Qrenlandiyanın (Grönland) Qinngua ərazisindəki itmiş skandinav kilsəsi 2026-cı ilin avqustunda şərqə yönəlmiş insan dəfni aşkar ediləndə müəyyənləşdirildi. Dəfn xristian adətlərinə uyğun idi. Bu tapıntı daş binanın və onu əhatə edən hasarlı sahənin kilsə və qəbiristanlıq təşkil etdiyini təsdiqlədi. O, ərazinin skandinav icmasının dini həyatındakı yerini göstərir. Tarixləndirmə üçün verdiyi ipucları isə hələ ilkin xarakter daşıyır.
Daş divarların onilliklər boyu açıq saxladığı suala bir məzar necə cavab verə bildi? Qinnguada 1970-ci illərdə və 2004-cü ildə aparılmış qazıntılar artıq burada kilsə olduğunu düşündürürdü. Siz hasardan məzara qədər dəlilləri izləsəniz, xəritələşdirmənin, qazıntının və dəfn adətlərinin bu qənaəti necə tamamladığını görə bilərsiniz.
Qrenlandiyanın itmiş skandinav kilsəsi harada tapıldı?
Xarabalıqlar Qrenlandiyanın cənubunda, Narsarsuaq yaxınlığındakı Qinnguada yerləşir. Bu yer Tunulliarfik fyordu ətrafındakı skandinav məskunlaşma ərazisinə daxildir. Yaxınlıqdakı Brattahlíð Qırmızı Erikin (Kızıl Erik) təsərrüfatı idi. Həmin yer indi Qassiarsuk adlanır.
Danimarka Milli Muzeyi (Danimarka Ulusal Müzesi) və Bergen Universiteti (Bergen Üniversitesi) kəşfi 24 sentyabr 2026-cı ildə elan etdilər. Muzeyin məlumatına görə, Qinngua Qrenlandiyada 60 ildən çox müddətdə yeni aşkar edilən ilk skandinav kilsəsidir. Elan arxeoloqların əvvəllər də araşdırdıqları xarabalıqların funksiyasını təsdiqlədi.
Layihədə Danimarka Milli Muzeyi, Qrenlandiya Milli Muzeyi və Arxivi (Grönland Ulusal Müzesi ve Arşivi), Bergen Universitet Muzeyi (Bergen Üniversite Müzesi) və UNESCO Kujataa iştirak edirdi. Onların işi bir məzarın qazıntısını ətrafdakı skandinav yaşayış məskəninin araşdırılması ilə birləşdirdi.
Arxeoloqlar kilsəni necə müəyyən etdilər?
İlk ipucu daş qalıqların düzülüşü idi. Düzbucaqlı daş hasar mərkəzdəki daş binanı əhatə edirdi. Bu quruluş hasarlanmış qəbiristanlığın içində orta əsr kilsəsinin olduğunu düşündürürdü. Lakin əvvəlki qazıntılar həlledici dəlil verməmişdi.
Tədqiqatçılar dron görüntüləri və əvvəlki lazer skanları əsasında ərazinin relyefini və xarabalıqları xəritələşdirdilər. Bu qeydlər məzarların harada axtarılacağını müəyyənləşdirməyə kömək etdi. Beləliklə, xəritələşdirmə binanın ətrafındakı ehtimal olunan dəfn sahəsində konkret yerlərə yönəlmiş qazıntıya əsas verdi.
Həlledici tapıntı 2026-cı ilin avqustunda üzə çıxdı. Komanda insan skeleti aşkar etdi. Dəfnin şərqə yönəlməsi xristian dəfn adətlərinə uyğun gəlirdi. Mərkəzdəki bina və onu əhatə edən hasarla birlikdə bu tapıntı ərazinin kilsə və qəbiristanlıq kimi şərhini təsdiqlədi.
Siz bunu gündəlik bir vərdişlə əlaqələndirə bilərsiniz: bir yeri orada görülən işlərə görə tanımaqla. Qinnguada daş hasar dini məkan ehtimalını yaradırdı. Xristian dəfni isə həmin məkanın necə istifadə olunduğuna dair dəlil verdi. Binanın yerləşməsi və ölülərlə rəftar eyni nəticəni dəstəkləyirdi.
Məzar skandinavların dini həyatı haqqında nə göstərir?
