شاید شما دروازه ایشتار را از روی یک عکس بشناسید: دیواری به رنگ آبی تیره، ردیف‌هایی از حیوانات زرد و سفید و ورودی دوتایی بلند. آن عکس به احتمال زیاد در برلین (Berlin) گرفته شده است. اما دروازه متعلق به بابل (Babil)، در عراق (Irak)، است. در این مقاله می‌خوانید چگونه به برلین رسید، آنچه می‌بینید چیست و چه زمانی میتوانید دوباره از آن بازدید کنید.
دروازه ایشتار بابل چیست؟
دروازه ایشتار یکی از دروازه‌های شهر بود که نبوکدنصر دوم، مشهور به بخت‌النصر دوم (II. Nebukadnezar)، پادشاه شاهنشاهی بابل نو، ساخت. او دستور داد این دروازه را به نام ایزدبانو ایشتار بنا کنند.
این بنا فقط یک ورودی نبود. دو دیوار دفاعی موازی، بخش داخلی شهر بابل را در بر می‌گرفتند. دروازه به‌صورت دوگانه ساخته شده بود و از هر دیوار یک گذرگاه عبور می‌کرد. بر اساس طرح مدیریتی که عراق به یونسکو (UNESCO) ارائه کرده، طول مجموعه دروازه در امتداد مسیر حدود 50 متر است.
نام دروازه از دیوارهایی که در موزه‌ها می‌بینید قدیمی‌تر است. این نام در متن‌های میخی دوره بابلی کهن، متعلق به حدود 1650 پیش از میلاد، آمده است. بقایایی که امروز می‌توان تاریخ‌گذاری کرد، به بازسازی نبوکدنصر دوم تعلق دارند.
دروازه ایشتار کجاست و در کجا ساخته شد؟
محل اصلی دروازه در بخش شمالی محوطه باستانی بابل، نزدیک شهر حله (Hille) در عراق است. راه در گذشته از همین‌جا و از میان دروازه دوگانه عبور می‌کرد.
معنای دروازه ایشتار؛ دروازه‌ای برای خدایان و دسته‌های آیینی
دروازه کارکرد مشخصی داشت. هر سال در بابل جشن سال نو برگزار می‌شد. دسته‌ای مذهبی در امتداد خیابان آیینی حرکت می‌کرد و از دروازه ایشتار می‌گذشت. مقصد آن، معبد مردوک در مرکز شهر بود.
شما یک رژه را در شهر خودتان تصور کنید که از خیابان اصلی به میدان مرکزی می‌رود. مسیر هم بخشی از مراسم است. دروازه ایشتار، ورودی باشکوه این مسیر بود.
حیوانات دروازه ایشتار؛ شیر، گاو و اژدها
حیوانات روی دروازه و در امتداد خیابان آیینی فقط برای تزیین نبودند. هرکدام نماد یک خدا بودند:
- شیر، نماد ایشتار بود.
- گاو وحشی، نماد ادد (Adad)، خدای آبوهوا، بود.
- اژدهای موشخوشو (muşhuşşu)، نماد مردوک (Marduk)، خدای شهر بابل، بود.
دسته آیینی با عبور از کنار این حیوانات، از برابر سه نماد الهی می‌گذشت.
چرا دروازه آبی است و این آبی از چه جنسی نیست؟
سطح آبی دروازه از سنگ لاجورد تراشیده‌شده نیست. این سطح از آجر لعاب‌دار ساخته شده که رنگ آن سنگ گران‌بها را تقلید میکند.
مقاله‌ای در سال 2024 در PLOS ONE، منشأ احتمالی این رنگ را توضیح می‌دهد. آبی تیره شاخص لعاب آجرهای بابلی نو، از اکسید کبالت می‌آمد که بهعنوان ماده رنگزا استفاده می‌شد.
خود دروازه هم در طول زمان تغییر کرد. در سه مرحله اصلی ساخت آن، سه نوع آجر به کار رفت:
- آجر نقش‌برجسته بدون لعاب.
- آجر لعاب‌دار ساده.
- آجر نقش‌برجسته لعاب‌دار.
در دوران نبوکدنصر دوم، تراز دروازه و خیابان آیینی چند بار بالاتر برده شد. در نتیجه، بخش‌هایی از مراحل قدیمی‌تر زیر سطح مسیرهای جدیدتر قرار گرفتند.
دروازه ایشتار در برلین؛ قطعات چگونه به آنجا رسیدند؟
انجمن شرق‌شناسی آلمان از سال 1899 تا 1917، به سرپرستی روبرت کلدوی (Robert Koldewey)، در بابل کاوش کرد. هنگام آغاز حفاری، بخش فوقانی آبی و لعاب‌دار دروازه که اکنون در برلین بازسازی شده، برپا نبود. باستان‌شناسان قطعات آجر آن را از میان آوار جمع کردند.
