Fallwarddakı (Fallward) G265 qayıq məzarında təxminən 50 yaşında vəfat etmiş kişi dəfn olunub. Onun yanında naxışlı taxta əşyalar və son Roma dövrünə aid hərbi kəmər olub. Qədim DNT Dunay (Tuna) sərhəd bölgəsindəki icmalarla mümkün genetik yaxınlığı və cüzam törədən Mycobacterium leprae bakteriyasına yoluxmanı üzə çıxarıb. Mənşə ilə bağlı nəticə mümkün əlaqəni göstərir. Kişinin doğulduğu yeri qəti müəyyən etmir.
Oyma stul, quş formasında taxta qutu və bakteriya DNT-si bu dəfni müxtəlif tərəflərdən araşdırmağa imkan verir. Siz bu kişinin kim olduğunu anlamaq istəyirsinizsə, məzar əşyaları ilə genetik nəticələri ayrı qiymətləndirməlisiniz. Əşyalar uzaq bölgələrlə əlaqələrə işarə edir. DNT isə mənşə və infeksiya haqqında əlavə dəlillər verir. Hər iki şərhin mühüm məhdudiyyətləri var.
Fallward qayıq məzarı haradadır?
Fallward yaşayış məskəni və qəbiristanlığı Almaniyanın (Almanya) Cuxhaven (Cuxhaven) rayonunda yerləşir. Onlar Şimal dənizinin (Kuzey Denizi) sahilinə yaxın Elba–Vezer (Elbe–Weser) bölgəsindədir. Qəbiristanlıqdan təxminən eramızın 300-cü ilindən V əsrin ikinci yarısınadək istifadə olunub. G265 həm yandırılmış, həm də yandırılmadan dəfn edilmiş insan qalıqlarının olduğu bu dəfn sahəsinə daxildir.
Cuxhavenin arxeoloji irsi mühafizə xidməti burada 1993–1998-ci illərdə qazıntılar aparıb. Təxminən 200 kremasiya qəbri və yandırılmadan dəfn olunmuş cəsədlərin yerləşdiyi təxminən 60 qəbir aşkarlanıb. Bu rəqəmlər qayıq məzarının daha böyük qəbiristanlığın bir hissəsi olduğunu göstərir. DNT tədqiqatı qazıntılarda üzə çıxarılmış bütün insanları deyil, orada dəfn olunanlardan seçilmiş bir qrupu əhatə edib.
Fallwardda yaxşı qorunmuş iki qayıq məzarı da olub. Birində kişi, digərində qadın dəfn edilib. 2026-cı ilin DNT nəticələrinin mərkəzində G265 işarəsi ilə tanınan kişi məzarı dayanır. Siz bu işarəni yadda saxlasanız, tədqiqatın mövzusunu qəbiristanlıqdakı digər qayıq məzarından asanlıqla ayıra bilərsiniz.
G265-dəki kişi necə dəfn olunub?
Qayıqla dəfn zamanı qayıq ya mərhumun və məzar əşyalarının yerləşdirildiyi vasitə, ya da dəfn hədiyyəsi kimi istifadə olunur. G265-də kişi uzunluğu dörd metrdən çox olan palıd qayıqda dəfn edilib. Tədqiqatçılar onun vəfat edəndə təxminən 50 yaşında olduğunu müəyyənləşdiriblər.
Məzarında qızılağac gövdəsindən yonulmuş naxışlı stul olub. Əşyaları arasında son Roma dövrünə aid hərbi kəmər də tapılıb. Bu kəmər DNT araşdırmasından əvvəl də uzaq bölgələrlə əlaqələrə işarə edirdi. Buna görə kişinin hərəkətləri və peşəsi haqqında müzakirələr üçün ayrıca dəlil təşkil edirdi.
Qəbiristanlığın yaş torpağı taxta əşyaların və parçaların müstəsna dərəcədə yaxşı qorunmasına kömək edib. Bu qorunma G265-in şərhi üçün əhəmiyyətlidir. Dəfni kişinin skelet qalıqları ilə yanaşı palıd qayıq, oyma mebel və kiçik taxta əşyalar vasitəsilə də araşdırmaq mümkündür. Bu materiallar sonrakı araşdırmada əldə edilən DNT-dən fərqli dəlillər verir.
