لورنس عربستان که بود؟ تاریخ زندگی و دقت تاریخی فیلم

تی. ای. لورنس، معروف به لورنس عربستان، که بود؟

توماس ادوارد لورنس (Thomas Edward Lawrence)، معروف به لورنس عربستان (Arabistanlı Lawrence)، افسر، باستان‌شناس، دیپلمات و نویسنده بریتانیایی بود. او در ۱۶ اوت ۱۸۸۸ در ترمادوگ (Tremadog)، در ولز (Galler)، به دنیا آمد. همکاری با امیر فیصل (Emir Faysal) نام او را با قیام عرب‌ها (Arap İsyanı) پیوند داد. سمت او در جنگ، افسر رابط بود. او تنها گرداننده قیام نبود.

اگر می‌خواهید لورنس را بشناسید، باید در کنار جنگ، از باستان‌شناسی هم شروع کنید. او از ۱۹۰۷ تا ۱۹۱۰ در کالج جیزس آکسفورد (Oxford Jesus Koleji) تاریخ خواند. در سال ۱۹۰۹، برای مطالعه قلعه‌های صلیبی، به‌تنهایی حدود ۱٬۶۰۰ کیلومتر در سوریه عثمانی (Osmanlı Suriyesi) پیاده‌روی کرد. بنابراین، آشنایی او با منطقه پیش از خدمت نظامی‌اش آغاز شده بود.

لورنس از ۱۹۱۰ تا ۱۹۱۴ در فعالیت‌های باستان‌شناسی موزه بریتانیا (British Museum)، عمدتاً در کرکمیش (Karkamış)، شرکت داشت. اگر به ترکیه (Türkiye) علاقه دارید، کرکمیش نقطه شروع مشخصی برای آشنایی با زندگی اوست. تهیه مستندات عکاسی از کاوش، از مسئولیت‌های او در آنجا بود.

فیلم لورنس عربستان چقدر با تاریخ تطابق دارد؟

فیلم لورنس عربستان ساخته دیوید لین (David Lean) در سال ۱۹۶۲، با بازی پیتر اوتول (Peter O’Toole)، از عملیات واقعی عقبه (Akabe) الهام گرفته است. بااین‌حال، موزه ملی ارتش بریتانیا (Ulusal Ordu Müzesi) معتقد است نمایش حمله در فیلم بیش از اندازه دراماتیک شده است.

تصرف تاریخی عقبه عملیاتی جمعی بود. نیروهای عرب در ۶ ژوئیه ۱۹۱۷، پس از عملیاتی زمینی به رهبری شریف ناصر (Şerif Nasır)، شهر را گرفتند. عوده ابوتایه (Avde Ebu Tayi) و لورنس هم در آن شرکت داشتند. شما باید این نقش‌ها را از هم جدا کنید: لورنس در عملیاتی حضور داشت که رهبری و نیروهای آن به او محدود نمی‌شد.

درباره دمشق (Şam) هم همین دقت لازم است. لورنس در ۱ اکتبر ۱۹۱۸، چند ساعت پس از تسلیم رسمی شهر، وارد آن شد. ورود او بخشی از ماجراست، اما زمان آن اهمیت دارد. توصیف «ورود به شهر پس از تسلیم آن» دقیق‌تر از این است که ورود او را همان تسلیم شهر بدانیم.

درعا (Dera) به تمایز دیگری نیاز دارد: یک روایت می‌تواند مهم باشد، بی‌آنکه تأیید مستقلی داشته باشد. لورنس گفت سربازان عثمانی در ۲۰ نوامبر ۱۹۱۷ او را در آنجا اسیر کردند، کتک زدند و به او تعرض جنسی کردند. هیچ شهادت مستقلی در تأیید روایت او وجود ندارد. برخی پژوهشگران آن را رد می‌کنند؛ مالکوم براون (Malcolm Brown)، جان ای. مک (John E. Mack) و جرمی ویلسون (Jeremy Wilson) آن را باورپذیر دانستند.

لورنس در قیام عرب‌ها دقیقاً چه کرد؟

لورنس در اکتبر ۱۹۱۴ به ارتش بریتانیا پیوست و به یک سمت اطلاعاتی در قاهره (Kahire) منصوب شد. در سال ۱۹۱۶، او را به حجاز (Hicaz) فرستادند تا رابط میان بریتانیا و نیروهای هاشمی باشد. او یکی از افسران بریتانیایی مأمور این کار بود و با امیر فیصل همکاری می‌کرد.

