محراب پرگامون در برلین است، اما در برگاما (Bergama) ساخته شد. تمام ماجرا به همین فاصله میان زادگاه بنا و نشانی امروزی آن برمی‌گردد. اگر شما قصد سفر دارید، باید هر دو مکان را بشناسید.
محراب پرگامون کجاست؟ محل امروزی آن
نسخه بازسازی‌شده در آلمان قرار دارد. این اثر بخشی از مجموعه آثار باستانی، آنتیکن‌زاملونگ، است و در موزه پرگامون، در جزیره موزه‌های برلین نگهداری می‌شود.
پی‌های اصلی محراب هرگز از ترکیه خارج نشدند. آن‌ها همچنان بر فراز آکروپولیس برگاما، در استان امروزی ازمیر (İzmir)، قرار دارند. به گفته وزارت فرهنگ و گردشگری، بازدیدکنندگان می‌توانند بقایای پی این بنا را در همان محل ببینند.
پس شما دو انتخاب دارید. در برلین، بنای بازسازی‌شده را می‌بینید. در برگاما، جایی می‌ایستید که محراب در آن ساخته شد.
البته بخش برلین این سفر یک مانع دارد. تالار محراب از سال 2014 به روی بازدیدکنندگان بسته است. کل موزه پرگامون هم در اکتبر 2023 برای بازسازی بسته شد. تاریخ بازگشایی را در ادامه می‌خوانید.
تاریخ محراب پرگامون؛ چه کسی آن را ساخت و چرا؟
محراب در نیمه نخست قرن دوم پیش از میلاد، در دوره پادشاهی اومنس دوم (II. Eumenes)، ساخته شد. محل آن سکویی بر فراز آکروپولیس پرگامون باستان بود.
وزارت فرهنگ و گردشگری ابعاد این سکو را حدود 69 × 77 متر اعلام کرده است. سکو حدود 25 متر پایین‌تر از معبد آتنا (Athena) قرار داشت. بنا بر اطلاعات موزه‌های دولتی برلین، ابعاد خود محراب در نقشه افقی 36.80 × 34.20 متر است.
در نمای غربی، پلکانی به عرض حدود 20 متر از سکو به حیاطی در بالا می‌رسید. رواق‌هایی با ستون‌های ایونی دور این حیاط را گرفته بودند.
محراب زئوس پرگامون؛ این بنا برای کدام خدا بود؟
نام «محراب زئوس» (Zeus) رایج است، اما این نام‌گذاری قطعی نیست. محراب را با زئوس و آتنا، الهه پیروزی‌بخش، مرتبط می‌دانند. بااین‌حال، نام خدایان در کتیبه تقدیم بنا از بین رفته است. هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت بخواند که بنا به چه کسی تقدیم شده بود.
نقش‌برجسته‌ها چه چیزی را نشان می‌دهند؟
دو نوار نقش‌برجسته بنا را تزیین می‌کردند.
به گفته موزه باستان‌شناسی کلاسیک کمبریج، نوار بزرگ 113 متر طول دارد. این نقش‌برجسته نبرد خدایان المپ با غول‌ها را نشان می‌دهد.
در ضلع شرقی، مجموعه پیکره‌های آتنا قرار دارد. الهه موهای یک غول را گرفته است. گایا (Gaia) طلب بخشایش می‌کند. نیکه (Nike)، الهه بالدار، تاجی به آتنا پیشکش می‌کند.
نوار کوچک‌تر در امتداد دیوارهای داخلی حیاط بالایی قرار داشت. این نقش‌برجسته زندگی تلفوس (Telephos)، بنیان‌گذار اسطوره‌ای پرگامون و نیای خاندان حاکم، را روایت می‌کند. این مجموعه در اصل 74 لوح مرمری داشت. طبق کاتالوگ برلین، 47 لوح از آن‌ها به‌طور کامل یا ناقص باقی مانده‌اند.
خط زمانی
- نیمه نخست قرن دوم پیش از میلاد: محراب در دوره اومنس دوم بر فراز آکروپولیس ساخته می‌شود.
- قرن‌های هفتم تا هشتم میلادی: پس از برچیدن بنا، لوح‌های هر دو نوار نقش‌برجسته در یک دیوار دفاعی دوباره به کار می‌روند.
- 1878: کارل هومان، مهندس، کاوش برای بیرون آوردن لوح‌های نقش‌برجسته را برای موزه‌های برلین آغاز می‌کند.
- 1879 و 1881: به گفته فوندا برکسوی، سلطان عبدالحمید دوم مجوزهایی صادر می‌کند که انتقال قطعات به برلین را در ازای پرداخت پول ممکن می‌سازد.
- 1901–1907: نخستین بازسازی در ساختمان موقت موزه پرگامون به نمایش درمی‌آید.
- 1930: ساختمان کنونی موزه پرگامون افتتاح می‌شود.
- 1935–1937: جایگاه زپلین در نورنبرگ ساخته می‌شود.
- 1945: در پایان جنگ، لوح‌های نقش‌برجسته به اتحاد جماهیر شوروی برده می‌شوند.
