Perunun (türkcə: Peru) cənubundakı Jauranqada (türkcə: Jauranga) təxminən 1,600 illik körpə məzarı aşkar edilib. Körpənin skeletində siklopiya əlamətləri, qədim DNT-sində isə trisomiya 13 müəyyən olunub. İki körpə eyni saxsı dəfn qabına yerləşdirilib, lakin genetik təhlil onların analarının fərqli olduğunu göstərib. Məzar həmçinin siklopiyalı körpənin ölümdən sonra kənarlaşdırılmadığı barədə ehtiyatlı şərhi dəstəkləyir.
Üzün ortasındakı tək göz yuvası, əlavə xromosom nüsxəsi və iki cəsədin yerləşdirilməsi bir-biri ilə necə əlaqələnir? Siz skeletlərdən DNT-yə, oradan da qəbiristanlığa uzanan dəlilləri izlədikcə Jauranqa məzarının yalnız anadangəlmə bir vəziyyət haqqında məlumat vermədiyini görürsünüz. Dəlillərin hər biri körpələr və onların dəfni barədə ayrı bir suala cavab verir.
Nazka dövrünə aid körpə məzarı harada tapılıb?
Məzar Perunun cənubundakı Palpa vadisində yerləşən Jauranqa arxeoloji abidəsində tapılıb. Yaxınlıqdakı Palpa (türkcə: Palpa) şəhəri Perunun İka (türkcə: Ica) regionundakı Palpa vilayətinin mərkəzidir. Beləliklə, tapıntının yeri sadəcə Nazka adı ilə ümumi şəkildə əlaqələndirilən bir ərazi deyil. Söhbət konkret vadidən və arxeoloji abidədən gedir.
Nazka (türkcə: Nazca) mədəniyyətinin adı Nasca şəklində də yazılır. Bu mədəniyyət Perunun quraq cənub sahillərində inkişaf edib. Onun əsas coğrafi ərazisinə Rio-Qrande-de-Nazka (türkcə: Río Grande de Nazca) çayının hövzəsi və İka vadisi daxil idi. Təxmini xronologiyası e.ə. 100-cü ildən eramızın 800-cü ilinə qədər uzanır. Jauranqada tədqiq olunan məzarlar eramızın 325–440-cı illərinə aid edilib. Buna görə də geniş işlənən “1,600 illik” ifadəsi təxmini yaşı bildirir.
Nazka mədəniyyəti eyni bölgədə ondan əvvəl mövcud olmuş Parakas (türkcə: Paracas) mədəniyyətinin güclü təsiri altında formalaşıb. Rəngarəng saxsı məmulatlar, toxuculuq nümunələri və səhranın səthində yaradılmış geoqliflər onun tanınmış məhsullarıdır. Jauranqada saxsı məmulatlar daha şəxsi bir arxeoloji mənzərənin də hissəsidir: uşaqların qablarda dəfni.
Skeletlər və qədim DNT nəyi üzə çıxardı?
Tədqiqatçılar JA13A və JA13B kimi işarələnmiş iki körpəni araşdırıblar. Hər ikisi eyni saxsı qabın içərisinə yerləşdirilib. Elsa Tomasto-Cagigao və həmkarları skelet və qədim DNT üzrə nəticələri birləşdirən araşdırmanı 9 noyabr 2026-cı ildə onlayn yayımlanan PNAS məqaləsində təqdim ediblər.
JA13A-nın üzünün ortasında tək göz yuvası olub. Tədqiqatçılar bu xüsusiyyəti skeletin digər əlamətləri ilə birlikdə anadangəlmə inkişaf pozuntusu olan siklopiyanın diaqnostik dəlili kimi qiymətləndiriblər. JA13B-də JA13A-da müəyyən edilənlərə bənzər skelet dəyişiklikləri aşkar olunmayıb.
Qədim DNT başqa bir nəticəni də üzə çıxarıb. JA13A-da 13-cü xromosomun əlavə nüsxəsi olub. Bu, trisomiya 13-ü təsdiqləyib. Araşdırmanın xülasəsində trisomiya 13 körpədəki siklopiyanın ehtimal olunan səbəbi kimi göstərilir. Burada ifadə fərqi əhəmiyyətlidir: xromosom dəyişikliyi müəyyən edilib, onun siklopiya ilə əlaqəsi isə ehtimal olunan izah kimi təqdim olunub.
Genetik təhlil JA13A-da iki X xromosomu da müəyyən edib. Bu nəticə qadın xromosom cinsinə uyğundur. Beləliklə, siz eyni araşdırmadakı nəticələri bir-birindən ayıra bilərsiniz: skelet siklopiya diaqnozunu dəstəkləyib, DNT isə trisomiya 13-ü müəyyən edib və xromosom cinsi barədə dəlil verib.
Tədqiqat qrupuna Elsa Tomasto-Cagigao, Markus Reindel, Johny Isla Cuadrado, Mellisa Lund Valle, Kalina Kassadjikova, Kelly Harkins və Lars Fehren-Schmitz daxil olub. Onların araşdırması skelet müşahidələrini və genetik nəticələri ortaq dəfn haqqında vahid izahda birləşdirib.
