Yanğın Seyitömərdəki (Seyitömer) 5,000 illik çörəyin qorunmasına kömək edib. Alov onun üzvi maddəsini bioloji çürüməyə daha davamlı kömürləşmiş qalıqlara çevirib. Kütahyadakı bu höyükdə aparılan xilasetmə qazıntıları zamanı səkkiz çörək qalığı aşkarlanıb. Onlar soba və rəf dayaqları olan otaqda tapılıb.
Ən çox məlumat verən detal qalıqların yeridir: çörəklər sobadan kənarda, rəf dayaqlarının arasında olub. Yaxınlıqda buğda və mərcimək qalıqları da yerləşib. Siz bu əşyaların otaqdakı yerlərini izləsəniz, qazıntı rəhbərinin yanğını necə izah etdiyini anlaya bilərsiniz. Bu düzülüş tapıntının çörəklə yanaşı ərzağın saxlanmasına da aid olduğunu göstərir.
Yanğın çörəyi necə qoruyub?
HeritageDaily çörəyin qorunmasını kömürləşmə ilə izah edir. Yanğın çörəyin üzvi maddəsini bioloji çürüməyə daha davamlı kömürləşmiş qalıqlara çevirib. Beləliklə, otağa ziyan vuran alov qazıntıda aşkarlanan materialın qorunmasına da kömək edib.
Bu izah yanmanın hansı şəraitdə baş verməsindən asılıdır. Boardman və Jones 1990-cı ildə apardıqları təcrübi tədqiqatda göstəriblər ki, temperatur, qızdırılma müddəti və oksigenin mövcudluğu taxıl materialının kömürləşəcəyinə, yoxsa məhv olacağına təsir edir. Yanğın hər şəraitdə eyni nəticəni vermir.
Onların təcrübələri taxıl dənələrinin, qılafların və gövdələrin davamlılıq səviyyələrinin də fərqləndiyini göstərib. Siz Seyitömər tapıntısını nəzərdən keçirərkən bu fərqləri nəzərə almalısınız. Yanğından salamat çıxan material əvvəlcə orada olan kənd təsərrüfatı məhsullarının yalnız bir hissəsini təmsil edə bilər.
Deməli, səkkiz çörək qalığı, buğda və mərcimək otaqda ərzaq olduğuna dəlildir. Təcrübi tədqiqat bu dəlili ehtiyatla şərh etməyə əsas verir: qorunmuş bitki qalıqları ilkin ərzaq ehtiyatlarının hamısını əks etdirməyə bilər.
Arxeoloqlar otaqda nə tapıblar?
Otaqda soba və divarın yanında rəflərin qalıqları olub. Səkkiz çörək qalığı rəf dayaqlarının arasında tapılıb. Kəşfi anlamaq üçün bu yerləri bir-birindən ayırmaq vacibdir. Otaqda soba olub, amma çörəyin qeydə alınmış tapıntı yeri rəf qalıqlarının arasıdır.
Qazıntı rəhbəri Sevgi Gürdal bu düzülüşü uçmanın nəticəsi kimi şərh edir. Onun hadisəni bərpasına görə, rəf yanğın zamanı aşıb. Bundan sonra çörək və kənd təsərrüfatı məhsulları döşəmədə bir-birinə qarışıb.
Gürdal çörəyin və kənd təsərrüfatı məhsullarının rəfdə çuvallarda və ya torbalarda saxlandığını da ehtimal edir. Bu, tapıntılara və onların düzülüşünə əsaslanan şərhdir. Maddi dəlillər isə rəf dayaqlarından, çörəkdən və onlarla birlikdə tapılan bitki qalıqlarından ibarətdir.
Gündəlik həyatla əlaqə qurmaq üçün özünüzün mətbəx rəfinə çörək və ərzaq torbaları qoyduğunuzu təsəvvür edin. Gürdalın hadisəni bərpası ərzağın bir yerdə saxlanması kimi tanış bir hərəkətə aiddir. Seyitömərdə aşmış rəf və bir-birinə qarışmış qalıqlar yanğından sonrakı vəziyyət vasitəsilə ərzağın necə saxlandığını göstərir.
