Kastamonu Anadolunun şimalında yerləşir. Onun tarixi adından da qədimdir. İnsanlar burada paleolit dövründə alətlər qoyub gediblər. Şəhər növbə ilə romalıların, bizanslıların, türk bəyliklərinin və Osmanlıların hakimiyyəti altında olub. Siz Kastamonuya səfər etməyi düşünürsünüzsə və ya sadəcə onun keçmişi ilə maraqlanırsınızsa, bu yazıda şəhərin tarixini və adının mənşəyi ətrafındakı mübahisələri izləyə bilərsiniz.
Kastamonunun neçə yaşı var?
Əvvəlcə dəqiq bildiyimizi deyək: şəhərin salınma tarixi məlum deyil. Buna görə Kastamonunun yaşını konkret bir illə göstərmək mümkün deyil. Bildiyimiz isə ətraf ərazilərdə insan yaşayışının izlərinin olmasıdır.
Tahta və Malak kəndlərində tədqiqatçılar alt paleolitə aid alətlər tapıblar. Gölköy İnstitutunun yaxınlığında isə orta paleolit alətləri aşkar edilib. Bunlar Kastamonu ətrafında insan həyatının ən qədim izləri arasındadır.
Daha sonrakı mərhələyə aid tapıntılar Araç rayonundandır. Kastamonu Valiliyi 23 oktyabr 2020-ci ildə bildirib ki, Kahin Təpədə (Kahin Tepe) aparılan qazıntılarda keramikasız neolit dövrünə aid dən daşları və bəzək əşyaları aşkarlanıb. Yəni insanlar burada saxsı qabların istifadəsindən əvvəl qida üyüdür və bəzək əşyaları taxırdılar.
Kastamonu adının mənşəyi nədir?
Oxucuların ən çox axtardığı sual budur. Cavab isə belədir: heç kim dəqiq bilmir. Üç izah yayılıb. Yalnız ilk ikisi elmi nəzəriyyədir.
Gastumanna nəzəriyyəsi. Bu nəzəriyyəyə görə ad Kaşkalar və Tumanna adlarının birləşməsindən yarandığı güman edilən Gastumanna sözündən gəlir. Türkiyə Dəyanət Vəqfinin (TDV) İslam Ensiklopediyası bunu sənədlə təsdiqlənmiş etimologiya kimi qəbul etmir.
Kastra-Komneni nəzəriyyəsi. Bu izah ada “Komnenlər qalası” mənasını verir. Həmin ensiklopediyaya görə bu fikir də fərziyyə olaraq qalır.
Əfsanə. Məşhur bir rəvayətə görə qala komandanı qızından “Kastın neydi Moni?” (“Niyyətin nə idi, Moni?”) deyə soruşub. Şəhərin adının bu cümlədən yarandığı söylənilir. Kastamonu Vilayət Milli Təhsil İdarəsi bunu heç bir tarixi sənədə əsaslanmayan xalq əfsanəsi adlandırır.
Adın yazılışı da mənbənin dilinə görə dəyişib. Bizans mənbələrində Kastamon yazılır. İslam coğrafiyaşünasları Kestamûniyâ və Kastamûnî formalarından istifadə edirlər. Osmanlı mənbələrində isə adətən Kastamoni yazılır. Beləliklə, mənşəyi aydınlaşmasa da, ad yunan, ərəb və Osmanlı türkcəsindəki yazılı mənbələrdən keçib.
Roma dövründən Osmanlıya Kastamonu tarixi
Bölgə e.ə. 64-cü ildən Romanın təsir dairəsinə daxil olub. Roma imperiyası 395-ci ildə bölünəndə ərazi Şərqi Romanın hakimiyyəti altında qalıb.
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəniyyət Portalı Kastamonu qalasını (Kastamonu Kalesi) Komnenlərin XII əsrdə inşa etdirdiyi tikili kimi təqdim edir. Qala şəhər mərkəzinin qərbindəki qaya kütləsinin üzərində yerləşir.
Sonra türk dövrü başlayır. Vilayət təhsil idarəsi 1211–1212-ci illəri bölgəni türk hakimiyyətinə keçirən Hüsaməddin Çoban bəylə əlaqələndirir. İdarə Çobanoğulları bəyliyinin qurulmasını da bununla bağlayır.
Sonrakı yerli sülalə Candaroğulları olub. Onun hökmdarlarından Kəmaləddin İsmayıl bəy 1443–1461-ci illərdə Kastamonunu idarə edib. 1461-ci ildə Fateh Sultan Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) Candaroğulları bəyliyini Osmanlı torpaqlarına qatıb. Həmin vaxtdan Kastamonu Osmanlı şəhəri olub.
Tarixdən xəbər verən tikililər
Siz Kastamonunun keçmişini daş və taxta tikililərində görə bilərsiniz. Bir neçə məkanda dayanmağa dəyər.
