Kastamonu se nalazi u sjevernoj Anadoliji, a njegova historija starija je od njegovog imena. Ljudi su ovdje ostavili alatke još u paleolitu. Gradom su redom vladali Rimljani, Istočni Rimljani (Bizantinci), turske kneževine i Osmanlije. Ako planirate posjetu ili vas jednostavno zanima ovaj grad, ovdje možete upoznati historiju Kastamonua i raspravu o porijeklu njegovog imena.
Koliko je star Kastamonu?
Počnimo iskrenim odgovorom: datum osnivanja grada nije poznat. Zato se starost Kastamonua ne može izraziti jednom godinom. Ipak, postoje dokazi o prisustvu ljudi na širem području.
U selima Tahta i Malak istraživači su pronašli alatke iz donjeg paleolita. U blizini Instituta Gölköy otkrivene su alatke iz srednjeg paleolita. To su neki od najranijih tragova ljudskog života u okolini Kastamonua.
Kasnije poglavlje otkriveno je na području okruga Araç. Ured guvernera pokrajine Kastamonu objavio je 23. 10. 2020. da su iskopavanja na lokalitetu Kahin Tepe otkrila kamenje za mljevenje i ukrase iz pretkeramičkog neolita. Drugim riječima, tamošnji ljudi mljeli su hranu i nosili ukrase prije nego što je keramika ušla u upotrebu.
Odakle potiče ime Kastamonu?
To je pitanje na koje čitaoci najčešće traže odgovor, ali pouzdanog odgovora nema. U opticaju su tri objašnjenja. Samo prva dva pripadaju naučnim teorijama.
Teorija o nazivu Gastumanna. Prema njoj, ime potiče od naziva Gastumanna, navodno nastalog spajanjem imena Kaşkalar i Tumanna. Enciklopedija islama Turske vjerske fondacije (TDV) ne prihvata ovo objašnjenje kao dokumentovanu etimologiju.
Teorija o izrazu Kastra-Komneni. Ona ime tumači kao „tvrđava Komnena“. Ista enciklopedija navodi da i ovo objašnjenje ostaje pretpostavka.
Legenda. Prema popularnoj priči, zapovjednik tvrđave obratio se svojoj kćerki riječima: „Kastın neydi Moni?“ („Kakva ti je bila namjera, Moni?“). Navodno je iz te rečenice nastalo ime grada. Pokrajinska uprava za nacionalno obrazovanje u Kastamonuu navodi da je riječ o narodnoj legendi bez oslonca u historijskom dokumentu.
Oblik imena mijenjao se i prema jeziku izvora. U bizantskim izvorima piše Kastamon. Islamski geografi bilježe Kestamûniyâ i Kastamûnî. Osmanski izvori uglavnom koriste oblik Kastamoni. Ime je, dakle, prolazilo kroz grčke, arapske i osmanskoturske zapise, iako njegovo porijeklo ostaje nejasno.
Historija Kastamonua od Rima do Osmanlija
Područje je došlo pod rimski utjecaj od 64. godine prije nove ere. Kada je Rimsko carstvo podijeljeno 395. godine, ostalo je pod vlašću Istočnog Rimskog carstva.
Portal kulture Ministarstva kulture i turizma opisuje tvrđavu Kastamonu (Kastamonu Kalesi) kao građevinu iz 12. vijeka koju su podigli Komneni. Nalazi se na stijenskoj masi zapadno od centra grada.
Zatim slijedi razdoblje turske vlasti. Pokrajinska uprava za obrazovanje povezuje godine 1211–1212. s Hüsameddinom Čoban-begom, koji je područje doveo pod tursku vlast. Uz to veže i osnivanje kneževine Çobanoğulları.
Sljedeća lokalna dinastija bila je Candaroğulları. Jedan od njenih vladara, Kemaleddin Ismail-beg, vladao je Kastamonuom od 1443. do 1461. godine. Mehmed Osvajač (Fatih Sultan Mehmed) pripojio je 1461. godine kneževinu Candaroğulları osmanskoj teritoriji. Od tada je Kastamonu bio osmanski grad.
Građevine koje čuvaju historiju
Prošlost Kastamonua možete čitati u kamenu i drvetu njegovih građevina. Na nekoliko mjesta vrijedi zastati.
Džamija Mahmut-bega (Mahmut Bey Camii), Kasabaköy. UNESCO njenu izgradnju datira u 1366–1367. godinu. Na Listu svjetske baštine upisana je 2023. godine, u sklopu grupe od pet srednjovjekovnih džamija s drvenim stubovima u Anadoliji.
