Bergama Zeus Sunağı Nerede? Berlin’de, Ama Temeli Bergama’da

Bir yapının temeli Türkiye’de, kabartmaları Almanya’da olabilir mi? Bergama Zeus Sunağı tam olarak böyle bir yapı. Özgün kabartmaları ve mimari parçalarıyla kurulan rekonstrüksiyonu, Berlin’deki Müzeler Adası’nda yer alan Pergamonmuseum’un Antikensammlung koleksiyonunda bulunuyor.

Bu yazıda sunağın nerede durduğunu, neyi betimlediğini ve Berlin’e nasıl gittiğini öğreneceksiniz. İade tartışmasının iki tarafını ve Berlin’e gitmeyi planlıyorsanız müzenin bugünkü durumunu da göreceksiniz.

Zeus Sunağı nerede, hangi müzede sergileniyor?

Sunağın rekonstrüksiyonu Almanya’nın başkenti Berlin’de, Müzeler Adası’ndaki Pergamonmuseum’da sergileniyor. Bu müze, Berlin Devlet Müzeleri’ne bağlı Antikensammlung koleksiyonunun parçası.

Ama yalnızca Berlin’i anmak eksik kalır. Sunağın özgün temelleri bugün de Bergama Akropolü’nde duruyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre ziyaretçiler orada yapının temel kalıntılarını görebilir.

Yani “zeus sunağı nerede” sorusunun iki yanıtı var. Kabartmalar ve rekonstrüksiyon Berlin’de, yapının asıl yeri İzmir’in Bergama ilçesinde.

Bergama’da, Pergamon’un akropolünde

Sunak, MÖ 2. yüzyılın ilk yarısında Kral II. Eumenes döneminde yapıldı. Yeri, bugün İzmir’in Bergama ilçesinde bulunan antik Pergamon’un akropolündeki bir terastı.

Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre sunağın oturduğu teras yaklaşık 69 × 77 metre ölçüsündeydi. Teras, Athena Tapınağı’nın yaklaşık 25 metre aşağısında yer alıyordu.

Berlin Devlet Müzeleri’nin mimari açıklamasında sunak yapısının plan ölçüsü 36,80 × 34,20 metre olarak veriliyor. Batı cephesindeki yaklaşık 20 metre genişliğindeki merdiven, ziyaretçiyi İon sütunlu galerilerle çevrili üst avluya çıkarıyordu.

Sunağın adı ve adanması: kesin olan ne?

Sunak Zeus ve zafer getiren Athena ile ilişkilendirilir. Ancak adak yazıtındaki tanrı adları korunmadığı için adanma kesin olarak okunamıyor.

Yapının kime adandığı hakkında son söz söylenmiş değil.

Kabartmalar neyi anlatıyor?

Sunağın iki friz kuşağı vardı: büyük friz ve üst avlunun iç duvarlarını süsleyen küçük friz.

Büyük friz: tanrılar ve Gigantlar

Cambridge Üniversitesi Klasik Arkeoloji Müzesi’ne göre büyük friz 113 metre uzunluğundadır. Olympos tanrılarıyla Gigantların savaşını betimler.

Doğu yüzündeki Athena grubunda tanrıça bir Gigantın saçını kavrar. Gaia merhamet diler. Kanatlı Nike, Athena’ya taç uzatır.

Küçük friz: Telephos’un yaşamı

Üst avlunun iç duvarlarını süsleyen küçük friz, Telephos’un yaşamını anlatır. Telephos, Pergamon’un mitolojik kurucusu ve hükümdar ailesinin atası sayılır.

Berlin Devlet Müzeleri’nin güncel kataloğuna göre frizin başlangıçtaki 74 mermer levhasından 47’si tamamen veya kısmen korunmuştur. Bu friz için Renée Dreyfus ve Ellen Schraudolph iki ciltlik bir sergi kataloğu hazırladı. Katalog 1996–1997’de Fine Arts Museums of San Francisco tarafından yayımlandı.

Zeus Sunağı nerede bulundu?

Sunağın friz levhaları ilk bakışta sandığınız yerde değil, bir savunma duvarında bulundu. Stiftung Preußischer Kulturbesitz’e göre yapı MS 7–8. yüzyıllarda sökülmüş, iki frize ait levhalar bir savunma duvarında devşirme malzeme olarak kullanılmıştı.