Məzar skandinav kilsəsinin yanında xristian dəfninin aparıldığını göstərir. Konrad Smiarowski müqəddəsləşdirilmiş torpaqda dəfn adətini inuitlərin daş yığınları altındakı daş kameralı məzarlarından fərqləndirdi. Bu fərq tədqiqatçılara məzarı Qrenlandiyanın müxtəlif dəfn ənənələri çərçivəsində şərh etməyə kömək etdi.
İstiqamət vacib idi, çünki skeletin üzü şərqə baxırdı. Tədqiqatçılar bu vəziyyəti xristian adətinə uyğun saydılar. Onu qəbiristanlığın mövcudluğuna dair həlledici dəlil kimi qiymətləndirdilər. Məzar ətrafdakı daş tikililərin artıq düşündürdüyü şərhi gücləndirdi.
Qollar bədənin yanları boyunca uzadılmışdı. Tədqiqatçılar bu vəziyyəti erkən orta əsrlərə aid mümkün tarixləndirmə ipucu hesab edirlər. Bu, qəti tarix deyil, ipucu olaraq qalır. Buna görə də dəfnin ən güclü töhfəsi dini məkanın müəyyənləşdirilməsidir.
Məzar kilsənin yaşayış məskəninin gündəlik həyatındakı yerini də göstərir. Onun yanında iki və ya üç təsərrüfatın qalıqları var. Tədqiqatçılar bu qrupu kiçik bir kəndin mümkün başlanğıcı kimi şərh edirlər. Beləliklə, dini bina yaxınlıqdakı təsərrüfat ailələri ilə əlaqələndirilir.
Qinngua kilsəsi nə qədər qədimdir?
Kilsənin ölçüləri və çoxsaylı qismən yonulmuş daşları onun 1100–1300-cü illərə aid ola biləcəyini göstərir. Memarlığa əsaslanan bu tarixləndirmə hələ ilkin xarakter daşıyır. Kəşf elan ediləndə nümunələrin təhlili davam edirdi.
Skelet və bina tarixləndirmə üçün fərqli dəlillər verir. Qolların vəziyyəti dəfnin erkən orta əsrlərə aid ola biləcəyini düşündürür. Memarlıq isə 1100–1300-cü illəri göstərir. Bu müşahidələrin heç biri kilsənin dəqiq tikilmə tarixini müəyyən etmir.
Siz Qinnguanın sadəcə vikinq dövrü kilsəsi kimi təqdim edildiyini görsəniz, memarlığa əsaslanan tarix aralığına diqqət yetirin. Bina üçün təqdim olunan dəlillər 1100–1300-cü illəri göstərir. Onun dəqiq tarixi isə hələ müəyyənləşdirilməyib. Bu fərqi qorumaq kəşfin Qrenlandiyadakı skandinavların uzun tarixindəki yerini anlamağı asanlaşdırır.
Bu, Günəş dağlarının ətəyindəki kilsə ola bilərmi?
İrəli sürülən ehtimallardan biri Qinnguanı Kirkja undir Sólarfjöllum ilə əlaqələndirir. Bu ad Günəş dağlarının (Güneş Dağları) ətəyindəki kilsə deməkdir. Ad orta əsr mətnlərində keçir. Onun məhz bu xarabalıqlara aid olması hələ fərziyyədir.
Tədqiqatçılar Qrenlandiyanın skandinav kilsələrinin yerini tapmaq üçün ərazi tədqiqatları ilə yanaşı Flateyjarbók və Ívar Bárðarsonun təsvirlərindən istifadə edirlər. Beləliklə, yazılı təsvirlər və maddi qalıqlar eyni araşdırmaya töhfə verir. Qinnguada kilsənin təsdiqlənməsi öz-özlüyündə onun orta əsr adını təsdiqləmir.
Brattahlíð ətrafındakı kiçik ərazidə altı kilsə məlumdur. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, onlardan yalnız üçü bütün orta əsrlər boyu istifadədə qalıb. Qinngua da kilsələrin yerləşməsi, istifadəsi və yaxınlıqdakı yaşayış məskənləri ilə əlaqələri barədə bu geniş araşdırmanın bir hissəsidir.