راهبرد جنگ چریکی که لورنس از آن حمایت می‌کرد، می‌خواست با حمله به راه‌آهن حجاز، نیروهای عثمانی را در منطقه درگیر نگه دارد. تصرف فوری مدینه (Medine) اولویت این راهبرد نبود. این تفاوت، جایگاه حملات به راه‌آهن را در کارنامه جنگی او روشن می‌کند: هدف این حملات، نگه داشتن نیروهای عثمانی در همان منطقه بود.

استقلال عرب‌ها مسئله‌ای سیاسی هم ایجاد کرده بود. بریتانیا و فرانسه در سال ۱۹۱۶ به توافق محرمانه سایکس–پیکو (Sykes–Picot) رسیده بودند. این توافق با انتظارات مربوط به استقلال عرب‌ها، که لورنس از آن حمایت می‌کرد، تعارض داشت. بنابراین، همکاری او با نیروهای عرب در کنار تعهدی دیپلماتیک از سوی بریتانیا جریان داشت که در جهت دیگری بود.

شهرت بعدی او منشأ دیگری هم داشت. لوول توماس (Lowell Thomas)، روزنامه‌نگار آمریکایی، در سال ۱۹۱۹ اجرای برنامه‌هایی را در لندن (Londra) آغاز کرد که به شهرت لورنس پس از جنگ کمک کردند. پس آوازه عمومی او هم از فعالیت‌های دوران جنگش سرچشمه می‌گرفت و هم از شیوه‌ای که توماس آن فعالیت‌ها را به تماشاگران عرضه می‌کرد.

خط زمانی

• ۱۶ اوت ۱۸۸۸: در ترمادوگ، ولز، به دنیا آمد.
• ۱۹۰۷–۱۹۱۰: در کالج جیزس آکسفورد تاریخ خواند.
• ۱۹۱۰–۱۹۱۴: در فعالیت‌های باستان‌شناسی موزه بریتانیا، عمدتاً در کرکمیش، شرکت کرد.
• اکتبر ۱۹۱۴: به ارتش بریتانیا پیوست.
• ۱۹۱۶: کار خود را به‌عنوان افسر رابط در حجاز آغاز کرد.
• ۶ ژوئیه ۱۹۱۷: نیروهای عرب پس از عملیاتی که او هم در آن شرکت داشت، عقبه را تصرف کردند.
• ۱ اکتبر ۱۹۱۸: پس از تسلیم رسمی دمشق، وارد شهر شد.
• ۱۹۲۲: با نام جان هیوم راس به نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا پیوست.
• ۱۹۲۶: نسخه بازنگری‌شده هفت ستون حکمت برای مشترکان منتشر شد.
• ۱۹۲۷: شورش در صحرا منتشر شد.
• ۱۹۳۲: چاپ نیویورک ترجمه او از اودیسه منتشر شد.
• ۱۳ مه ۱۹۳۵: در دورست دچار سانحه موتورسیکلت شد.
• ۱۹ مه ۱۹۳۵: بر اثر جراحاتش درگذشت.

هفت ستون حکمت، اثر تی. ای. لورنس

هفت ستون حکمت (Bilgeliğin Yedi Sütunu) روایت لورنس از تجربه‌هایش در قیام عرب‌هاست. نسخه بازنگری‌شده آن برای مشترکان در سال ۱۹۲۶ منتشر شد. وقتی شما با این عنوان روبه‌رو می‌شوید، به یاد داشته باشید که با روایت یکی از شرکت‌کنندگان طرف هستید: نویسنده خود یکی از کسانی بود که کتاب، کارهایشان را شرح می‌دهد.

ماجرای بحث‌برانگیز درعا این رابطه را به‌ویژه مهم می‌کند. شرح لورنس از اسارت ادعایی‌اش میان پژوهشگران اختلاف انداخته است. براون، مک و ویلسون آن را باورپذیر دانستند، اما دیگران ردش کردند. این اختلاف درباره رویدادی در روایت خود اوست؛ رویدادی که با شهادت مستقل اثبات نشده است.