İki körpə niyə eyni qabda dəfn edilib?
İki körpənin məzarı ortaq olsa da, anaları fərqli olub. Bu genetik nəticə onların bir-birinə yaxın yerləşdirilməsini necə şərh edə biləcəyinizə təsir edir. Birlikdə yerləşdirilmələri dəfn əlaqəsini göstərir. Lakin eyni qadının övladları olduqlarını sübut etmir.
Bunu gündəlik həyatdan bir bənzətmə ilə izah etmək olar: eyni ünvanda yaşamaq öz-özlüyündə qohumluğu təsdiqləmir. Jauranqada da eyni saxsı qabda dəfn olunmaq ana tərəfdən əlaqə sualını cavablandırmırdı. Cavabı genetik təhlil verib və körpələrin analarının fərqli olduğunu göstərib.
Qabın içərisindəki düzülüş başqa bir təfərrüatı da ortaya qoyur. Siklopiyalı körpə aşağıda uzadılıb, digər qız körpə isə onun üstünə yerləşdirilib. Mövqeləri fərqli olsa da, Tomasto-Cagigao onların, görünür, eyni dəfn hadisəsi zamanı basdırıldığını bildirib.
Araşdırmanın xülasəsində Nazka uşaqlarının saxsı qablarda dəfni yaxşı sənədləşdirilmiş dəfn adəti kimi təsvir olunur. İki körpənin bir qaba yerləşdirilməsi Nazka mühitində qeyri-adi idi. Buna baxmayaraq, tədqiqatçılar bu düzülüşü siklopiyalı körpəyə xüsusi münasibət göstərilməsinin dəlili saymayıblar.
Məzar ölümdən sonrakı münasibət barədə nə deyir?
Ortaq məzar adi qəbiristanlıqda yerləşirdi və içərisində xüsusi qəbir əşyaları yox idi. Bu təfərrüatlar şərhə konkret zəmin verir. Siklopiyalı körpə qəbiristanlıqda başqa bir uşaqla yanaşı dəfn edilib. Bu dəfn Nazka mədəniyyətində uşaqları saxsı qablara yerləşdirmək adətinin bir hissəsi olub.
Fehren-Schmitz məzarı körpənin ölümdən sonra kənarlaşdırılmadığına işarə kimi şərh edib. O, tək bir halın bütövlükdə Nazka cəmiyyətinin münasibətini müəyyən edə bilməyəcəyini də vurğulayıb. Dəlillər bu konkret dəfn barədə fikri bütün mədəniyyət haqqında ümumiləşdirmədən daha etibarlı şəkildə dəstəkləyir.
Siz oxucu kimi bu fərqi məzarın öz xüsusiyyətlərində görə bilərsiniz. Onun adi qəbiristanlıqda yerləşməsi və xüsusi dəfn bəxşişlərinin olmaması körpənin ölümdən sonra icmadan kənarlaşdırılmadığı şərhini dəstəkləyir. Qeyri-adi ortaq qab isə siklopiya ilə bağlı xüsusi münasibətin sübutu sayılmayıb.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Jauranqada körpə məzarından başqa qalıqlar da qorunub. Reindel və Isla 2013-cü il nəşrində çiy kərpic divarları olan, bir-birini əvəz etmiş Parakas yaşayış məskənlərinin qalıqlarını təsvir ediblər. Bu qalıqlar dərinliyi üç metrdən çox olan təbəqəli çöküntülərdə yerləşirdi. Deməli, abidədə həm yaşayışın, həm də dəfnlərin izləri var.
Həmin qazıntıların qiymətləndirilməsində Parakas dövrünə aid 49 dəfn konteksti və daha qədim təbəqələrdə qazılmış 31 Nazka dəfni qeydə alınıb. Bu rəqəmlər ortaq körpə məzarının çoxsaylı dəfn kontekstləri və daha erkən yaşayış mərhələləri olan bir abidədə yerləşdiyini göstərir. Nazka dəfnləri bu çoxqatlı arxeoloji mühitin bir hissəsi olub.
Jauranqanı araşdıran tədqiqatçılar Parakas mərhələlərinin xronoloji ardıcıllığını qiymətləndirmək üçün saxsı məmulatların təsnifatını, stratiqrafiyanı və çoxsaylı karbon-14 nümunələrini birlikdə istifadə ediblər. Bu yanaşma əşyaları onların təbəqələrdəki mövqeləri və tarixləndirmə dəlilləri ilə əlaqələndirib. Əvvəlki araşdırma körpələrin tapıldığı abidəni anlamaq üçün arxeoloji kontekst verir.
Ortaq qab xüsusilə əhəmiyyətli iki təfərrüatı qoruyub: körpələrin anaları fərqli olub və siklopiyalı körpə digər qızın altında yerləşdirilib. Görünür, eyni dəfn hadisəsinə aid olmaları ilə birlikdə bu müşahidələr məzarın “körpə dəfni” ifadəsindən daha konkret məlumat verdiyini göstərir.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 100-cü il: Nazka mədəniyyətinin təxmini başlanğıcı.