Mahmud bəy məscidi, Kasabakıy (Mahmut Bey Camii, Kasabaköy). UNESCO məscidin inşasını 1366–1367-ci illərə aid edir. Məscid 2023-cü ildə Anadoludakı beş orta əsr taxta sütunlu məsciddən ibarət qrupun tərkibində Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
İsmayıl bəy kompleksi (İsmail Bey Külliyesi). Bu vəqf kompleksinə məscid, imarət, mədrəsə, məktəb, türbə, xan və hamam daxildir. Kəmaləddin İsmayıl bəy onu 1443–1461-ci illərdəki hakimiyyəti dövründə inşa etdirib.
Nəsrullah məscidi (Nasrullah Camii). Yaqubun oğlu Nəsrullah əl-Qazi məscidi 1506-cı ildə Hepkebirler məhəlləsində tikdirib. İbadət zalı tərəfləri 23 × 23 metr olan kvadratdır. Altı daş dayaq tağları saxlayır. Üstdə doqquz günbəz yerləşir.
Araba bazarı hamamı (Araba Pazarı Hamamı). Həmin Nəsrullah Qazi bu hamamı 1515-ci ildə inşa etdirib. Ünvanı Akmescit məhəlləsi, Araba Pazarı küçəsi kimi qeydə alınıb.
Münirə Sultan mədrəsəsi (Münire Sultan Medresesi). Nəsrullah məscidinin arxasında yerləşir. Kastamonulu Hacı Mustafa Əfəndi onu 1746-cı ildə tikdirib.
Malikanələr. GoTürkiye-nin tanıtdığı tarixi Kastamonu malikanələri əsasən XIX əsrin sonları və XX əsrin birinci yarısının mülki memarlığını əks etdirir. Köhnə malikanələrin yerləşdiyi əraziyə maili yamaclardakı dar küçələrlə, bəzən də pilləkənlərlə çatmaq olur. Vilayətin şəhərləri arasında malikanələrin sayına görə sonrakı yerləri İnebolu və Taşköprü tutur.
Gündəlik həyatınızla əlaqə
Münirə Sultan mədrəsəsi 2002-ci ildən əl işləri bazarı kimi fəaliyyət göstərir. Siz yadigar almaq istəsəniz, 1746-cı ildə tikilmiş binanın içində alış-veriş edə bilərsiniz. Vaxtilə burada bir tələbə dərs oxuyurdu. Bu gün isə siz hədiyyə seçə bilərsiniz.
Milli Mübarizə və Cümhuriyyət dövründə Kastamonu
Milli Mübarizə zamanı İstiqlal yolu (İstiklal Yolu) İneboludan Kastamonu vasitəsilə Ankaraya uzanırdı. Bu yolla silah, sursat, ərzaq və geyim daşınırdı. Beləliklə, şəhər bütün ölkə üçün əhəmiyyətli təchizat xəttinin üzərində yerləşirdi.
19 noyabr 1920-ci ildə Mehmet Akif Ərsoy (Mehmet Âkif Ersoy) Nəsrullah məscidində vəz söyləyib. Türkiyə Elmlər Akademiyasına görə bu vəzin sədası Kastamonu və ətrafından kənara çıxaraq bütün ölkəyə yayılıb.
Sonra 1925-ci il gəlib. Atatürk 23–31 avqust tarixlərində Kastamonuya səfər edib. Həmin səfər zamanı İneboluda Şapka inqilabı ilə bağlı bəyanatını verib. Siz şapka qanununun bu vilayətlə niyə əlaqələndirildiyini düşünürsünüzsə, səbəb budur.
Xronologiya
- Alt paleolit: Tahta və Malak kəndlərində tapılan alətlər insanların burada olduğunu göstərir.
- Keramikasız neolit: Araçdakı Kahin Təpədə dən daşları və bəzək əşyaları tapılıb.
- E.ə. 64: bölgə Romanın təsir dairəsinə daxil olur.
- 395: imperiya bölündükdən sonra bölgə Şərqi Romanın hakimiyyəti altında qalır.
- XII əsr: Mədəniyyət Portalının Kastamonu qalasına verdiyi tarix.
- 1211–1212: Hüsaməddin Çoban bəy bölgəni türk hakimiyyətinə keçirir.
- 1366–1367: Mahmud bəy məscidi tikilir.
- 1443–1461: İsmayıl bəy Kastamonuda hökmranlıq edir.
- 1461: Candaroğulları bəyliyi Osmanlı dövlətinə qatılır.
- 1506: Nəsrullah məscidi tikilir.
- 1515: Araba bazarı hamamı tikilir.
- 1746: Münirə Sultan mədrəsəsi tikilir.
- 19 noyabr 1920: Mehmet Akif Ərsoy Nəsrullah məscidində vəz söyləyir.
- 23–31 avqust 1925: Atatürkün Kastamonuya səfəri.
- 1997: Liva Paşa malikanəsi etnoqrafiya muzeyi kimi açılır.