Seyitömər çörək qalıqlarının neçə yaşı var?
Gürdal çörəyi təxminən 5,000 il əvvələ, Erkən Tunc dövrünün ilk rübünə aid edir. Çörək tapıntısı üçün verilən tarixləndirmə budur. Bu tarix ərzaq qalıqlarını höyükdə Tunc dövrü məskunlaşmasının erkən mərhələsinə yerləşdirir.
Dumlupınar Universitetinin (Dumlupınar Üniversitesi) stratiqrafik cədvəlində Seyitömərin V təbəqəsi Erkən Tunc dövrünə, e.ə. 3000–2000-ci illərə aid edilir. Məskunlaşmaya dair bu daha geniş zaman aralığı Gürdalın çörəyin yaşı barədə daha konkret təsvirinə kontekst verir. Bu iki məlumat fərqli miqyaslara aiddir: biri məskunlaşma dövrünü, digəri isə konkret tapıntılara aid edilən konteksti göstərir.
Höyükdə sonrakı məskunlaşma təbəqələri də var. Tunc dövrü məskənlərinin üstündə Əhəməni (Ahameniş), ellinizm (Helenistik) və Roma dövrlərinə aid məskunlaşma müəyyən edilib. Bir neçə dövrün izlərini qoruyan bu ərazidə çörək daha erkən Tunc dövrü tarixinin bir hissəsidir.
Seyitömər haradadır və orada niyə qazıntı aparılıb?
Seyitömər höyüyü Kütahya şəhər mərkəzindən təxminən 26 kilometr şimal-qərbdə yerləşir. Dumlupınar Universiteti höyüyün üfüqi ölçülərini təxminən 150 × 140 metr kimi göstərir. Bu ölçülər sizə kiçik ərzaq qalıqlarının tapıldığı arxeoloji ərazinin miqyası barədə təsəvvür verir.
Xilasetmə qazıntıları höyüyün altındakı kömürlə əlaqədar başlayıb. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin (Kültür ve Turizm Bakanlığı) Mədəniyyət Portalına görə, işlər 12 milyon tonluq kömür ehtiyatını istifadəyə açmaq üçün başladılıb. Çörək tapıntısı bu uzunmüddətli xilasetmə arxeologiyası proqramı zamanı üzə çıxıb.
İlk xilasetmə qazıntıları 1989-cu ildə Əskişəhər (Eskişehir) Muzey Müdirliyinin rəhbərliyi ilə başlayıb. İşlər 1990–1995-ci illərdə Afyonkarahisar Muzey Müdirliyinin rəhbərliyi ilə davam edib. Bu qazıntı kampaniyaları sonradan çörək qalıqlarının tapıldığı qazıntı mərhələsindən əvvəl keçirilib.
Dumlupınar Universiteti Türkiyə Kömür Müəssisələri (Türkiye Kömür İşletmeleri) ilə beşillik protokoldan sonra 2006-cı ildə qazıntıları yenidən başladıb. Universitetin Arxeologiya bölməsinin qazıntı mərhələsi 2014-cü ilədək davam edib. 2019-cu ildən xilasetmə işlərini Kütahya Muzey Müdirliyi aparır. 2026-cı il xəbərlərində muzey direktoru və arxeoloq Dr. Sevgi Gürdal qazıntı rəhbəri kimi göstərilir.
Xronologiya
- E.ə. 3000–2000: Dumlupınar Universitetinin stratiqrafik cədvəli Seyitömərin Erkən Tunc dövrü məskunlaşmasını bu zaman aralığına aid edir.
- Təxminən 5,000 il əvvəl: Gürdal çörəyi bu dövrə, Erkən Tunc dövrünün ilk rübünə aid edir.