- Eramızın 325–440-cı illəri: Jauranqada tədqiq olunan Nazka məzarları üçün göstərilən tarix aralığı.
- Təxminən eramızın 800-cü ili: Ümumi xronologiyaya görə Nazka mədəniyyətinin təxmini sonu.
- 2013: Reindel və Isla-nın Jauranqadakı Parakas yaşayış məskəni və Nazka dəfnləri haqqında qiymətləndirməsinin nəşri.
- 9 noyabr 2026: İki körpənin skelet müayinəsini və qədim DNT təhlilini birləşdirən PNAS araşdırmasının onlayn nəşri.
Tez-tez verilən suallar
Qədim DNT ilə bağlı əsas kəşf nədir?
JA13A-nın qədim DNT-sində 13-cü xromosomun əlavə nüsxəsi müəyyən edilib. Bu, trisomiya 13-ü təsdiqləyib. Araşdırmanın xülasəsində həmin vəziyyət skelet müayinəsi ilə aşkarlanan siklopiyanın ehtimal olunan səbəbi kimi təsvir edilir. DNT təhlili iki körpənin analarının fərqli olduğunu da göstərib.
Hər iki körpədə siklopiya olubmu?
Tədqiqatçılar JA13A-da siklopiyanın diaqnostik skelet əlamətlərini, o cümlədən üzün ortasında tək göz yuvasını müəyyən ediblər. JA13B-də buna bənzər skelet dəyişiklikləri olmayıb. Körpələr eyni saxsı qabda dəfn edilsə də, bildirilən anadangəlmə skelet əlamətləri JA13A-ya aid olub.
Körpə nə qədər yaşayıb?
Siân Halcrow yaş təxmininin körpənin həftələrlə və ya aylarla yaşadığına işarə edə biləcəyini bildirib. Fehren-Schmitz isə körpənin nə qədər yaşadığını müəyyən etməyin mümkün olmadığını deyib. Bunlar yaşa dair dəlillərin fərqli qiymətləndirmələridir. Buna görə həftələrlə və ya aylarla yaşamaq təsdiqlənmiş nəticə deyil, irəli sürülmüş ehtimal olaraq qalır.
Bu dəfn bütün Nazka əhalisinin anadangəlmə fərqliliklərə münasibətini göstərirmi?
Fehren-Schmitz bir halı bütün Nazka cəmiyyətinə şamil etməmək barədə xəbərdarlıq edib. Məzarın adi qəbiristanlıqda yerləşməsi və xüsusi qəbir əşyalarının olmaması onun bu körpənin ölümdən sonra kənarlaşdırılmadığı barədə şərhinə əsas verib. Bu şərh Jauranqadakı konkret dəfnə aiddir.
Mənbələr
- Life Science Network — PNAS araşdırmasının xülasəsi və nəşr məlumatları, Elsa Tomasto-Cagigao və həmkarları lifescience.net
- Live Science — Kristina Killgrove, Nazka körpə dəfni haqqında xəbər livescience.com
- Ancient Herald — Perudan olan Nasca körpəsi haqqında xəbər ancientherald.com
- Pontificia Universidad Católica del Perú, Boletín de Arqueología PUCP — Reindel və Isla-nın Jauranqa araşdırması revistas.pucp.edu.pe
- Wikipedia — Nazka mədəniyyəti en.wikipedia.org
- Wikipedia — Palpa, Peru en.wikipedia.org
FAQ
1,600 illik körpə məzarı nəyi üzə çıxarır?
Məzar JA13A adlı körpənin skeletində siklopiya əlamətlərini və qədim DNT-sində trisomiya 13-ə dair dəlilləri üzə çıxarır. Eyni saxsı dəfn qabında başqa bir körpə də olub, lakin genetik təhlil onların analarının fərqli olduğunu göstərib.
Nazka dövrünə aid körpə məzarı harada tapılıb?
Məzar Perunun cənubundakı Palpa vadisində, Jauranqada tapılıb. Tədqiq olunan Nazka məzarları eramızın 325–440-cı illərinə aid edilib.
Körpəyə dəfn zamanı xüsusi münasibət göstərilibmi?
İki körpənin eyni qabda dəfni qeyri-adi olsa da, tədqiqatçılar bunu siklopiyalı körpəyə xüsusi münasibətin sübutu saymayıblar. Məzar adi qəbiristanlıqda yerləşirdi və içərisində xüsusi qəbir əşyaları yox idi.
Körpə nə qədər yaşayıb?
Siân Halcrow yaş təxmininin körpənin həftələrlə və ya aylarla yaşadığına işarə edə biləcəyini bildirib. Lars Fehren-Schmitz isə körpənin nə qədər yaşadığını müəyyən etməyin mümkün olmadığını deyib.
Image: Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 55.JPG — Diego Delso, CC BY-SA 4.0