- 1958: اتحاد جماهیر شوروی آن‌ها را بازمی‌گرداند.
- 1959: نقش‌برجسته‌ها دوباره در برلین به نمایش درمی‌آیند.
- 2014: تالار محراب برای بازسازی بسته می‌شود.
- اکتبر 2023: کل موزه بسته می‌شود.
- 4 ژوئن 2027: تاریخ برنامه‌ریزی‌شده برای بازگشایی بخش موزه که محراب در آن قرار دارد.
محراب پرگامون در برلین؛ قطعات چگونه به آنجا رسیدند؟
هومان در سال 1878 کاوش‌ها را برای موزه‌های برلین آغاز کرد. پس از برچیدن محراب در قرن‌های هفتم تا هشتم، لوح‌های هر دو نوار نقش‌برجسته به‌عنوان مصالح ساختمانی در یک دیوار دفاعی دوباره استفاده شده بودند.
سپس انتقال قطعات آغاز شد. پژوهش بایرام بایراکتار (Bayram Bayraktar)، تاریخ‌نگار، نشان می‌دهد که در دهه‌های 1870 و 1880، قطعات در صندوق‌هایی از مسیر برگاما–چاندارلی (Çandarlı)–ازمیر عبور کردند و به برلین رسیدند.
اختلاف تاریخ‌نگاران بر سر مبنای حقوقی این انتقال است.
برکسوی مقررات آثار باستانی عثمانی در سال 1874 را شرح می‌دهد. این مقررات یافته‌ها را میان سه طرف تقسیم می‌کرد: کاوشگر، خزانه دولت و مالک زمین. برای صدور آثار، ثبت آن‌ها در وزارت معارف (Maarif Nezareti) لازم بود. او گزارش می‌دهد که عبدالحمید دوم (II. Abdülhamid) در سال‌های 1879 و 1881 مجوزهایی صادر کرد که اجازه می‌داد بخش‌هایی از محراب در ازای پرداخت پول به برلین منتقل شوند.
بنیاد میراث فرهنگی پروس استدلال می‌کند که کاوش‌های 1878–1886 و تقسیم یافته‌ها با اجازه حکومت عثمانی انجام شده بود. این بنیاد همچنین می‌گوید قطعات نقش‌برجسته‌ای که پیش از آغاز کاوش فرستاده شده بودند، بعداً وجهه قانونی پیدا کردند.
بایراکتار همین اسناد آرشیوی را به شکل دیگری تفسیر می‌کند. او خروج این آثار را در میان انتقال‌هایی قرار می‌دهد که تشریفات حقوقی کافی نداشتند. او این انتقال را به سیاست‌های استعماری و توسعه‌طلبانه اروپا پیوند می‌دهد.
وزارت فرهنگ و گردشگری نیز در پاسخ به یک پرسش پارلمانی از محراب نام برده است. در این پاسخ، محراب زئوس برگاما در فهرست آثاری آمده که برای بازگرداندن آن‌ها از آلمان اقدام شده است.
بازسازی محراب پرگامون؛ کدام بخش‌ها اصل‌اند؟
فرض کنید شما یک پازل دست‌دوم خریده‌اید که بیشتر قطعات داخل جعبه‌اش گم شده است. برای دیدن تصویر، جاهای خالی را پر می‌کنید. در برلین کاری مشابه، در مقیاسی بسیار بزرگ، انجام شد.
بیش از 80 درصد نمای مشهور غربی با مصالح جدید تکمیل شده است. این مصالح شامل مرمر پرتغالی، سنگ مصنوعی و گچ است. لوح‌های نقش‌برجسته و قطعات معماری، بخش‌های اصلی بنا هستند.
نخستین بازسازی موزه‌ای بین سال‌های 1901 و 1907 در ساختمان موقت موزه پرگامون به نمایش درآمد. محراب در سال 1930 به ساختمان کنونی منتقل شد. لودویگ هوفمان این موزه را بین سال‌های 1910 و 1930، بر پایه طرح‌های آلفرد مسل، ساخت.
موزه محراب پرگامون؛ اکنون بسته است و در 2027 بازگشایی می‌شود
اگر شما این مطلب را در اکتبر 2026 می‌خوانید، نمی‌توانید محراب را در برلین ببینید. تالار در سال 2014 و کل موزه در اکتبر 2023 بسته شدند.
موزه‌های دولتی برلین در 4 مه 2026 اعلام کردند که قرار است بخش دارای محراب در 4 ژوئن 2027 بازگشایی شود. این تاریخ را یک برنامه در نظر بگیرید، نه یک وعده قطعی. پیش از رزرو بلیت هواپیما، صفحه موزه را بررسی کنید.
