr olunub.
- 1932: Onun Odisseya tərcüməsinin Nyu-York (New York) nəşri çıxıb.
- 13 may 1935: Dorsetdə motosiklet qəzasına düşüb.
- 19 may 1935: Aldığı xəsarətlərdən vəfat edib.
T. E. Lourensin «Hikmətin yeddi sütunu» əsəri
Hikmətin yeddi sütunu (Bilgeliğin Yedi Sütunu) Lourensin Ərəb üsyanı zamanı yaşadıqlarından bəhs edir. Əvvəlcədən abunə yazılan oxucular üçün hazırlanmış yenidən işlənmiş nəşri 1926-cı ildə çıxıb. Siz bu kitabla qarşılaşanda onun hadisə iştirakçısının nəqli olduğunu unutmayın. Müəllif həm də əməlləri təsvir olunan şəxslərdən biridir.
Mübahisəli Dəra hadisəsi bu əlaqəni xüsusilə əhəmiyyətli edir. Lourensin əsir düşdüyü iddiası barədə təsviri tədqiqatçıları fikir ayrılığına salıb. Braun, Mak və Uilson onu inandırıcı qəbul ediblər, başqaları isə rədd ediblər. Mübahisə müstəqil şahid ifadəsi ilə təsdiqlənmiş hadisəyə deyil, onun öz nəqlindəki bir epizoda aiddir.
1927-ci ilin martında Səhrada üsyan (Çölde İsyan) nəşr olundu. Bu, Hikmətin yeddi sütunu əsərinin ixtisar edilmiş variantı idi. Beləliklə, bu kitablar Lourensin üsyan barədə nəqlinin iki formasını təqdim edir. Siz geniş mətnlə onun qısaldılmış variantı arasında seçim edirsinizsə, bu əlaqəni nəzərə almalısınız.
T. E. Lourensin kitabları və «Odisseya» tərcüməsi
Lourensin yazıları Ərəb üsyanı barədə nəqli ilə məhdudlaşmırdı. Zərbxana (Darphane; The Mint) onun RAF-da sıravi hərbi qulluqçu kimi yaşadıqlarını təsvir edir. Əsəri qardaşı Arnold redaktə edib. Kitab Lourensin ölümündən sonra çıxıb. Onun mövzusu Feysəllə əməkdaşlığından fərqli bir xidmət dövrünə aiddir.
Sonrakı hərbi xidmətində o, başqa adlardan istifadə edib. Lourens 1922-ci ildə Con Hyum Ross adı ilə RAF-a qoşulub. 1923-cü ildə isə T. E. Şou (T. E. Shaw) adı ilə Tank Korpusuna daxil olub. Bu adlar əvvəllər arxeologiya, kəşfiyyat və əlaqələndirmə işi ilə məşğul olmuş eyni şəxsə aiddir.
Lourens Homerin (Homeros) Odisseya (Odysseia) əsərini də ingilis dilinə nəsrlə tərcümə edib. Oxford University Press-in Nyu-York nəşri 1932-ci ilə aiddir. Bu, tərcümə işi idi. Hikmətin yeddi sütunu və Zərbxana isə onun şəxsi təcrübələrini təsvir edirdi.
Onun Odisseya tərcüməsinin əlyazması Britaniya Kitabxanasında (British Library) Add MS 45930 şifri ilə qorunur. Corc Bernard Şou (George Bernard Shaw) əlyazmanı 1944-cü ildə kitabxanaya bağışlayıb. Bu kataloq nömrəsi Lourensin ədəbi həyatının həmin hissəsini nəşr olunmuş kitabla yanaşı, günümüzə çatmış konkret bir əlyazma ilə də bağlayır.
T. E. Lourensdən sitat: «Bu, onların müharibəsidir»
«Bu, onların müharibəsidir» ifadəsi Lourensin 20 avqust 1917-ci ildə Ərəb bülleteni*ndə (*Arab Bulletin) dərc edilmiş İyirmi yeddi maddə (Yirmi Yedi Madde) mətnində yer alır. İfadə tarixi məlum olan bir mətnə aiddir. Buna görə onu şəraitindən ayrı bir sitat kimi deyil, Lourensin müharibə dövründəki fəaliyyəti çərçivəsində oxumaq mümkündür.
İfadə onun vəzifəsi barədə əsas faktla da uyğun gəlir. Lourens digər britaniyalı zabitlərlə yanaşı Feysəllə işləyən əlaqələndirici zabit idi. Ərəb rəhbərlərinin və qüvvələrinin öz rolları vardı. Məsələn, Əqəbədə Lourens və Auda Əbu Tayinin iştirak etdiyi quru yürüşünə Şərif Nasir rəhbərlik edirdi.
Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Lourens dörd il ərzində Karkemişdə fotoşəkillərlə sənədləşdirməyə cavabdeh olub. Təkcə 1911-ci il qazıntı mövsümündə təxminən 200 fotoşəkil çəkib. Bu, qazıntıda davamlı bir vəzifə idi. Fotoqrafiya onun arxeoloji işində mühüm yer tuturdu.
Məktəb yoldaşlarından biri onun daha əvvəl tapdığı bir fotoqrafiya həllini xatırlayıb. Lourens sinif şəklində özü də görünmək istəyirmiş. Deyilənə görə, rezin boru ilə birləşdirilmiş velosiped nasosundan istifadə edərək fotoaparatın çəkim mexanizmini işə salıb. Bu nəql həm fotoqraf, həm də şəkildəki şəxslərdən biri olmaq probleminə praktik həlli təsvir edir.
