Ko je izgradio hram Garni? Drevni spomenik Armenije

Izgradnja hrama Garni (Garni Tapınağı) tradicionalno se pripisuje kralju Tiridatu I. Smatra se da je oko 77. godine nove ere naručio njegovu gradnju u čast boga Sunca Mihra. To pripisivanje ostaje sporno: Richard D. Wilkinson iznio je teoriju da je građevina bila monumentalna grobnica podignuta u drugoj polovini drugog vijeka nove ere.

U središtu rasprave o datiranju nalazi se grčki natpis, ali se naučnici ne slažu o tome koju građevinu opisuje. Ako to pitanje istražite kroz stubove Garnija, mozaik kupatila i obnovljene kamene dijelove, ovaj spomenik postaje više od imena povezanog s jednim kraljem. Njegova historija obuhvata i zemljotres, iskopavanja i pažljivo provedenu obnovu.

Gdje se nalazi hram Garni u Armeniji?

Hram Garni nalazi se u selu Garni, u armenskoj pokrajini Kotajk. Od glavnog grada Erevana udaljen je približno 28 kilometara prema istoku. Položaj spomenika jasno je određen: nalazi se u selu, iznad kanjona rijeke Azat.

Građevina zauzima trougaonu visoravan na približno 1.390 metara nadmorske visine. Njeno okruženje čine ostaci građevina i prirodne bazaltne formacije u podnožju.

Garni se opisuje i kao simbol pretkršćanskog perioda Armenije. Ipak, kompleks sadrži ostatke povezane s različitim vjerskim i kraljevskim kontekstima. Uz građevinu sa stubovima nalaze se kraljevsko kupatilo, ruševine palače i ostaci crkve Surp Sion iz sedmog vijeka.

Ko je izgradio hram Garni i zašto je njegova historija sporna?

Prema tradicionalnom tumačenju, Garni je paganski hram posvećen Mihru. Njegova gradnja smješta se oko 77. godine nove ere, u vrijeme Tiridata I.

Grčki natpis otkriven 1945. godine korišten je kao potpora tradicionalnom datiranju. Problem je u tome na šta se odnosi. Naučnici raspravljaju o tome govori li natpis o građevini sa stubovima ili o tvrđavi. Njegovo otkriće zato nije razriješilo pitanje namjene i datuma gradnje obližnje građevine.

Richard D. Wilkinson iznio je 1982. godine drugačije tumačenje. Tvrdio je da je građevina bila monumentalna grobnica iz druge polovine drugog vijeka nove ere. Svoje argumente zasnovao je na obližnjim grobovima, fragmentima sarkofaga i arhitektonskim poređenjima.

Ova tumačenja razlikuju se i po datumu i po namjeni građevine. Prema jednom, riječ je o hramu čiju je izgradnju Tiridat I naručio oko 77. godine nove ere. Prema drugom, riječ je o kasnijem nadgrobnom spomeniku. Kada naiđete na opis Garnija jednostavno kao hrama izgrađenog 77. godine nove ere, čitate tradicionalno tumačenje građevine o kojoj se i dalje raspravlja.

Koliko je star hram Garni?

Prema tradicionalnom datiranju, počeci Garnija u 2026. godini stari su približno 1.950 godina. Wilkinsonovo predloženo datiranje smješta njegovu gradnju kasnije, u drugu polovinu drugog vijeka nove ere. Starost zato zavisi od toga koje se tumačenje drevne građevine prihvati.

Spomenik koji danas stoji ima i modernu historiju gradnje. Građevina sa stubovima srušila se u zemljotresu 1679. godine. Obnova je počela u 1. mjesecu 1969. godine pod vodstvom arhitekte Alexandera Sahinyana, a završena je 1975. godine. I drevni materijal i moderna obnova dio su onoga što posjetioci danas vide.

Na šta da obratite pažnju na fotografijama hrama Garni?

Uzdignuti podij Garnija okružen je s 24 jonska stuba. Na prednjoj i stražnjoj strani nalazi se po šest stubova. Svaka bočna strana ima ih osam kada se ugaoni stubovi računaju u oba susjedna reda. Ti zajednički ugaoni stubovi objašnjavaju kako ukupan broj iznosi 24.

Podij ima dimenzije približno 15,7 puta 11,5 metara. Ukupna visina građevine iznosi oko 10,7 metara. Te mjere pomažu vam da procijenite razmjere na fotografijama na kojima stubovi dominiraju kadrom, a kanjon se pruža iza visoravni.

Pogledajte pažljivo sive i plavičaste bazaltne blokove. Spajani su bez maltera, željeznim i bronzanim spojnicama. Konstrukcija Garnija zato se oslanjala na precizno uklopljene kamene blokove i metalne spojeve. Način zidanja pruža vam još jedan motiv za fotografisanje, uz poznati pogled na kolonadu.

Fotografije mogu otkriti i tragove obnove. Zamjensko kamenje ostavljeno je bez ukrasa kako bi se razlikovalo od sačuvanih drevnih dijelova. Ako uporedite klesane fragmente i neukrašene dopune, na samoj površini možete prepoznati dio postupka obnove.

Kako je Garni obnovljen nakon zemljotresa?

Zemljotres 1679. godine srušio je građevinu sa stubovima. Kasniji arheološki radovi uključivali su istraživanja Nikolaya Marra između 1909. i 1911. godine. Sistematska iskopavanja počela su 1949. godine pod vodstvom Babkena Arakelyana, prije obnove kojom je rukovodio Sahinyan.