Bir şərhə görə, kilsələrin belə sıx yerləşməsi nüfuzlu ailələr arasında hakimiyyət və mövqe uğrunda rəqabəti əks etdirirdi. Bəzi kilsələrin himayədarları bu rəqabətdə məğlub olduqları üçün tərk edildiyi barədə əlavə ehtimal isə sübut olunmayıb. Kilsələrin sayı dəlildir. Təklif olunan siyasi izah isə şərhdir.
Xronologiya
- Təxminən 986-cı il: İslandiyadan (İzlanda) gələn skandinav köçkünlər Qrenlandiyada skandinav məskunlaşması dövrünü başlatdılar.
- 1100–1300: Qinngua kilsəsinin memarlığı əsasında təklif olunan ilkin tarix aralığı.
- 14 sentyabr 1408-ci il: Hvalsey kilsəsindəki toy Qrenlandiyanın skandinav icmasında baş vermiş hadisə haqqında məlum olan son yazılı qeyd oldu.
- XV əsr: Qrenlandiyadakı skandinav yaşayış məskənlərinin mövcudluğu sona çatdı.
- 1970-ci illər: Qinnguada aparılan qazıntılar kilsə və qəbiristanlığın olduğunu düşündürdü.
- 2004-cü il: Əlavə qazıntı aparıldı, lakin qəbiristanlıq üçün həlledici dəlil əldə edilmədi.
- 2017-ci il: UNESCO Kujataa mədəni landşaftını Dünya İrsi Siyahısına daxil etdi.
- 2026-cı ilin avqustu: Şərqə yönəlmiş xristian dəfni Qinnguada kilsə və qəbiristanlığı təsdiqlədi.
- 24 sentyabr 2026-cı il: Muzey və universitet kəşfi ictimaiyyətə elan etdilər.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Ərazinin təyinatı qazıntının sonuna yaxın qəti müəyyənləşdirildi. Muzey fotoşəklinin alt yazısına görə, məzar və kilsə barədə şərh qazıntının sondan əvvəlki günündə dəqiqləşdi. Həlledici dəlil əraziyə onilliklər boyu göstərilən maraqdan sonra üzə çıxdı.
Komanda Qrenlandiyada 20 illik əməkdaşlıq ərzində hazırlanmış qazıntı üsullarından istifadə etdi. Qrenlandiyalı arxeologiya tələbələri də iş zamanı sahə təcrübəsi keçdilər. Qazıntı xarabalıqların araşdırılmasını praktiki arxeologiya təlimi ilə birləşdirdi.
Qassiarsuk ətrafındakı sakinlər tədqiqatı yaxından izləyir və sahə işlərinə töhfə verirdilər. Onların iştirakı institusional tərəfdaşları arasında muzeylər, universitet muzeyi və UNESCO Kujataa olan layihənin bir hissəsi idi.
UNESCO Kujataa layihədə iştirak etsə də, yeni müəyyənləşdirilmiş kilsə Kujataa Dünya İrsi ərazisinin sərhədlərindən kənardadır. Səyahət edənlər üçün bu, faydalı coğrafi fərqdir. Qazıntıda iştirak Qinnguanı siyahıya alınmış landşaftın daxilinə salmır.
Qinnguanın Qrenlandiyadakı skandinavların ümumi tarixində yeri nədir?
Qrenlandiyada skandinav məskunlaşması təxminən 986-cı ildə İslandiyadan gələn köçkünlərlə başladı və təxminən beş əsr davam etdi. Saqa ənənəsinə görə, Qırmızı Erikin həyat yoldaşı Thjodhild xristianlığı qəbul etdi və Brattahlíð yaxınlığında kiçik kilsə tikdirdi. Qinngua bölgənin bu dini mənzərəsinə daha bir təsdiqlənmiş kilsə yeri əlavə edir.
14 sentyabr 1408-ci ildə Hvalsey kilsəsində keçirilmiş toy Qrenlandiya skandinavlarının həyatında baş vermiş hadisə haqqında məlum olan son yazılı qeyddir. Yaşayış məskənlərinin mövcudluğu XV əsrdə sona çatdı. Təklif olunan izahlar arasında iqlimdə, iqtisadiyyatda və Avropa (Avrupa) ilə əlaqələrdə dəyişikliklər var. Lakin Qinngua dəfni bunlardan hansının həlledici olduğunu müəyyən etmir.