شورش در صحرا (Çölde İsyan) در مارس ۱۹۲۷ منتشر شد. این کتاب نسخه کوتاه‌شده هفت ستون حکمت بود. بنابراین، این دو عنوان دو شکل از روایت لورنس درباره قیام را در بر می‌گیرند. اگر شما می‌خواهید میان روایت بلند و نسخه کوتاه‌شده آن انتخاب کنید، شناخت این رابطه اهمیت دارد.

کتاب‌های تی. ای. لورنس و ترجمه اودیسه

نوشته‌های لورنس به روایت قیام عرب‌ها محدود نبود. ضرابخانه (Darphane) تجربه‌های او را به‌عنوان یک نظامی غیر‌افسر در نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (Kraliyet Hava Kuvvetleri، RAF) شرح می‌دهد. برادرش آرنولد (Arnold) کتاب را ویرایش کرد و اثر پس از مرگ لورنس منتشر شد. موضوع آن به مرحله‌ای از خدمت او مربوط است که با دوران همکاری‌اش با فیصل تفاوت داشت.

این دوره بعدی خدمت نظامی با نام‌های مستعار همراه بود. لورنس در سال ۱۹۲۲ با نام جان هیوم راس (John Hume Ross) به نیروی هوایی سلطنتی پیوست. در سال ۱۹۲۳، با نام تی. ای. شاو (T. E. Shaw) وارد سپاه تانک (Tank Kolordusu) شد. این نام‌ها به همان کسی تعلق داشتند که پیش‌تر در باستان‌شناسی، کار اطلاعاتی و مأموریت‌های ارتباطی فعالیت کرده بود.

لورنس همچنین اودیسه (Odysseia)، اثر هومر (Homeros)، را به نثر انگلیسی ترجمه کرد. چاپ نیویورک (New York) این اثر را انتشارات دانشگاه آکسفورد (Oxford Üniversitesi Yayınları) در سال ۱۹۳۲ منتشر کرد. این کار ترجمه بود و با تجربه‌های شخصی توصیف‌شده در هفت ستون حکمت و ضرابخانه تفاوت داشت.

دست‌نوشته ترجمه اودیسه او در کتابخانه بریتانیا (Britanya Kütüphanesi) با شماره Add MS 45930 نگهداری می‌شود. جورج برنارد شاو (George Bernard Shaw) آن را در سال ۱۹۴۴ به کتابخانه اهدا کرد. این شماره فهرست، در کنار نسخه چاپی، به سند مشخص و باقی‌مانده‌ای از این بخش از زندگی ادبی لورنس اشاره می‌کند.

نقل‌قول تی. ای. لورنس: «این جنگِ خودشان است»

عبارت «این جنگِ خودشان است» در نوشته لورنس با عنوان بیست‌وهفت ماده (Yirmi Yedi Madde) آمده است. این نوشته در ۲۰ اوت ۱۹۱۷ در بولتن عرب (Arap Bülteni) منتشر شد. عبارت به متنی با تاریخ مشخص تعلق دارد. بنابراین، می‌توان آن را در بستر کار لورنس در دوران جنگ قرار داد و به‌صورت نقل‌قولی جدا از زمینه‌اش به کار نبرد.

این جمله با واقعیتی اساسی درباره جایگاه او نیز سازگار است. لورنس افسر رابطی بود که در کنار دیگر افسران بریتانیایی با فیصل کار می‌کرد. رهبران و نیروهای عرب نقش‌های خودشان را داشتند. برای نمونه، در عقبه، شریف ناصر عملیات زمینی را رهبری کرد و لورنس و عوده ابوتایه در آن شرکت داشتند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

لورنس چهار سال مسئول تهیه مستندات عکاسی در کرکمیش بود. او فقط در فصل کاوش ۱۹۱۱ حدود ۲۰۰ عکس گرفت. این مسئولیتی مستمر در جریان کاوش بود و به عکاسی جایگاهی مهم در کار باستان‌شناسی او می‌داد.

یکی از دوستان دوران مدرسه‌اش، راه‌حلی قدیمی‌تر را برای عکاسی به یاد آورده است. لورنس می‌خواست خودش هم در عکس کلاس حضور داشته باشد. بنا بر این روایت، او شاتر دوربین را با تلمبه دوچرخه‌ای که از طریق لوله لاستیکی به دوربین وصل بود، فعال کرد. این روایت، راه‌حلی عملی برای حضور هم‌زمان در نقش عکاس و سوژه را شرح می‌دهد.