بازسازی یک کار دشوار هم داشت. بعضی از لوح‌های بزرگ نقش‌برجسته در جای خود باقی ماندند. وزن هرکدام از آن‌ها به 2.5 تن می‌رسد. مهندسان برای محافظت از آن‌ها، از سامانه‌های اندازه‌گیری استفاده کردند که حرکت دیوارها و کف را به‌صورت لحظه‌ای ثبت می‌کنند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- لوح‌های ناتمام. بعضی از لوح‌های نقش‌برجسته تلفوس هرگز تکمیل نشدند. موزه‌های دولتی برلین می‌گویند ممکن است کار پس از مرگ اومنس دوم متوقف شده باشد.
- دیواری پر از خدایان. پیش از کاوش هومان، لوح‌هایی از هر دو نوار نقش‌برجسته به‌عنوان سنگ ساختمانی در یک دیوار دفاعی به کار رفته بودند.
- نمایی که بیشتر آن جدید است. بیش از 80 درصد نمای مشهور غربی از مصالح جدید تشکیل شده است.
- سفر به اتحاد جماهیر شوروی. لوح‌های نقش‌برجسته در پایان جنگ جهانی دوم به آنجا برده شدند. آن‌ها در سال 1958 بازگشتند و از سال 1959 دوباره به نمایش درآمدند.
محراب پرگامون و هیتلر؛ چه ارتباطی دارند؟
ارتباط مستند، معماری است. آلبرت اشپر از محراب پرگامون به‌عنوان الگوی جایگاه زپلین، یا زپلین‌تریبونه، در نورنبرگ استفاده کرد. این بنا بین سال‌های 1935 و 1937 برای گردهمایی‌های حزب نازی ساخته شد.
عکس‌های محراب پرگامون و کتابی برای مطالعه
تا زمانی که تالار بسته است، موزه‌های دولتی برلین صفحه «محراب پرگامون سه‌بعدی» را در دسترس گذاشته‌اند. این صفحه بررسی دیجیتال معماری و نقش‌برجسته‌ها را با عکس‌های آرشیوی و نقشه‌های بازسازی ترکیب می‌کند.
برای مطالعه، سراغ کتاب پرگامون: نقش‌برجسته تلفوس از محراب بزرگ بروید. رنه دریفوس و الن شراودولف این کاتالوگ نمایشگاهی دوجلدی را تهیه کرده‌اند. موزه‌های هنرهای زیبای سان‌فرانسیسکو آن را در سال‌های 1996–1997 منتشر کردند.
محراب پرگامون در آلمان یا ترکیه؛ شما چه می‌توانید بکنید؟
شما امروز می‌توانید از پی‌های محراب در برگاما بازدید کنید. می‌توانید خبر بازگشایی برلین را از اطلاعیه‌های موزه دنبال کنید. همچنین می‌توانید پیش از شکل دادن به نظر خود، استدلال‌های حقوقی هر دو طرف را بخوانید.
منابع
- Stiftung Preußischer Kulturbesitz، درباره تاریخ کشف محراب preussischer-kulturbesitz.de
- ویکی‌پدیا، محراب پرگامون en.wikipedia.org
- وزارت فرهنگ و گردشگری، مکان‌های دیدنی tanitma.ktb.gov.tr
- موزه‌های دولتی برلین، محراب پرگامون سه‌بعدی 3d.smb.museum
- دانشگاه کمبریج، محراب بزرگ زئوس در پرگامون، زئوس museum.classics.cam.ac.uk
- آرشیو، نگارخانه و موزه‌های ابردین، مجموعه پیکره‌های آتنا برای نوار نقش‌برجسته پرگامون emuseum.aberdeencity.gov.uk
- موزه‌های دولتی برلین، نقش‌برجسته تلفوس، T.I. 32 search.smb.museum
- مؤسسه باستان‌شناسی آلمان، پرگامون و ریزمنطقه پیرامون آن dainst.org
- بایرام بایراکتار، تأملاتی درباره انتقال محراب زئوس برگاما به برلین در پرتو اسناد آرشیوی عثمانی dergi.baltam.org
- فوندا برکسوی (Funda Berksoy)، مجله تاریخ هنر، 2025 doi.org
- موزه‌های دولتی برلین، معرفی موزه پرگامون smb.museum
- موزه‌های شهر نورنبرگ، جایگاه زپلین museen.nuernberg.de
- Stiftung Preußischer Kulturbesitz، اموال فرهنگی منتقل‌شده به روسیه در نتیجه جنگ preussischer-kulturbesitz.de
- Stiftung Preußischer Kulturbesitz، میان کارگاه ساختمانی و افتتاح preussischer-kulturbesitz.de
- آسوشیتدپرس، بازگشایی موزه پرگامون apnews.com
- موزه‌های دولتی برلین، موزه پرگامون بازمی‌گردد smb.museum
- مجلس ملی کبیر ترکیه (TBMM)، پاسخ وزارت فرهنگ و گردشگری به پرسش شماره 7/6583-11738 cdn.tbmm.gov.tr
- کتابخانه پژوهشی رایکس‌موزه، پرگامون: نقش‌برجسته تلفوس از محراب بزرگ rijksmuseum.nl
Image: Berlin – Pergamonmuseum – Altar 02.jpg — Lestat (Jan Mehlich), CC BY-SA 3.0
