نیمتنه نفرتیتی در برلین چیست؟
نیمتنه نفرتیتی پیکره‌ای رنگ‌آمیزی‌شده از چهره نفرتیتی است؛ همسر بزرگ سلطنتی آخناتون (Akhenaton)، فرعون مصر. موزه‌های دولتی برلین قدمت آن را به حدود 1340 پیش از میلاد، در دودمان هجدهم، نسبت می‌دهند. شماره ثبت آن در موزه مصر برلین ÄM 21300 است.
این اثر یکپارچه از سنگ ساخته نشده است. هسته‌ای از سنگ آهک دارد که روی آن لایه‌ای از اندود گچی با ضخامت‌های متفاوت کشیده و سپس رنگ‌آمیزی شده است. وقتی به اسکن‌ها برسیم، اهمیت این جزئیات روشن می‌شود.
نیمتنه نفرتیتی کجاست؟
شما می‌توانید آن را در برلین (Berlin)، در تالار گنبد شمالی موزه جدید (Neues Museum) ببینید. این اثر به موزه مصر و مجموعه پاپیروس تعلق دارد.
این تالار پیشینه‌ای دارد. نیمتنه نخستین بار در 1924، در حیاط عمارنه موزه جدید، به نمایش عمومی درآمد. وقتی ساختمان در 2009 بازگشایی شد، نیمتنه به محل نخستین نمایش عمومی خود بازگشت.
نیمتنه نفرتیتی کجا پیدا شد؟
این اثر در تلالعمارنه (Tell el-Amarna)، در مصر میانی، از خاک بیرون آمد. تاریخ کشف 6 دسامبر 1912 بود. لودویگ بورشارت (Ludwig Borchardt) سرپرستی کاوش را بر عهده داشت.
برخی پژوهشگران معتقدند محل کشف، سرنخی برای شناسایی سازنده است. نیمتنه در کارگاه تحوتموس (Thutmose)، پیکرتراش عمارنه، پیدا شد. دیدگاهی که ساخت اثر را به همان کارگاه نسبت می‌دهد، بر این پایه استوار است. این یک برداشت پژوهشی است؛ اثر برچسبی با امضای سازنده ندارد.
کشف نیمتنه نفرتیتی و چشم گمشده
کاشفان با چهره‌ای کامل روبه‌رو نشدند. چشم راست نیمتنه با قطعه‌ای کارگذاشته‌شده ساخته شده است. عنبیه و مردمک آن از موم سیاه‌رنگ است. روی آن لایه‌ای نازک و صیقلی از بلور کوارتز قرار دارد که نقش قرنیه را دارد.
جای چشم چپ خالی است. کاوشگران در 1912 آوار را الک کردند تا قطعه گمشده چشم را پیدا کنند. تکه‌هایی از گوش‌ها پیدا شد، اما چشم پیدا نشد.
چرا نیمتنه در برلین است؟ تقسیم آثار در 1913
اصل اختلاف همین‌جاست. یافته‌های کاوش در 1913 میان اداره آثار باستانی مصر و کاوشگران تقسیم شد. صورت‌جلسه این تقسیم تاریخ 20 ژانویه 1913 را دارد. گوستاو لوفور (Gustave Lefèbvre) آن را به نمایندگی از اداره آثار باستانی مصر تنظیم کرد. لودویگ بورشارت نیز آن را امضا کرد.
نیمتنه در سهم آلمان باقی ماند. یک نکته به‌ندرت در راهنماهای سفر می‌آید: نیمتنه نفرتیتی در صدر فهرست سهم آلمان بود. در صدر فهرست سهم مصر، اثری قرار داشت که امروز به نام سنگ‌نگاره آخناتون و خانواده‌اش شناخته می‌شود.
شما صورت‌جلسه تحویل خانه‌ای اجاره‌ای را در نظر بگیرید. هر دو طرف امضا می‌کنند. بعدتر اختلاف بر سر این است که هنگام امضا، چه چیزهایی واقعاً بررسی و فهمیده شده بود.
نیمتنه در 1913 به برلین رسید. این اثر وارد مجموعه جیمز سیمون (James Simon) شد که هزینه کاوش را تأمین کرده بود. ابتدا آن را در ویلای او در خیابان تیرگارتن‌اشتراسه (Tiergartenstrasse) نگه می‌داشتند. نیمتنه در نمایشگاه عمارنه در 1913 حضور نداشت.
سیمون در 11 ژوئیه 1920، نیمتنه را همراه با دیگر یافته‌های عمارنه به موزه مصر برلین اهدا کرد.
چرا برلین ملکه را پس نمی‌دهد؟
موضع برلین بر قانون و صورت‌جلسه 1913 تکیه دارد. برداشت دو طرف از این سند بسیار متفاوت است.
استدلال موافقان بازگرداندن اثر. مونیکا حنا (Monica Hanna)، باستان‌شناس مصری، به تقسیم آثار در 1913 اشاره می‌کند. او می‌گوید در آن سند، نیمتنه به‌عنوان پیکره یک شاهزاده‌خانم توصیف شده، نه نفرتیتی. حنا این موضوع را مدرکی می‌داند که بورشارت اهمیت اثر را پنهان کرده است. او خروج آن از مصر را غیرقانونی می‌داند.