- 1989: Əskişəhər Muzey Müdirliyi xilasetmə qazıntılarına başlayır.
- 1990–1995: Afyonkarahisar Muzey Müdirliyi qazıntıları davam etdirir.
- 2006–2014: Dumlupınar Universitetinin Arxeologiya bölməsi qazıntılar aparır.
- 2019: Kütahya Muzey Müdirliyinin rəhbərliyi ilə yeni qazıntı mərhələsi başlayır.
- 2025: Səkkiz çörək qalığı tapılır. Anadolu Agentliyinin 2026-cı ilin noyabrındakı xəbərində əvvəlki ilə istinad bunu göstərir.
- 5 noyabr 2026: Anadolu Agentliyi və HeritageDaily kəşf barədə xəbər yayımlayır.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz detallar
Kəşfin edildiyi il ilə xəbərin yayımlandığı il fərqlidir. Anadolu Agentliyinin (Anadolu Ajansı) 5 noyabr 2026-cı il tarixli xəbərində çörəyin əvvəlki il tapıldığı bildirilir. Bu ifadə qazıntı zamanı kəşfin 2025-ci ildə edildiyini göstərir.
Çörəyin tapıldığı yer də asanlıqla gözdən qaçan detallardandır. Otaqda soba olsa da, qalıqlar rəf dayaqlarının arasından çıxarılıb. Bu mövqe sobanın mövcudluğu ilə yanaşı ərzağın saxlanmasını və rəfin uçmasını müzakirə etmək üçün əsas verir.
Çörək qalıqlarının ətrafında buğda ilə yanaşı mərcimək də olub. Bu birlik fərqli ərzaqların eyni tapıntı kontekstində olduğunu qeydə alır. Onların yaxınlığını Gürdalın izahı ilə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır: aşan rəf çörəyi və kənd təsərrüfatı məhsullarını döşəmədə bir-birinə qarışdırıb.
Çuval və ya torbaların olması ehtimalı Gürdalın rəfin içindəkiləri necə təsəvvür etməsinə aiddir. Siz otağı gözünüzdə canlandırarkən bu saxlama vasitələrinin onun şərhinə əsaslandığını unutmayın. Xəbərdə təsvir edilən düzülüş saxlanmış ərzağın yanğın və uçma nəticəsində yerindən dağıldığı şərhini dəstəkləyir.
Çörək qalıqlarını harada görə bilərsiniz?
Çörək qalıqları Kütahya Arxeologiya və Mədənçilik Muzeyində (Kütahya Arkeoloji ve Maden Müzesi) nümayiş olunur. Onlarla birlikdə tapılmış buğda və mərcimək qalıqları da orada sərgilənir. Kəşflə maraqlanan səyyah üçün muzey qədim ərzaqla onunla əlaqəli kənd təsərrüfatı materialını bir araya gətirir.
Bu tapıntılara birlikdə baxmaq diqqəti yenidən qazılmış otağa yönəldir. Çörək, buğda və mərcimək haqqında xəbər verilən eyni kəşfin hissələri olub. Soba və rəf dayaqları isə onların tapıldığı mühiti müəyyənləşdirir. Ekspozisiya qorunmuş ərzaqla həmin arxeoloji kontekst arasında əlaqə qurmağa imkan verir.
Seyitömər çörək tarixində hansı yeri tutur?
Seyitömərin təxminən 5,000 illik çörəyi İordaniyanın (Ürdün) Şubayqa 1 (Shubayqa 1) məskənində qeydə alınmış kömürləşmiş yastı çörəyə bənzər qalıqlardan daha sonrakı dövrə aiddir. «Çörəyin tarixi» məqaləsi həmin qalıqları 14,600–11,600 il əvvələ aid edir. Deməli, Seyitömər çörəyə bənzər qidaların daha uzun tarixinin bir hissəsidir.