Qədim DNT onun mənşəyi haqqında nə göstərib?
2026-cı il tədqiqatında Fallwardda dəfn olunmuş 11 şəxsə aid 12 skelet nümunəsinin DNT-si araşdırılıb. Yalnız üç şəxsdən populyasiya genetikası üzrə müqayisələr üçün kifayət qədər məlumat əldə edilib: G14, G250 və G265. Araşdırmaya daha çox şəxs daxil edilsə də, mənşə haqqında müzakirə nümunə götürülmüş qrupun kiçik bir hissəsinə əsaslanır.
G14 və G250 Avropanın (Avrupa) şimal-qərbində Dəmir dövründə və erkən orta əsrlərdə yaşamış əhali ilə genetik yaxınlıq göstərib. G265 isə müqayisələrdən birində fərqli nəticə verib. O, Dunay sərhədi boyunca Roma dövründə və Xalqların böyük köçü dövründə yaşamış icmalarla eyni qrupda yer alıb. Bu icmaları indiki Xorvatiya (Hırvatistan), Sloveniya (Slovenya), Macarıstan (Macaristan) və Serbiya (Sırbistan) ərazisindən olan fərdlər təmsil edib.
Bu nəticə Dunayla əlaqə ehtimalını əsaslı şərhə çevirir. Lakin dəqiq mənşə yerini müəyyən etmir. Əlavə genetik təhlillər G265-i Fallwarddakı digər şəxslərdən aydın şəkildə fərqləndirən mənşə profili aşkarlamayıb. Buna görə siz Dunayla bağlı nəticəni mümkün genetik yaxınlıq kimi oxumalı və əlavə təhlillərin nəticələrini də nəzərə almalısınız.
Tədqiqatın qəbiristanlıq daxilində qohumluq əlaqələrini araşdırmaq baxımından da məhdudiyyətləri olub. Genomun aşağı əhatə səviyyəsi tədqiqatçılara həmin 11 şəxs arasındakı bioloji qohumluğu araşdırmağa imkan verməyib. Mövcud DNT bəzi əhali qrupları arasında müqayisələrə imkan yaratsa da, nümunə götürülmüş bu qrup daxilində ailə əlaqələrini müəyyən edə bilməyib.
O, Roma əsgəri, yoxsa uzaq məsafələr arasında ticarət edən tacir olub?
Son Roma dövrünə aid hərbi kəmər əsgər fərziyyəsinə konkret əsas verir. Burg Bederkesa Muzeyi (Museum Burg Bederkesa) bu kişini Roma xidmətindən sonra vətəni Vurstenə (Wursten) qayıtmış əsgər kimi təqdim edir. Bu izah hərbi əşyanı ehtimal edilən həyat hekayəsi ilə əlaqələndirir.
2026-cı il tədqiqatının müəllifləri Roma ordusunda muzdlu əsgər kimi xidməti fərziyyə olaraq qiymətləndiriblər. Alternativ olaraq uzaq məsafələr arasında ticarətlə məşğul olmasını da irəli sürüblər. Hər iki şərh məzar əşyaları və genetik nəticələri uzaq bölgələrlə əlaqələri müzakirəyə çıxaran bir kişiyə aiddir. DNT təhlili bu peşələrdən heç birini təsdiqləməyib.
Kəmər və Dunayla genetik yaxınlıq birlikdə nəzərdən keçirilməzdən əvvəl ayrı qiymətləndirilməlidir. Kəmər son Roma dövrünün hərbi mühiti ilə bağlı məzar əşyasıdır. Genetik müqayisə isə qədim əhali qrupları ilə yaxınlığa aiddir. İkisi birlikdə yerdəyişmələr barədə müzakirəni dəstəkləyir. Lakin əlavə mənşə təhlilləri kişinin qəti şəkildə Dunay bölgəsindən gəldiyini söyləməyə əsas vermir.
DNT cüzam haqqında nə göstərib?