UNESCO-nun 2017-ci ildə siyahıya aldığı beş hissəli Kujataa mədəni landşaftı X–XV əsrlərdə skandinav əkinçiliyini və XVIII əsrdən etibarən inuit əkinçiliyini təmsil edir. Qinnguanın yaxınlığındakı təsərrüfatlar və kilsə yaşayış məskəni ilə dini məkan arasındakı əlaqəni daha yerli miqyasda göstərir.
Tez-tez verilən suallar
Kilsə üçün həlledici dəlil nə oldu?
2026-cı ilin avqustunda aşkar edilmiş, üzü şərqə baxan skelet həlledici oldu. Dəfn xristian adətlərinə uyğun idi. O, mərkəzdəki daş binanın ətrafının qəbiristanlıq kimi şərhini təsdiqlədi.
Skelet tarix haqqında nə deyə bilər?
Qolların bədənin yanında uzadılması dəfnin erkən orta əsrlərə aid ola biləcəyini göstərir. Kilsənin memarlığı isə ayrıca 1100–1300-cü illəri düşündürür. Lakin bu ipuclarının heç biri dəqiq tarix vermir.
Qinngua Kujataa Dünya İrsi ərazisinin daxilindədirmi?
Yeni müəyyənləşdirilmiş kilsə siyahıya alınmış ərazinin sərhədlərindən kənardadır. Bununla belə, UNESCO Kujataa arxeoloji layihədə iştirak edib.
Məzar skandinav yaşayış məskənlərinin niyə sona çatdığını izah edirmi?
Məzar Qinngua ərazisindən dini məqsədlə istifadə olunduğunu təsdiqləyir. O, məskənlərin sonuna dair irəli sürülən iqlimin, iqtisadi dəyişikliklərin və Avropa ilə əlaqələrdəki dəyişikliklərin rolunu aydınlaşdırmır.
Mənbələr
- Danimarka Milli Muzeyi — Elan və qazıntı fotoşəkilləri via.ritzau.dk
- Bergen Universiteti — Qrenlandiyada skandinav kilsəsinin xarabalıqları tapıldı api.kommunikasjon.ntb.no
- Bergen Universiteti / forskning.no — Qazıntı üsulları və əvvəlki araşdırmalar forskning.no
- Innovation South Greenland / Kujataa — Qinnguada yeni kilsə xarabalıqları tapıldı isg.gl
- HeritageDaily — Skelet Qrenlandiyada itmiş vikinq dövrü kilsəsinin kəşfini təsdiqləyir heritagedaily.com
- Vikipediya — Qrenlandiyada skandinav yaşayış məskənləri en.wikipedia.org
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Kujataa Qrenlandiya whc.unesco.org
FAQ
Qrenlandiyanın itmiş skandinav kilsəsi necə müəyyən edildi?
2026-cı ilin avqustunda Qinnguada tapılmış, şərqə yönəlmiş insan dəfni daş xarabalıqların kilsə və qəbiristanlıq kimi şərhini təsdiqlədi. Tədqiqatçılar ərazini araşdırmaq üçün dron görüntülərindən, əvvəlki lazer skanlarından və konkret sahələrə yönəlmiş qazıntılardan istifadə etdilər.
Məzar nəyi göstərir?
Dəfnin şərqə yönəlməsi xristian dəfn adətinə uyğundur. Bu, skandinav kilsəsinin yanında müqəddəsləşdirilmiş dəfn sahəsinin müəyyən edilməsini dəstəkləyir. Qolların vəziyyəti də erkən orta əsrlərə aid tarixləndirmə ipucu ola bilər, lakin dəqiq tarix vermir.
Qinngua kilsəsi nə qədər qədimdir?
Binanın ölçüləri və çoxsaylı qismən yonulmuş daşları onun 1100–1300-cü illərə aid ola biləcəyini göstərir. Bu tarixləndirmə ilkin xarakter daşıyır. Kəşf elan ediləndə nümunələrin təhlili davam edirdi.
Bu, Günəş dağlarının ətəyindəki kilsə idimi?
Xarabalıqlar orta əsr mətnlərində adı çəkilən Kirkja undir Sólarfjöllum, yəni Günəş dağlarının ətəyindəki kilsə ola bilər. Bu eyniləşdirmə təsdiqlənməyib.
Image: Hvalsey Church.jpg — Number 57 at English Wikipedia, CC0