Alman Arkeoloji Enstitüsü’ne göre mühendis Carl Humann, Berlin müzeleri adına bu levhaları ortaya çıkarmaya 1878’de başladı.

Yani levhalar, sağlam bir yapıdan değil, bir duvarın içinden çıkarıldı.

Berlin’e nasıl gitti? Hukuki tablo

“Zeus sunağı nasıl çalındı” diye aratanlar için konu, iki farklı yorumun çarpıştığı bir tartışmadır. Kaynaklar olguları şöyle veriyor.

Funda Berksoy’un 2025 tarihli akademik makalesine göre II. Abdülhamid, parçaların ödeme karşılığında Berlin’e gönderilmesini mümkün kılan izinleri 1879 ve 1881’de verdi. Berksoy’un aktardığı 1874 Osmanlı eski eser düzenlemesi, buluntuların kazıcı, devlet hazinesi ve arazi sahibi arasında üçe bölünmesini öngörüyordu. İhracın da Maarif Nezareti’ne kayıt şartına bağlıydı.

Bayram Bayraktar’ın Osmanlı arşiv belgelerine dayanan araştırmasına göre parçalar 1870’li ve 1880’li yıllarda sandıklarla Bergama–Çandarlı–İzmir güzergâhından Berlin’e taşındı.

Alman tarafının savunması

Stiftung Preußischer Kulturbesitz, 1878–1886 kazılarının ve buluntu paylaşımlarının Osmanlı izniyle yürütüldüğünü savunur. Kuruma göre kazıdan önce gönderilen friz parçaları da sonradan yasallaştırıldı.

Karşı görüş

Bayraktar ise sunağın götürülmesini yeterli yasal prosedürden yoksun eser aktarımları arasında değerlendirir. Çalışması bu olayı Avrupa’nın sömürgeci ve yayılmacı politikalarıyla ilişkilendirir.

İki yaklaşım aynı belgelere farklı anlam yükler. Siz de kaynakları okuyup kendi kanaatinizi oluşturabilirsiniz.

Zeus Sunağı iade edilecek mi?

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın TBMM’de yayımlanan 22. dönem soru önergesi yanıtı, Bergama Zeus Sunağı’nı Almanya’dan geri alınması için girişimde bulunulan eserler arasında sayar.

Bu, bir iade kararı anlamına gelmiyor. Girişimde bulunulduğunu gösteriyor. Alman tarafının yukarıda aktarılan savunması da yerinde duruyor.

Kısa kronoloji

1. MÖ 2. yüzyılın ilk yarısı Sunak, II. Eumenes döneminde Pergamon akropolünde inşa edildi.
2. MS 7–8. yüzyıllar Sökülen sunağın friz levhaları savunma duvarında devşirme malzeme olarak kullanıldı.
3. 1878 Carl Humann, Berlin müzeleri adına kazılara başladı.
4. 1879 ve 1881 II. Abdülhamid, parçaların ödeme karşılığında Berlin’e gönderilmesini mümkün kılan izinleri verdi (Berksoy’a göre).
5. 1901–1907 İlk rekonstrüksiyon geçici Pergamonmuseum’da sergilendi.
6. 1930 Bugünkü Pergamonmuseum açıldı.
7. 1935–1937 Nürnberg’de Zeppelintribüne inşa edildi.
8. İkinci Dünya Savaşı’nın sonu Frizler Sovyetler Birliği’ne götürüldü.
9. 1958 Sovyetler Birliği frizleri geri verdi.
10. 1959 Frizler Berlin’de yeniden sergilenmeye başladı.
11. 2014 Sunak salonu ziyaretçilere kapandı.
12. Ekim 2023 Pergamonmuseum’un tamamı kapandı.
13. 4 Haziran 2027 Sunak salonunun da bulunduğu bölümlerin planlanan açılış tarihi.

Berlin’deki müze ve rekonstrüksiyon

Sunağın ilk müze rekonstrüksiyonu 1901–1907 arasında kullanılan geçici Pergamonmuseum’da sunuldu. Sonraki düzenleme, 1930’da açılan bugünkü müzede yapıldı.