Tədqiqatçılar G265-in qalıqlarının iki hissəsində — bir dişində və bir daban sümüyündə — Mycobacterium leprae DNT-si aşkarlayıblar. Bu bakteriya cüzam törədir. Əldə edilən DNT bakteriyanın dördüncü filogenetik qoluna aid olub. Bu qruplaşdırma bakteriyanın təkamül əlaqələrini təsvir etmək üçün istifadə olunur.
Bu bakteriya qrupunun məlum olan ən qədim nümayəndəsi eramızdan əvvəl IV–II əsrlərə aid Misir (Mısır) nümunəsindən əldə edilib. Archaeology nəşrinin 4 noyabr 2026-cı il tarixli xəbərinə görə, G265 bu qrupun Avropada müəyyən edilmiş ilk nümunəsi olub. Bu fikir bütövlükdə Avropada cüzama deyil, məhz həmin bakteriya qrupuna aiddir.
G265-in sümüklərində cüzama aid edilən zədələnmə olmayıb. Tədqiqatçılar mümkün izah kimi əlamətsiz infeksiyanı və ya yalnız yumşaq toxumalara təsir edən infeksiyanı irəli sürüblər. Bakteriyanın aşkarlanması ilə skelet zədələrinin olmaması birlikdə nəzərə alınmalıdır. Sümüklərində müvafiq zədələr olmasa da, DNT xəstəliyin törədicisini müəyyən edib.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
G265-in məzarında quş formasında naxışlı taxta qutu olub. Bu kiçik oyma əşya naxışlı stulla təchiz edilmiş dəfni tamamlayır. Fallwardın yaş mühiti taxta məzar əşyalarını elə yaxşı qoruyub ki, bu cür təfərrüatlar da arxeoloji dəlillərin bir hissəsi olaraq qalıb.
Kişinin qayıq məzarının üzərində təxminən 60 kiçik taxta lövhədən hazırlanmış örtük də olub. Forması çadırın damını xatırladıb. Beləliklə, dəfnə qayığın özü və mərhumun yanına qoyulmuş əşyalarla yanaşı, qayığın üzərində qurulmuş örtük də daxil olub.
Kişinin böyük və kiçik azı dişlərindəki aşınma həyatı boyu taxılın üstünlük təşkil etdiyi qidalanmanın dəlili kimi şərh edilib. Siz onun gündəlik yeməyini təsəvvür etsəniz, bu nəticə G265-i yalnız hərbi kəmərin verdiyindən daha şəxsi səviyyədə tanımağa kömək edər. Dişlərində təkrarlanan qidalanma vərdişləri ilə izah edilən izlər qorunub.
Tədqiqat üçün seçilmiş böyük azı dişinin kökündə apikal qranuloma izləri olub. Tədqiqatçılar bu zədənin böyük ehtimalla şiddətli ağrı yaratdığını düşünüblər. Dişlə bağlı bu tapıntı, qalıqlarından əldə edilən cüzam DNT-si ilə yanaşı, onun sağlamlığı haqqında ayrıca məlumat verir.
Həmin dişin çıxarılması üçün stomatoloji klinikada işləmək lazım gəlib. Çıxarılmadan əvvəl dişin surətini hazırlamaq məqsədilə üst çənənin qəlibi götürülüb. Bu prosedur qədim kəllənin araşdırılmasını tanış stomatoloji qəbul mühiti ilə birləşdirib.
Xronologiya
- Eramızdan əvvəl IV–II əsrlər: G265-də aşkarlanan cüzam bakteriyası qrupunun məlum olan ən qədim nümayəndəsini təmsil edən Misir nümunəsinin tarix aralığı.
- Təxminən eramızın 300-cü ili–V əsrin ikinci yarısı: Fallward qəbiristanlığından istifadə olunduğu dövr.
- 1993–1998: Cuxhavenin arxeoloji irsi mühafizə xidməti Fallward qəbiristanlıqlarında qazıntılar aparıb.
- 4 noyabr 2026: Archaeology qayıq məzarında müəyyən edilmiş nadir cüzam xətti haqqında xəbər yayımlayıb.