Kompleks Ismail-bega (İsmail Bey Külliyesi). Ovaj vakufski kompleks čine džamija, imaret, medresa, škola, turbe, han i hamam. Kemaleddin Ismail-beg dao ga je izgraditi tokom svoje vladavine od 1443. do 1461. godine.
Nasrullahova džamija (Nasrullah Camii). Dao ju je izgraditi Jakubov sin Nasrullah el-Kadı 1506. godine u četvrti Hepkebirler. Molitveni prostor ima oblik kvadrata dimenzija 23 × 23 metra. Šest kamenih stubaca nosi lukove, a iznad njih je devet kupola.
Hamam Araba Pazarı (Araba Pazarı Hamamı). Isti Nasrullah Kadı dao je izgraditi ovaj hamam 1515. godine. Zabilježen je na adresi: četvrt Akmescit, ulica Araba Pazarı.
Medresa Münire Sultan (Münire Sultan Medresesi). Nalazi se iza Nasrullahove džamije. Hadži Mustafa-efendija iz Kastamonua dao ju je izgraditi 1746. godine.
Konaci. Historijski konaci Kastamonua koje predstavlja GoTürkiye uglavnom prikazuju stambenu arhitekturu s kraja 19. vijeka i iz prve polovine 20. vijeka. Do starog dijela s konacima dolazite uskim ulicama na padinama, ponegdje stepenicama. Među gradovima u pokrajini, po broju konaka nakon Kastamonua slijede İnebolu i Taşköprü.
Veza s vašom svakodnevicom
Medresa Münire Sultan od 2002. godine služi kao čaršija rukotvorina. Ako želite suvenir, možete ga kupiti u građevini iz 1746. godine. Nekada je tu učio učenik. Danas vi možda birate poklon.
Kastamonu u borbi za nezavisnost i u doba Republike
Tokom borbe za nezavisnost, Put nezavisnosti (İstiklâl Yolu) vodio je od İnebolua preko Kastamonua do Ankare. Njime su prevoženi oružje, municija, hrana i odjeća. Grad se tako našao na putu snabdijevanja važnom za cijelu zemlju.
Mehmet Âkif Ersoy održao je 19. 11. 1920. vaz u Nasrullahovoj džamiji. Prema Turskoj akademiji nauka, taj vaz odjeknuo je izvan Kastamonua i njegove okoline, širom zemlje.
Zatim je došla 1925. godina. Atatürk je obilazio Kastamonu od 23. 8. 1925. do 31. 8. 1925. Tokom tog putovanja u İneboluu je iznio svoju izjavu o reformi nošenja šešira. Ako se pitate zašto se zakon o šeširima povezuje s ovom pokrajinom, razlog je upravo to.
Vremenska linija
- Donji paleolit: alatke pronađene u selima Tahta i Malak svjedoče o prisustvu ljudi.
- Pretkeramički neolit: kamenje za mljevenje i ukrasi pronađeni su na lokalitetu Kahin Tepe u okrugu Araç.
- 64. godina prije nove ere: područje ulazi u sferu rimskog utjecaja.
- 395. godina: nakon podjele carstva područje ostaje pod vlašću Istočnog Rimskog carstva.
- 12. vijek: tvrđava Kastamonu, prema dataciji Portala kulture.
- 1211–1212: Hüsameddin Čoban-beg dovodi područje pod tursku vlast.
- 1366–1367: izgrađena je džamija Mahmut-bega.
- 1443–1461: Ismail-beg vlada Kastamonuom.
- 1461. godina: kneževina Candaroğulları pripojena je osmanskoj državi.
- 1506. godina: izgrađena je Nasrullahova džamija.
- 1515. godina: izgrađen je hamam Araba Pazarı.
- 1746. godina: izgrađena je medresa Münire Sultan.
- 19. 11. 1920.: Mehmet Âkif Ersoy drži vaz u Nasrullahovoj džamiji.
- 23. 8. 1925. – 31. 8. 1925.: Atatürkova posjeta Kastamonuu.
- 1997. godina: konak Liva-paše otvara se kao etnografski muzej.
- 2000. godina: planine Küre postaju nacionalni park.
- 2002. godina: medresa Münire Sultan počinje služiti kao čaršija rukotvorina.