استدلال موافقان نگه‌داشتن اثر. بنیاد میراث فرهنگی پروس در بیانیه‌ای به تاریخ 24 ژانویه 2011 پاسخ داد. بنیاد گفت هنگام تقسیم آثار، عکس‌ها ارائه شده بود و امکان بررسی اشیای داخل صندوق‌های باز وجود داشت. این بنیاد ادعای فریب‌کاری را رد کرد و به دست آوردن اثر را قانونی دانست.
این اختلاف پیشینه‌ای طولانی دارد. طبق شرح تاریخی ویکی‌پدیای انگلیسی، مصر در 1925 تهدید کرد که اگر نیمتنه بازگردانده نشود، کاوش‌های آلمانی‌ها را ممنوع می‌کند. مصر در 1929 پیشنهاد مبادله آثار را مطرح کرد.
آیا مصر درخواست رسمی داده است؟
پاسخ به این بستگی دارد که چه چیزی درخواست رسمی به حساب بیاید.
بنیاد در 2011 تأیید کرد که نامه‌ای از زاهی حواس (Zahi Hawass) برای بازگرداندن نیمتنه دریافت کرده است. اما آن را درخواست رسمی دولت مصر ندانست، چون امضای نخست‌وزیر پای نامه نبود.
حواس، وزیر پیشین آثار باستانی مصر، در 7 سپتامبر 2024 کارزار جمع‌آوری امضا برای بازگرداندن نیمتنه راه انداخت. او گفت این ابتکار به یک کمیته ملی تعلق دارد، نه یک کمیته دولتی.
دویچه وله در گزارشی به تاریخ 6 نوامبر 2025 از وزارت امور خارجه آلمان نقل‌قول کرد. این وزارتخانه گفت هیچ درخواست رسمی از مقام‌های مصری خطاب به دولت فدرال ارائه نشده است.
پس شما با دو طرف روبه‌رو هستید که حرف یکدیگر را پاسخ نمی‌دهند. یک طرف در عرصه عمومی خواهان بازگرداندن اثر است. طرف دیگر منتظر درخواست رسمی دولت می‌ماند.
آیا نیمتنه برای جابه‌جایی بیش از حد شکننده است؟
مقام‌های آلمانی در گفت‌وگوها درباره امانت دادن نیمتنه به مصر، به شکنندگی آن هم استناد کرده‌اند. به گفته آنان، اثر آن‌قدر شکننده است که نمی‌توان آن را جابه‌جا کرد.
اسکن‌ها برای این استدلال پشتوانه‌ای فنی فراهم می‌کنند.
سی‌تی‌اسکن نیمتنه نفرتیتی چه چیزی نشان داد؟
نیمتنه در 1992 در کلینیک ویرشو (Virchow) وابسته به شاریته (Charité) با توموگرافی رایانه‌ای، یا سی‌تی‌اسکن، بررسی شد. در 2006 نیز با همکاری شاریته و زیمنس (Siemens) دوباره بررسی شد.
پژوهشی از الکساندر هوپرتس (Alexander Huppertz) و همکارانش در 2009 در نشریه Radiology منتشر شد. در این پژوهش از برش‌های سی‌تی با ضخامت 0.6 میلی‌متر استفاده شد. ضخامت لایه اندود گچی روی صورت و گوش‌ها حداکثر 1 تا 2 میلی‌متر بود.
اسکن همچنین نشان داد سنگ آهک زیر اندود گچی دقیقاً هم‌شکل سطح بیرونی نیست. زاویه پلک‌ها و چین‌های گوشه دهان متفاوت است. روی پل بینی هم برآمدگی کوچکی دیده می‌شود.
این پژوهش فضاهای خالی داخل اندود گچی، ترک‌های نازک موازی با سطح و اتصال ناهمگون میان لایه‌ها را ثبت کرد. نویسندگان توصیه کردند از وارد کردن فشار نقطه‌ای و نیروهای برشی به تاج و شانه‌ها پرهیز شود.
نیمتنه نفرتیتی اصل است یا جعلی؟
آنری اشتیرلین (Henri Stierlin) در 2009 استدلال کرد که نیمتنه در دوران معاصر ساخته شده است. دیتریش ویلدونگ (Dietrich Wildung)، مدیر موزه مصر برلین، این ادعا را بی‌اساس دانست و از اصالت اثر دفاع کرد.
موزه‌های دولتی برلین همچنان قدمت نیمتنه را به حدود 1340 پیش از میلاد نسبت می‌دهند.
نیمتنه چه کاربردی داشت؟
طبق یک نظریه، پیکرتراشان از نیمتنه به‌عنوان الگو استفاده می‌کردند. موزه مصر برلین به احتمال دیگری هم اشاره می‌کند: شاید این اثر، یک اثر هنری مستقل و تقریباً تمام‌شده بوده است. کاربرد آن هنوز مشخص نشده است.