Seyitömər kəşfinin əhəmiyyəti onun konkret tapıntı mühitindədir. Səkkiz çörək qalığı soba və rəflər olan otaqda, buğda və mərciməklə yanaşı qorunub qalıb. Onların düzülüşü ərzağı saxlama şəraiti, yanğının vurduğu ziyan və qazıntı rəhbərinin uçma barədə izahı ilə birlikdə nəzərdən keçirməyə imkan verir.
Tez-tez verilən suallar
Çörək təxminən 5,000 il necə qorunub qalıb?
Yanğın çörəyi kömürləşdirib. HeritageDaily bunu onun üzvi maddəsinin bioloji çürüməyə daha davamlı qalıqlara çevrilməsi ilə izah edir. Yaranmış kömürləşmiş material Seyitömərdə arxeoloqların onu qazıntıda çıxarmasına qədər qorunub qalıb.
Çörək sobanın içində tapılıb?
Xeyr. Otaqda soba olub, amma səkkiz çörək qalığı rəf dayaqlarının arasında yerləşib. Gürdal onların mövqeyini kənd təsərrüfatı qalıqları ilə birlikdə yanğın zamanı rəfin uçmasının nəticəsi kimi şərh edir.
Seyitömər çörəyini harada görə bilərsiniz?
Çörək Kütahya Arxeologiya və Mədənçilik Muzeyində nümayiş olunur. Onunla birlikdə tapılmış buğda və mərcimək qalıqları da orada sərgilənir. Beləliklə, siz bu ərzaq tapıntılarını birlikdə nəzərdən keçirə bilərsiniz.
Bu, çörəyə dair ən qədim dəlildirmi?
Xeyr. İordaniyadakı Şubayqa 1 məskənində 14,600–11,600 il əvvələ aid edilən kömürləşmiş yastı çörəyə bənzər qalıqlar tapılıb. Bu tapıntılar Seyitömərin təxminən 5,000 illik çörəyindən xeyli qədimdir.
Mənbələr
- TRT Haber / Anadolu Agentliyi — Seyitömər höyüyündə 5,000 illik çörək qalıqları üzə çıxarılıb trthaber.com
- HeritageDaily — Arxeoloqlar yanğın sayəsində qorunmuş 5,000 illik çörək tapıblar heritagedaily.com
- Boardman və Jones, Journal of Archaeological Science — Kömürləşmənin taxıl bitkilərinin hissələrinə təsirinə dair təcrübələr sciencedirect.com
- Kütahya Dumlupınar Universiteti — Seyitömər höyüyündə qazıntılar dpu.edu.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mədəniyyət Portalı — Seyitömər höyüyündə arxeoloji qazıntılar kulturportali.gov.tr
- İngiliscə Vikipediya — Çörəyin tarixi en.wikipedia.org
FAQ
Çörək təxminən 5,000 il necə qorunub qalıb?
Yanğın çörəyi kömürləşdirərək onun üzvi maddəsini bioloji çürüməyə daha davamlı qalıqlara çevirib. Bu proses Seyitömərdə tapılan səkkiz çörək qalığının qorunmasını təmin edib.
Çörək sobanın içində tapılıb?
Xeyr. Otaqda soba olub, amma çörək qalıqları rəf dayaqlarının arasında yerləşib. Qazıntı rəhbəri Sevgi Gürdal bu düzülüşü yanğın zamanı rəfin uçmasının nəticəsi kimi izah edir.
Seyitömər çörəyini harada görə bilərsiniz?
Çörək qalıqları onlarla birlikdə tapılmış buğda və mərcimək qalıqları ilə Kütahya Arxeologiya və Mədənçilik Muzeyində nümayiş olunur.
Bu, çörəyə dair ən qədim dəlildirmi?
Xeyr. İordaniyadakı Şubayqa 1 məskənində tapılan kömürləşmiş yastı çörəyə bənzər qalıqlar 14,600–11,600 il əvvələ aid edilir. Onlar Seyitömər çörəyindən xeyli qədimdir.
Image: Kütahya archaeological museum Seyitömer Höyüğü find 8885.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