- 2023. godina: džamija Mahmut-bega upisana je na UNESCO-ovu listu.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
Tvrđava je izgubila vanjske bedeme. Vanjski bedemi tvrđave Kastamonu nestali su krajem 18. vijeka. Od prvobitne odbrambene cjeline do danas je sačuvana samo unutrašnja tvrđava.
Turbe za vladara koji je ukopan drugdje. Ismail-beg dao je u svom kompleksu izgraditi turbe kako bi u njemu bio ukopan. Ipak, umro je u Plovdivu (Filibe) i tamo je ukopan.
Skriveni raspored hamama. Prostorija za presvlačenje u hamamu Araba Pazarı ima oko 100 kvadratnih metara i natkrivena je kupolom. Prostorija za rashlađivanje ima dimenzije 7 × 9 metara i tri male kupole. Prostor za pranje ima tlocrt u obliku križa.
Džamijska vrata u konaku. Izvorna rezbarena drvena vrata džamije Mahmut-bega ne nalaze se u džamiji. Možete ih vidjeti u odjelu obrade drveta Etnografskog muzeja u konaku Liva-paše (Livapaşa Konağı Etnografya Müzesi). Muzej je otvoren 1997. godine u ulici Sakarya broj 5, u četvrti Hepkebirler.
Izvan starog grada
Dio posjete je i priroda. Planine Küre, na granici pokrajina Bartın i Kastamonu, proglašene su nacionalnim parkom 2000. godine. Kanjon Valla, kanjon Horma i vodopad Ilıca spadaju među glavne prirodne znamenitosti parka.
Često postavljana pitanja
Kada je osnovan Kastamonu?
To niko ne zna. Datum osnivanja grada nije pouzdano utvrđen. Kamene alatke iz donjeg i srednjeg paleolita pokazuju da su ljudi veoma rano živjeli na ovom području.
Šta znači ime Kastamonu?
Značenje nije razjašnjeno. Jedna teorija upućuje na Gastumannu, a druga na Kastra-Komneni, odnosno „tvrđavu Komnena“. Enciklopedija islama TDV-a nijedno objašnjenje ne prihvata kao dokumentovanu etimologiju.
Kada je Kastamonu došao pod osmansku vlast?
Godine 1461, kada je Mehmed Osvajač pripojio kneževinu Candaroğulları osmanskim zemljama.
Je li Kastamonu na UNESCO-ovoj Listi svjetske baštine?
Djelimično. Džamija Mahmut-bega u Kasabaköyu upisana je 2023. godine kao jedna od pet građevina u cjelini Drvene hipostilne džamije srednjovjekovne Anadolije.
Kakvu je ulogu Kastamonu imao u borbi za nezavisnost?
Put nezavisnosti vodio je od İnebolua preko Kastamonua do Ankare. Njime su prevoženi oružje, municija, hrana i odjeća.
Izvori
- Enciklopedija islama TDV-a — Kastamonu islamansiklopedisi.org.tr
- Ured guvernera pokrajine Kastamonu — Obilazak lokaliteta iskopavanja Kahin Tepe kastamonu.gov.tr
- Pokrajinska uprava za nacionalno obrazovanje u Kastamonuu — Naš grad Kastamonu kastamonu.meb.gov.tr
- Pokrajinska uprava za nacionalno obrazovanje u Kastamonuu — Kastamonu kroz historiju kastamonu.meb.gov.tr
- Portal kulture Ministarstva kulture i turizma — Tvrđava Kastamonu kulturportali.gov.tr
- UNESCO-ov Centar za svjetsku baštinu — Drvene hipostilne džamije srednjovjekovne Anadolije whc.unesco.org
- Enciklopedija islama TDV-a — Kompleks Ismail-bega islamansiklopedisi.org.tr
- Gradska uprava Kastamonua — Kompleks Ismail-bega kastamonu.bel.tr
- Portal kulture — Nasrullahova džamija i harem kulturportali.gov.tr
- Turska akademija nauka — Kastamonu u razdoblju borbe za nezavisnost tuba.gov.tr
- Portal kulture — Hamam Araba Pazarı kulturportali.gov.tr
- Gradska uprava Kastamonua — Medresa Münire Sultan kastamonu.bel.tr
- GoTürkiye — Kastamonu goturkiye.com
- Ministarstvo kulture i turizma — Etnografski muzej u konaku Liva-paše muze.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma DÖSİMM — Kastamonu dosim.ktb.gov.tr
- Vikipedija na turskom jeziku — Kastamonu tr.wikipedia.org
Image: Kastamonu Castle, Turkey.jpg — Nedim Ardoğa, CC BY-SA 4.0