Eşmolean Muzeyində (Ashmolean Museum) Lourensin geyindiyi, 1916-cı ilə aid ərəb əbası qorunur. Onun inventar nömrəsi EA1965.176-dır. Bu geyim Lourensin Hicazda əlaqələndirici kimi işə başladığı illə bağlı günümüzə çatmış bir əşyadır.
Dorsetdəki Klauds Hill (Clouds Hill) evi onun gündəlik həyatı ilə əlaqə qurmağa imkan verir. Siz nə vaxtsa yataq otağını nəmdən qorumağa çalışmısınızsa, onun etdiyi dəyişikliklərin arxasındakı məişət problemini anlaya bilərsiniz. Lourens yataq otağını nəmdən qorumaq üçün alüminiumla üzlətdirmiş, hamam otağını isə mantarla izolyasiya etdirmişdi.
T. E. Lourensin ölümü və məzarı
Lourens 13 may 1935-ci ildə Dorsetdə motosiklet qəzasına düşüb. Historic England təşkilatının məlumatına görə, iki velosipedçi ilə toqquşmamaq üçün istiqamətini dəyişib və motosikletdən yerə atılıb. O, aldığı xəsarətlərdən 19 mayda, 46 yaşında vəfat edib.
Məzarı Dorsetdə, Moretondakı Müqəddəs Nikolay kilsəsinin (St Nicholas Kilisesi) həyətindədir. Moreton və Klauds Hill onun həyatının son mərhələsinə aiddir. Bu həyatın əvvəlki mərhələləri Oksford, Karkemiş, Qahirə və Hicazla da bağlı olub. Dəfn yeri həmin bioqrafiyanın konkret son məkanıdır.
Tez-tez verilən suallar
Lourensin Ərəb üsyanında rolu nə idi?
O, 1916-cı ildən Britaniya ilə Haşimi qüvvələri arasında əlaqələndirici kimi xidmət edirdi. Əmir Feysəllə işləyir, Osmanlı qoşunlarını bölgədə saxlamaq məqsədi daşıyan dəmir yolu hücumlarını dəstəkləyirdi. Bu işdə iştirak edən bir neçə britaniyalı zabitdən biri idi.
«Hikmətin yeddi sütunu» nədir?
Bu, Lourensin Ərəb üsyanı zamanı yaşadıqlarından bəhs edən əsəridir. Abunəçilər üçün yenidən işlənmiş nəşri 1926-cı ildə çıxıb. İxtisar edilmiş variantı olan Səhrada üsyan isə 1927-ci ilin martında nəşr olunub.
Lourens Homerin hansı əsərini tərcümə edib?
O, *Odisseya*nı ingilis dilinə nəsrlə tərcümə edib. Oxford University Press-in Nyu-York nəşri 1932-ci ildə çıxıb. Tərcümənin əlyazması Britaniya Kitabxanasında Add MS 45930 şifri ilə saxlanılır.
T. E. Lourens necə ölüb?
O, altı gün əvvəl baş vermiş motosiklet qəzasından sonra, 19 may 1935-ci ildə vəfat edib. Historic England qeyd edir ki, Lourens iki velosipedçi ilə toqquşmamaq üçün istiqamətini dəyişdikdən sonra motosikletdən yerə atılıb.
Mənbələr
- Wikipedia — T. E. Lawrence en.wikipedia.org
- Milli Ordu Muzeyi — Ərəbistanlı Lourens: əbaların arxasındakı insan nam.ac.uk
- Oksford Elm Tarixi Muzeyi — T. E. Lawrence və fotoaparatları mhs.ox.ac.uk
- Vikipedi — Thomas Edward Lawrence tr.wikipedia.org
- Perseus Kataloqu — Homerin «Odisseya»sı catalog.perseus.org
- Britaniya Kitabxanası — Add MS 45930 searcharchives.bl.uk
- Eşmolean Muzeyi — T. E. Lawrence-in geyindiyi ərəb əbası ashmolean.org
- National Trust — Clouds Hill-in tarixi nationaltrust.org.uk
- Historic England — Clouds Hill, siyahı qeydi 1120423 historicengland.org.uk
FAQ
T. E. Lourensin Ərəb üsyanında rolu nə idi?
O, 1916-cı ildən Britaniya ilə Haşimi qüvvələri arasında əlaqələndirici kimi xidmət edirdi. Əmir Feysəllə işləyirdi və bu işdə iştirak edən bir neçə britaniyalı zabitdən biri idi.
«Hikmətin yeddi sütunu» nədir?
Bu, Lourensin Ərəb üsyanı zamanı yaşadıqlarından bəhs edən əsəridir. Əvvəlcədən abunə yazılan oxucular üçün hazırlanmış yenidən işlənmiş nəşri 1926-cı ildə çıxdı.
Lourens Homerin hansı əsərini tərcümə edib?
Lourens «Odisseya»nı ingilis dilinə nəsrlə tərcümə edib. Oxford University Press-in Nyu-York nəşri 1932-ci ilə aiddir.
T. E. Lourens necə ölüb?
O, 13 may 1935-ci ildə Dorsetdə motosiklet qəzasına düşüb. Aldığı xəsarətlərdən 19 mayda, 46 yaşında vəfat edib.
Image: Te lawrence.jpg — Harris & Ewing, Public domain