پژوهش علمی یکی از هدف‌های کاوش بود. به گفته موزه برلین، یکی دیگر از هدف‌های اولیه، انتقال اشیا به موزههای برلین بود.
موزه می‌گوید قطعات آجر لعابداری که به برلین رفتند، در دو نوبت تقسیم یافته‌های کاوش به طرف آلمانی اختصاص یافتند:
- یک نوبت با استانبول در سال 1903
- یک نوبت با بغداد در سال 1926
در صفحه نمایشگاه موزه، عکس‌هایی از صندوق‌های آماده ارسال در بابل در سال 1927 دیده میشود. عکس‌های قطعاتی که در سال‌های 1927–1928 در برلین دسته‌بندی شدند نیز در همان صفحه آمده است؛ در کنار عکس‌های دروازه تکمیل‌شده.
دروازه ایشتار در موزه پرگامون برلین؛ بازسازی بنا
نسخه برلین، بازسازی‌ای در مجموعه موزه آسیای مقدم است که در ساختمان موزه پرگامون نگهداری میشود. ارتفاع آن حدود 14 متر و عرض آن 30 متر است. قطعات اصلی با آجرهای جدید تکمیل شدند. دروازه در سال 1930، هم‌زمان با افتتاح موزه پرگامون، به روی بازدیدکنندگان باز شد.
اگر شما هم پازلی را چیده باشید که چند قطعه‌اش گم شده، مشکل را می‌شناسید. اینجا قطعات پازل از آجر لعاب‌دار بودند و مرمتگران جاهای خالی را با آجرهای تازه پر کردند.
دروازه ایشتار اکنون کجاست و آیا میتوانید از آن بازدید کنید؟
تا تاریخ 25 اکتبر 2026، بال جنوبی موزه پرگامون که دروازه در آن قرار دارد، به روی بازدیدکنندگان بسته است. برنامه رسمی موزه، بازگشایی این بخش را در سال 2037 پیشبینی میکند.
اگر مقصد سفر شما ترکیه است، نه آلمان (Almanya)، در همان نزدیکی هم اثری مرتبط وجود دارد. بخش آثار شرق باستان (Eski Şark Eserleri) در موزههای باستانشناسی استانبول (İstanbul Arkeoloji Müzeleri)، یک نقش گاو از دروازه ایشتار بابل را نگهداری میکند. شما میتوانید بخشی از دروازه را آنجا ببینید.
عکس‌های دروازه ایشتار
صفحه نمایشگاه دروازه ایشتار در وب‌سایت موزه برلین، عکس‌های تاریخی دارد. این عکس‌ها صندوق‌های بابل در سال 1927، قطعات دسته‌بندی‌شده در برلین در سال‌های 1927–1928 و دروازه پس از بازسازی را نشان می‌دهند. با دیدن آن‌ها متوجه می‌شوید چه حجم کاری لازم بود تا توده‌ای آجر به دیواری تبدیل شود که در عکس‌ها می‌بینید.
خط زمانی
- حدود 1650 پیش از میلاد: نام دروازه ایشتار در متن‌های میخی بابلی کهن آمده است.
- دوران پادشاهی نبوکدنصر دوم: دروازه در چند مرحله بازسازی میشود.
- 1899–1917: انجمن شرق‌شناسی آلمان به سرپرستی روبرت کلدوی در بابل کاوش میکند.
- 1903: در تقسیم یافته‌ها با استانبول، بخشی از قطعات آجر لعاب‌دار به موزههای برلین اختصاص می‌یابد.
- 1926: دومین تقسیم یافته‌ها با بغداد انجام میشود.
- 1927–1928: قطعات در برلین دسته‌بندی و برای بازسازی آماده می‌شوند.
- 1930: نسخه بازسازیشده در موزه پرگامون به نمایش عمومی درمی‌آید.
- 2002: محمد عزیز سلمان الابراهیم، از مسئولان آثار باستانی عراق، از آلمان می‌خواهد دروازه را بازگرداند.
- 2024: یک پژوهش باستان‌مغناطیسی نتایجی منتشر میکند که از وجود سه مرحله ساخت با تاریخ‌های نزدیک به هم پشتیبانی می‌کنند.
- 2037، طبق برنامه: قرار است بال جنوبی موزه پرگامون بازگشایی شود.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- نمک و پارافین. در برلین ابتدا قطعات آجر را نمک‌زدایی کردند. سپس لعاب آن‌ها را با پارافین استحکام بخشیدند.