موزه اشمولین (Ashmolean Müzesi) ردای عربی‌ای را نگهداری می‌کند که لورنس پوشیده بود و تاریخ آن به ۱۹۱۶ برمی‌گردد. شماره ثبت آن EA1965.176 است. این لباس شیئی باقی‌مانده از سالی است که او کار رابط را در حجاز آغاز کرد.

خانه او در کلادز هیل (Clouds Hill)، در دورست (Dorset)، پیوندی با زندگی روزمره‌اش به دست می‌دهد. اگر شما هم برای جلوگیری از نم‌زدگی اتاق‌خواب تلاش کرده باشید، مشکل خانگی پشت تغییرات او را درک می‌کنید. لورنس برای محافظت از اتاق‌خواب در برابر رطوبت، فضای داخلی آن را با آلومینیوم پوشاند و حمام را با چوب‌پنبه عایق کرد.

مرگ و محل دفن تی. ای. لورنس

لورنس در ۱۳ مه ۱۹۳۵ در دورست دچار سانحه موتورسیکلت شد. بنا بر روایت سازمان هیستوریک انگلند (Historic England)، او برای جلوگیری از برخورد با دو دوچرخه‌سوار تغییر مسیر داد و از موتورسیکلت به بیرون پرتاب شد. او در ۱۹ مه، در ۴۶سالگی، بر اثر جراحاتش درگذشت.

قبر او در محوطه کلیسای سنت نیکلاس (Aziz Nikolaos Kilisesi) در مورتون (Moreton)، دورست، قرار دارد. مورتون و کلادز هیل به بخش پایانی زندگی‌ای تعلق دارند که آکسفورد، کرکمیش، قاهره و حجاز را هم در بر گرفته بود. محل دفن او، نقطه پایان جغرافیایی مشخصی برای این زندگی است.

پرسش‌های متداول

نقش لورنس در قیام عرب‌ها چه بود؟

او از سال ۱۹۱۶ رابط میان بریتانیا و نیروهای هاشمی بود. با امیر فیصل همکاری می‌کرد و از حمله به راه‌آهن برای درگیر نگه داشتن نیروهای عثمانی حمایت می‌کرد. او یکی از چند افسر بریتانیایی حاضر در این فعالیت‌ها بود.

هفت ستون حکمت چیست؟

این کتاب روایت لورنس از تجربه‌هایش در قیام عرب‌هاست. نسخه بازنگری‌شده آن برای مشترکان در سال ۱۹۲۶ منتشر شد. نسخه کوتاه‌شده آن با عنوان شورش در صحرا در مارس ۱۹۲۷ انتشار یافت.

لورنس کدام اثر هومر را ترجمه کرد؟

او اودیسه را به نثر انگلیسی ترجمه کرد. چاپ نیویورک آن را انتشارات دانشگاه آکسفورد در سال ۱۹۳۲ منتشر کرد. دست‌نوشته ترجمه‌اش با شماره Add MS 45930 در کتابخانه بریتانیا نگهداری می‌شود.

تی. ای. لورنس چگونه درگذشت؟

او در ۱۹ مه ۱۹۳۵، پس از سانحه موتورسیکلتی که شش روز پیش‌تر رخ داده بود، درگذشت. هیستوریک انگلند ثبت کرده است که او پس از تغییر مسیر برای جلوگیری از برخورد با دو دوچرخه‌سوار، از موتورسیکلت به بیرون پرتاب شد.

منابع

1. ویکی‌پدیا — تی. ای. لورنس en.wikipedia.org
2. موزه ملی ارتش — لورنس عربستان: مرد پشت رداها nam.ac.uk
3. موزه تاریخ علم آکسفورد — تی. ای. لورنس و دوربین‌هایش mhs.ox.ac.uk
4. ویکی‌پدی — توماس ادوارد لورنس tr.wikipedia.org
5. فهرست پرسئوس — اودیسه هومر catalog.perseus.org
6. کتابخانه بریتانیا — Add MS 45930 searcharchives.bl.uk
7. موزه اشمولین — ردای عربی پوشیده‌شده توسط تی. ای. لورنس ashmolean.org
8. نشنال تراست — تاریخ کلادز هیل nationaltrust.org.uk
9. هیستوریک انگلند — کلادز هیل، مدخل ثبت 1120423 historicengland.org.uk

FAQ

Image: Te lawrence.jpg — Harris & Ewing, Public domain