Tez-tez verilən suallar
Fallwarddakı G265 qayıq məzarında kim dəfn edilib?
Orada təxminən 50 yaşında vəfat etmiş kişi dəfn olunub. Palıd qayığının uzunluğu dörd metrdən çox olub. Məzarında naxışlı taxta əşyalar və son Roma dövrünə aid hərbi kəmər tapılıb.
Qədim DNT onun Dunay sərhəd bölgəsindən gəldiyini sübut edibmi?
Müqayisələrdən biri onu Dunay sərhəd bölgəsinin qədim icmaları ilə eyni qrupda yerləşdirib. Əlavə təhlillər onun mənşəyini Fallwarddakı digər şəxslərin mənşəyindən aydın şəkildə ayırmayıb. Dunay mənşəyi bir şərh olaraq qalır.
Sümüklərində zədə olmasa da, cüzamı olubmu?
Onun dişində və daban sümüyündə Mycobacterium leprae DNT-si tapılıb. Tədqiqatçılar cüzamla əlaqəli skelet zədələrinin olmamasını izah etmək üçün əlamətsiz infeksiyanı və ya təsirin yalnız yumşaq toxumalarla məhdudlaşmasını ehtimal ediblər.
Bu kişi Roma əsgəri olubmu?
Muzdlu əsgər kimi xidmət onun əlaqələrini və hərbi kəmərini izah etmək üçün irəli sürülən ehtimallardan biridir. Tədqiqat qrupu uzaq məsafələr arasında ticarətlə məşğul olmasını da təklif edib. DNT nəticələri bu peşələrdən heç birini təsdiqləməyib.
Mənbələr
- Wikipedia, “Qayıqla dəfn” en.wikipedia.org
- Kil Universiteti, “Son antik dövrdə insanın və xəstəliyin hərəkətliliyi” uni-kiel.de
- NIhK, “Fallward məzarları” nihk.de
- Burg Bederkesa Muzeyi, “Fallward qəbiristanlıqları” burg-bederkesa.de
- Myburgh və həmkarları, iScience, 2026 sciencedirect.com
- Archaeology, “Qayıq məzarında nadir cüzam ştammı müəyyən edilib” archaeology.org
- NIhK, “1600 ildən sonra ağrıdan qurtuluş” nihk.de
FAQ
Fallwarddakı G265 qayıq məzarında kim dəfn edilib?
G265 məzarında təxminən 50 yaşında vəfat etmiş və eramızın V əsrində dəfn olunmuş kişi tapılıb. Məzarında uzunluğu dörd metrdən çox olan palıd qayıq, naxışlı taxta əşyalar və son Roma dövrünə aid hərbi kəmər olub.
Qədim DNT onun mənşəyi haqqında nə göstərib?
Təhlillərdən biri G265-i Roma dövründə və Xalqların böyük köçü dövründə Dunay sərhəd bölgəsində yaşamış icmalarla eyni qrupda yerləşdirib. Əlavə təhlillər onun genetik mənşəyini Fallwardda dəfn olunmuş digər şəxslərdən aydın şəkildə fərqləndirən profil müəyyən etməyib. Buna görə Dunay mənşəyi bir şərh olaraq qalır.
Fallwardda dəfn olunan kişidə cüzam olubmu?
Tədqiqatçılar onun dişində və daban sümüyündə Mycobacterium leprae DNT-si tapıblar. Sümüklərində cüzamla əlaqəli zədələnmə olmayıb. Komanda infeksiyanın əlamətsiz keçdiyini və ya yalnız yumşaq toxumalara təsir etdiyini ehtimal edib.
O, Roma əsgəri olubmu?
Son Roma dövrünə aid hərbi kəməri onun hərbi əlaqələri barədə müzakirəyə əsas verir. Muzdlu əsgər kimi xidmət etməsi fərziyyələrdən biridir. Tədqiqat qrupu alternativ olaraq uzaq məsafələr arasında ticarətlə məşğul olmasını da irəli sürüb.
Image: Viking brooch from Scar boat burial, The Orkney Museum (9496747649).jpg — bruno, CC BY 2.0