Pri obnovi je korištena anastiloza: sačuvano izvorno kamenje vraćeno je na svoja mjesta. Radovi su trajali od 1. mjeseca 1969. do 1975. godine. Ovom metodom drevni fragmenti postali su osnova obnovljene građevine. Zamjenski dijelovi popunili su praznine nastale zbog nedostajućeg materijala.

Razlika podsjeća na svakodnevnu popravku pri kojoj obična zamjenska pločica ostaje vidljiva uz stariju pločicu s uzorkom. U Garniju vam neukrašeno zamjensko kamenje omogućava da razlikujete dopune od ukrašenih drevnih fragmenata. Popravka tako postaje dio vidljive historije građevine.

Hronologija

• Oko 77. godine nove ere: Prema tradicionalnom tumačenju, Tiridat I naručio je izgradnju hrama posvećenog Mihru. Datiranje i namjena građevine ostaju sporni.
• Druga polovina drugog vijeka nove ere: Wilkinsonova alternativna teorija smješta izgradnju monumentalne grobnice u ovaj period.
• Sedmi vijek: U sklopu kompleksa izgrađena je crkva Surp Sion.
• 1679: Zemljotres je uništio građevinu sa stubovima.
• 1909–1911: Nikolay Marr provodio je istraživanja u Garniju.
• 1945: Otkriven je grčki natpis koji se koristi u raspravi o datiranju.
• 1949: Počela su sistematska iskopavanja pod vodstvom Babkena Arakelyana.
• 1969–1975: Alexander Sahinyan rukovodio je obnovom građevine sa stubovima.
• 1978: U Garniju je izgrađena spomen-česma u čast Sahinyanu.
• 2011: Muzej-rezervat dobio je Međunarodnu nagradu UNESCO–Grčka Melina Mercouri za zaštitu i upravljanje kulturnim pejzažima.
• 10. 3. 2025.: Arheološki kompleks Garni i formacija Bazaltne orgulje predloženi su za uvrštavanje na armensku Tentativnu listu svjetske baštine UNESCO-a.

Detalji koje nećete naći u vodičima

U kraljevskom kupatilu nalazi se mozaik s likovima Okeanosa i Talase, uz grčke natpise. Prema opisu muzeja, mozaik je izrađen od prirodnog kamena u 15 različitih boja. Uz likove i slova, pažnju zaslužuju i njegovi materijali.

Sahinyanov doprinos obilježen je spomen-česmom izgrađenom u Garniju 1978. godine. Česma je kasniji spomenički dodatak kompleksu koji već sadrži drevne kraljevske ostatke i crkvu iz sedmog vijeka. Ona čuva sjećanje na arhitektu zaslužnog za ponovno podizanje stubova.

Formacija Bazaltne orgulje nalazi se približno 900 metara jugoistočno od arheološkog kompleksa, u kanjonu Azata. Njeni prirodni stubovi dio su pejzaža obuhvaćenog prijedlogom za Tentativnu listu iz 2025. godine, zajedno s Garnijem. Njihovo uključivanje povezuje arheološko nalazište s njegovim geološkim okruženjem.

Taj prijedlog treba posmatrati zajedno s ranijim priznanjem za očuvanje Garnija. Muzej-rezervat dobio je Međunarodnu nagradu UNESCO–Grčka Melina Mercouri 2011. godine. Nagrada se odnosila na zaštitu i upravljanje kulturnim pejzažom. Prijedlog za Tentativnu listu uslijedio je 10. 3. 2025. godine.

Često postavljana pitanja

Je li Garni sigurno izgradio Tiridat I?

Izgradnja se tradicionalno pripisuje Tiridatu I i smješta oko 77. godine nove ere. Wilkinsonova alternativna teorija tumači građevinu kao monumentalnu grobnicu iz drugog vijeka. Sporno tumačenje grčkog natpisa ključno je za pitanje datiranja.

Je li današnji hram u cijelosti drevan?

Građevina je obnovljena između 1969. i 1975. godine nakon što je uništena 1679. godine. Sačuvano izvorno kamenje vraćeno je na svoja mjesta anastilozom, a nedostajući dijelovi zamijenjeni su neukrašenim kamenom.

Koliko je hram Garni udaljen od Erevana?

Hram Garni nalazi se približno 28 kilometara istočno od Erevana. Stoji u selu Garni u pokrajini Kotajk, na visoravni iznad kanjona rijeke Azat.

Šta još pripada kompleksu Garni?

Kompleks obuhvata kraljevsko kupatilo, ruševine palače i ostatke crkve Surp Sion. Mozaik kupatila prikazuje Okeanosa i Talasu i sadrži grčke natpise.

Izvori

1. Američki univerzitet u Armeniji — Skriveni dragulji Armenije: Hram Garni armeniahiddengems.aua.am
2. UNESCO-ov centar za svjetsku baštinu — Prijedlog Garnija za Tentativnu listu whc.unesco.org
3. Muzej-rezervat historije i kulture Garni — Informacije o muzeju, historija i ulaznice garni.mus.am
4. Wikipedia na engleskom jeziku — Hram Garni en.wikipedia.org
5. Wikipedia na turskom jeziku — Garni Tapınağı tr.wikipedia.org
6. Služba za zaštitu historijskog okruženja i kulturnih muzeja-rezervata Armenije — Izvještaj o kulturnom programu u Garniju hushardzan.am

FAQ

Image: Templo de Garni, Armenia, 2016-10-02, DD 03.jpg — Diego Delso, CC BY-SA 4.0