کپی‌های نیمتنه نفرتیتی
کپی‌های این اثر هم سابقه‌ای طولانی دارند. تینا هایم‌ونتشر (Tina Haim-Wentscher)، پیکرتراش، در 1913 دو کپی نخست را ساخت. او از اصل شکننده اثر قالب نگرفت. نیمتنه را با دست اندازه‌گیری کرد.
خط زمانی
- حدود 1340 پیش از میلاد: موزه‌های دولتی برلین قدمت نیمتنه را به این زمان نسبت می‌دهند.
- 6 دسامبر 1912: در تلالعمارنه، در کاوشی به سرپرستی بورشارت، پیدا شد.
- 20 ژانویه 1913: صورت‌جلسه تقسیم آثار تنظیم شد؛ نیمتنه در سهم آلمان ماند.
- 1913: نیمتنه به برلین برده شد؛ نخستین کپی‌ها ساخته شدند.
- 11 ژوئیه 1920: جیمز سیمون آن را به موزه مصر برلین اهدا کرد.
- 1924: نخستین نمایش عمومی در موزه جدید برگزار شد.
- 1925: مصر بر سر این اختلاف تهدید کرد که کاوش‌های آلمانی‌ها را ممنوع می‌کند.
- 1992: بررسی با سی‌تی‌اسکن در شاریته انجام شد.
- 2006: بررسی تازه‌ای با سی‌تی‌اسکن انجام شد.
- 2009: پژوهش سی‌تی‌اسکن در Radiology منتشر شد؛ نیمتنه به موزه جدیدِ بازگشایی‌شده بازگشت.
- 24 ژانویه 2011: بنیاد اعلام کرد نامه حواس را دریافت کرده، اما آن را درخواست رسمی دولت به حساب نمی‌آورد.
- 7 سپتامبر 2024: حواس کارزار تازه‌ای برای جمع‌آوری امضا آغاز کرد.
- 6 نوامبر 2025: دویچه وله اظهارات وزارت امور خارجه آلمان را گزارش کرد که هیچ درخواست رسمی از مصر به دولت فدرال نرسیده است.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- در تقسیم آثار در 1913، سنگ‌نگاره آخناتون و خانواده‌اش در صدر فهرست سهم مصر بود. نیمتنه در صدر فهرست سهم آلمان قرار داشت.
- چشم راست از موم سیاه‌رنگ ساخته شده و زیر بلور کوارتز صیقلی قرار دارد. چشم چپ گم شده است. الک کردن آوار در 1912 فقط تکه‌هایی از گوش‌ها را به دست داد.
- پژوهش سی‌تی‌اسکن نشان داد سنگ آهک زیر اندود گچی، در مقایسه با سطح بیرونی، زاویه‌های متفاوتی در پلک‌ها، چین‌های متفاوتی در دهان و برآمدگی کوچکی روی بینی دارد.
- تینا هایم‌ونتشر برای ساخت نخستین کپی‌ها در 1913، به‌جای قالب‌گیری، نیمتنه را با دست اندازه‌گیری کرد.
پرسش‌های متداول
نیمتنه نفرتیتی امروز کجاست؟
در تالار گنبد شمالی موزه جدید برلین.
کجا پیدا شد؟
در تلالعمارنه در مصر میانی، در 6 دسامبر 1912.
اصل است یا جعلی؟
اشتیرلین در 2009 گفت که اثر در دوران معاصر ساخته شده است. ویلدونگ این ادعا را بی‌اساس خواند و از اصالت آن دفاع کرد.
آیا مصر رسماً خواستار بازگرداندن آن شده است؟
بنیاد، نامه 2011 را درخواست رسمی به حساب نیاورد. وزارت امور خارجه آلمان در نوامبر 2025 گفت هیچ درخواست رسمی به دولت فدرال نرسیده است.
منابع
- موزه‌های دولتی برلین — نیمتنه نفرتیتی smb.museum
- موزه‌های دولتی برلین — نیمتنه smb.museum
- موزه‌های دولتی برلین — کشف و تقسیم یافته‌ها smb.museum
- موزه‌های دولتی برلین — نمایش اثر smb.museum
- موزه‌های دولتی برلین — نسخه کپی smb.museum
- هوپرتس و همکاران، Radiology، 2009 (PubMed) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- بنیاد میراث فرهنگی پروس — درباره نیمتنه نفرتیتی preussischer-kulturbesitz.de
- دویچه وله — آیا نفرتیتی باید به مصر بازگردد؟ amp.dw.com
- رویترز / MarketScreener — باستان‌شناس مصری از برلین می‌خواهد نیمتنه نفرتیتی را بازگرداند marketscreener.com
- TORCH دانشگاه آکسفورد — جعلی‌های آوریل: نیمتنه ملکه نفرتیتی torch.ox.ac.uk
- SWI swissinfo.ch — زنی زیبا در برلین جنجال به پا می‌کند swissinfo.ch
- ویکی‌پدیای انگلیسی — نیمتنه نفرتیتی en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — نیمتنه نفرتیتی tr.wikipedia.org
Image: Nofretete Neues Museum.jpg — Philip Pikart, CC BY-SA 3.0