- 72 حیوان در دو سال. گروه‌های کاری با حداکثر 30 نفر، در مدت دو سال 72 نقش‌برجسته حیوان را از قطعات پراکنده دوباره سرهم کردند.
- 46 آجر برای هر شیر. نقش یک شیر در خیابان آیینی از 46 آجر قالب‌زده ساخته شده بود که در 11 ردیف چیده می‌شدند.
- درزها دور از چشم‌ها. محل اتصال آجرها در نقش‌برجسته حیوانات طوری طراحی شده بود که از روی چشم‌ها یا نقاط دیگری که از نظر بصری نامناسب بودند، نگذرد.
- سازندگان بی‌نام. به گفته نمایشگاه دانشگاه نیویورک، پادشاهی که دستور ساخت دروازه را داد، شناخته شده است. اما نام معمارانی که آن را طراحی کردند و صنعتگرانی که آن را ساختند، تا حد زیادی ناشناخته مانده است.
تاریخ‌پژوهان هنوز درباره چه چیزهایی اختلاف دارند؟
پژوهش سال 2024 نشان داد که بهترین تطابق میان داده‌های آجرهای دروازه و یک منحنی مرجع، مربوط به سال 569 پیش از میلاد است. این پژوهش، آن را سال دقیق ساخت معرفی نمی‌کند.
برخی مطرح کرده‌اند که مراحل پایانی ساخت، پس از نبوکدنصر دوم انجام شده‌اند. پژوهش سال 2024 از این دیدگاه پشتیبانی میکند که هر سه مرحله با فاصله زمانی کم و در دوران پادشاهی او ساخته شده‌اند.
برداشت دیگری می‌گوید دروازه برای جشن گرفتن فتح اورشلیم در سال 586 پیش از میلاد ساخته شد. این موضوع قطعی نیست. پژوهش سال 2024 از ساخت دروازه پس از فتح پشتیبانی میکند، اما انگیزه جشن گرفتن را همچنان پرسشی باز می‌گذارد.
چرا عراق خواهان بازگشت دروازه است؟
موزه برلین می‌گوید قطعات در تقسیم یافته‌های سال‌های 1903 و 1926 به طرف آلمانی اختصاص یافته‌اند. در سال 2002، محمد عزیز سلمان الابراهیم، از مسئولان آثار باستانی عراق، از آلمان خواست دروازه را بازگرداند. این دو موضع در کنار هم قرار دارند: برلین به تقسیم یافته‌ها استناد میکند و کشور مبدأ می‌خواهد میراثش در خاک خودش حفاظت شود.
پرسش‌های متداول
دروازه ایشتار اکنون کجاست؟
نسخه بازسازیشده در ساختمان موزه پرگامون برلین و در مجموعه موزه آسیای مقدم قرار دارد. محل اصلی دروازه در شمال بابل، نزدیک حله در عراق است.
آیا امروز میتوانید از آن بازدید کنید؟
در حال حاضر خیر. بال جنوبی بسته است و موزه برای بازگشایی آن در سال 2037 برنامه دارد.
حیوانات چه معنایی دارند؟
شیر نماد ایشتار، گاو وحشی نماد ادد و اژدهای موشخوشو نماد مردوک است.
آیا سطح آبی از سنگ لاجورد است؟
خیر. از آجر لعابداری ساخته شده که رنگ آن سنگ را تقلید میکند.
آیا دروازه برلین اصل است؟
این دروازه بازسازی شده است. قطعات اصلی با آجرهای جدید تکمیل شدند و در سال 1930 به نمایش عمومی درآمدند.
منابع
- ویکی‌پدیای انگلیسی — دروازه ایشتار en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — دروازه ایشتار tr.wikipedia.org
- موزههای دولتی برلین — از قطعه تا بنای یادمانی smb.museum
- موزههای دولتی برلین — بازسازی موزه پرگامون smb.museum
- صندوق جهانی بناهای تاریخی — دروازه ایشتار بابل wmf.org
- سازمان دولتی آثار باستانی و میراث عراق / یونسکو — طرح مدیریت بابل whc.unesco.org
- ASOR، خاور نزدیک باستان امروز — هلن گریس anetoday.org
- PLOS ONE — پژوهشی باستان‌مغناطیسی درباره دروازه ایشتار، بابل journals.plos.org
- Archaeopress — تزیینات آجر لعاب‌دار در خاور نزدیک باستان archaeopress.com
- گاردین — عراق از برلین خواهان بازگرداندن دروازه بابل شد theguardian.com
- دانشگاه نیویورک، ISAW — شگفتی‌ای برای تماشا: مقدمه isaw.nyu.edu
Image: Ishtar Gate at Berlin Museum.jpg — Rictor Norton, CC BY 2.0