- 2000: Kürə dağları milli park elan edilir.
- 2002: Münirə Sultan mədrəsəsi əl işləri bazarı kimi fəaliyyətə başlayır.
- 2023: Mahmud bəy məscidi UNESCO siyahısına daxil edilir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Qalanın xarici divarları yox olub. Kastamonu qalasının xarici divarları XVIII əsrin sonlarında yox olub. İlkin müdafiə kompleksindən günümüzə yalnız iç qala gəlib çatıb.
Başqa yerdə dəfn edilən hökmdarın türbəsi. İsmayıl bəy öz kompleksində dəfn olunmaq üçün türbə tikdirib. Lakin o, Plovdivdə (Filibe) vəfat edib və orada dəfn olunub.
Hamamın gizli planı. Araba bazarı hamamının soyunma otağı təxminən 100 kvadratmetrdir və günbəzlə örtülüb. Sərinlik otağının ölçüsü 7 × 9 metrdir. Onun üç kiçik günbəzi var. Yuyunma zalı xaçvari plana malikdir.
Malikanədəki məscid qapısı. Mahmud bəy məscidinin orijinal oyma taxta qapısı məsciddə deyil. Siz onu Liva Paşa Malikanəsi Etnoqrafiya Muzeyinin (Liva Paşa Konağı Etnografya Müzesi) ağac işləmələri bölməsində görə bilərsiniz. Muzey 1997-ci ildə Hepkebirler məhəlləsində, Sakarya küçəsi, 5 nömrəli ünvanda açılıb.
Köhnə şəhərdən kənarda
Təbiət də səfərin bir hissəsidir. Bartın və Kastamonu sərhədindəki Kürə dağları (Küre Dağları) 2000-ci ildə milli park elan edilib. Valla və Horma kanyonları, eləcə də Ilıca şəlaləsi parkın əsas təbiət məkanları arasındadır.
Tez-tez verilən suallar
Kastamonu nə vaxt salınıb?
Heç kim bilmir. Şəhərin salınma tarixi dəqiq məlum deyil. Alt və orta paleolit dövrlərinə aid daş alətlər ərazidə insanların çox qədimdən yaşadığını göstərir.
Kastamonu adı nə deməkdir?
Adın mənası dəqiq müəyyən edilməyib. Bir nəzəriyyə Gastumanna adını, digəri isə “Komnenlər qalası” mənasını verən Kastra-Komneni adını əsas götürür. TDV İslam Ensiklopediyası bunların heç birini sənədlə təsdiqlənmiş etimologiya saymır.
Kastamonu nə vaxt Osmanlı hakimiyyətinə keçib?
1461-ci ildə, Fateh Sultan Mehmed Candaroğulları bəyliyini Osmanlı torpaqlarına qatanda.
Kastamonu UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısındadırmı?
Qismən. Kasabakıydakı Mahmud bəy məscidi 2023-cü ildə “Orta əsr Anadolusunun taxta sütunlu məscidləri” adlı irs obyektinin beş tikilisindən biri kimi siyahıya daxil edilib.
Kastamonunun Milli Mübarizədə rolu nə olub?
İstiqlal yolu İneboludan Kastamonu vasitəsilə Ankaraya uzanırdı. Bu yolla silah, sursat, ərzaq və geyim daşınırdı.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Kastamonu islamansiklopedisi.org.tr
- Kastamonu Valiliyi — Kahin Təpə qazıntı sahəsinə baxış kastamonu.gov.tr
- Kastamonu Vilayət Milli Təhsil İdarəsi — Şəhərimiz Kastamonu kastamonu.meb.gov.tr
- Kastamonu Vilayət Milli Təhsil İdarəsi — Tarixi ilə Kastamonu kastamonu.meb.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəniyyət Portalı — Kastamonu qalası kulturportali.gov.tr
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Orta əsr Anadolusunun taxta sütunlu məscidləri whc.unesco.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — İsmayıl bəy kompleksi islamansiklopedisi.org.tr
- Kastamonu Bələdiyyəsi — İsmayıl bəy kompleksi kastamonu.bel.tr
- Mədəniyyət Portalı — Nəsrullah məscidi və həyətindəki qəbiristanlıq kulturportali.gov.tr
- Türkiyə Elmlər Akademiyası — Milli Mübarizə dövründə Kastamonu tuba.gov.tr
- Mədəniyyət Portalı — Araba bazarı hamamı kulturportali.gov.tr
- Kastamonu Bələdiyyəsi — Münirə Sultan mədrəsəsi kastamonu.bel.tr
- GoTürkiye — Kastamonu goturkiye.com
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Liva Paşa Malikanəsi Etnoqrafiya Muzeyi muze.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi DÖSİMM — Kastamonu dosim.ktb.gov.tr
- Türkcə Vikipediya — Kastamonu tr.wikipedia.org
Image: Kastamonu Castle, Turkey.jpg — Nedim Ardoğa, CC BY-SA 4.0