Bugünkü Pergamonmuseum, Alfred Messel’in tasarımları temelinde Ludwig Hoffmann tarafından 1910–1930 yılları arasında inşa edildi. Yani müze binası yirmi yıl sürdü.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Yüzde 80’den fazlası modern: Berlin’deki ünlü batı cephesi rekonstrüksiyonunun yüzde 80’den fazlası Portekiz mermeri, yapay taş ve alçı gibi modern tamamlamalardan oluşur.
• Bitmemiş levhalar: Telephos frizinin bazı levhaları tamamlanmamıştır. Berlin Devlet Müzeleri, çalışmaların II. Eumenes’in ölümünden sonra durdurulmuş olabileceğini belirtir.
• Nürnberg bağlantısı: Albert Speer, Nazi parti mitingleri için Nürnberg’de 1935–1937 arasında inşa edilen Zeppelintribüne’nin tasarımında Pergamon Sunağı’nı örnek aldı.
• Sovyetler Birliği yolculuğu: İkinci Dünya Savaşı sonunda Sovyetler Birliği’ne götürülen sunak frizleri 1958’de geri verildi. 1959’dan itibaren Berlin’de yeniden sergilendi.
• 2,5 tonluk levhalar: Yenileme sırasında yerinde bırakılan büyük friz levhalarının ağırlığı 2,5 tona ulaşır. Duvar ve zemin hareketlerini gerçek zamanlı izleyen ölçüm sistemleri bu levhaları korumak için kullanıldı.

Şimdi ziyaret edebilir misiniz?

Berlin’e gitmeden önce bilmeniz gereken bir şey var. Sunak salonu 2014’ten beri ziyaretçilere kapalı. Pergamonmuseum’un tamamı ise Ekim 2023’te yenileme nedeniyle kapandı.

Berlin Devlet Müzeleri’nin 4 Mayıs 2026 tarihli duyurusuna göre Pergamon Sunağı’nın bulunduğu bölümün yeniden ziyarete açılması 4 Haziran 2027 için planlanıyor.

Bu arada sunağı evinizden inceleyebilirsiniz. Berlin Devlet Müzeleri’nin Pergamonaltar 3D sayfası, mimarinin ve kabartmaların dijital incelemesini arşiv fotoğrafları ve rekonstrüksiyon çizimleriyle birleştiriyor. Bergama’ya yolunuz düşerse akropoldeki temel kalıntıları da yerinde görebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Stiftung Preußischer Kulturbesitz — Sunağın buluntu tarihi preussischer-kulturbesitz.de
2. Wikipedia — Pergamon Altar en.wikipedia.org
3. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Gezilecek Yerler tanitma.ktb.gov.tr
4. Staatliche Museen zu Berlin — Pergamonaltar 3D 3d.smb.museum
5. University of Cambridge — Great Altar of Zeus at Pergamon, Zeus museum.classics.cam.ac.uk
6. Aberdeen Archives, Gallery & Museums — Athena Group for the Pergamon Frieze emuseum.aberdeencity.gov.uk
7. Staatliche Museen zu Berlin — Telephosfries, T.I. 32 search.smb.museum
8. Deutsches Archäologisches Institut — Pergamon und seine Mikroregion dainst.org
9. Funda Berksoy — Zeitschrift für Kunstgeschichte, 2025 doi.org
10. Bayram Bayraktar — Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında Bergama Zeus Sunağı’nın Berlin’e Götürülüşü Hakkında Bazı Düşünceler dergi.baltam.org
11. Staatliche Museen zu Berlin — Pergamonmuseum Profile smb.museum
12. Stiftung Preußischer Kulturbesitz — Cultural Assets Relocated to Russia as a Result of the War preussischer-kulturbesitz.de
13. Stiftung Preußischer Kulturbesitz — Between construction site and opening preussischer-kulturbesitz.de
14. Associated Press — Pergamon Museum reopening apnews.com
15. Staatliche Museen zu Berlin — The Pergamonmuseum returns smb.museum
16. TBMM — Kültür ve Turizm Bakanlığının 7/6583-11738 sayılı önergeye yanıtı cdn.tbmm.gov.tr
17. Rijksmuseum Araştırma Kütüphanesi — Pergamon: The Telephos Frieze from the Great Altar rijksmuseum.nl

Görsel: Berlin – Pergamonmuseum – Altar 02.jpg — Lestat (Jan Mehlich), CC BY-SA 3.0