Kodžaeli (Kocaeli) leži uz Izmitski zaljev. Njegovu historiju obilježili su grčki kolonisti, rimski carevi i osmanski krajiški gospodari. Čak i imena kriju dvije različite priče: jednu o pokrajini, drugu o njenom glavnom gradu. Ovaj vodič razjašnjava obje i pokazuje vam šta je sačuvano do danas.
Porijeklo imena Kodžaeli
Ime Kodžaeli potječe od izraza „Koca-ili“. On upućuje na Akčakodžu, osmanskog krajiškog gospodara koji je osvajao područja u ovoj regiji. Izraz označava njegov zavičaj ili njegove zemlje.
Redoslijed događaja je važan. Akčakodža je umro 1328. godine u blizini Kandire. Bilo je to prije nego što je Izmit, glavni grad regije, došao pod čvrstu osmansku vlast. Ime zato odaje počast čovjeku koji je oblikovao ovo područje, ali nije dovršio njegovo osvajanje.
Danas možete pronaći njegov spomen-grob na Babadagu. Grad čuva uspomenu na njega i u svakodnevnom životu: jedna izmitska mahala nosi ime Akčakodža.
Postoji i veza između stare i nove upravne podjele. Pokrajina Kodžaeli nastavlja tradiciju osmanskog Kodžaelijskog sandžaka. Njeno središte je Izmit.
Zašto se glavni grad zove Izmit
Ime pokrajine ima tursko-osmansko porijeklo. Ime grada mnogo je starije.
Pred kraj 8. vijeka prije nove ere doseljenici iz Megare osnovali su grčku koloniju Astak (Astakos). To je antička preteča Izmita. Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Kodžaelija bilježi ovo osnivanje.
Staro naselje kasnije je uništeno. Kralj Nikomed I je 264. godine prije nove ere na tom mjestu osnovao novi grad i nazvao ga po sebi: Nikomedija (Nikomedia). Kraljevi tog doba često su gradovima davali vlastita imena. Nikomed je učinio upravo to.
Iz tog naziva razvio se današnji. Prema jednom objašnjenju, ime Izmit nastalo je jezičkim preobražajem naziva Nikomedija, u spoju s grčkom riječju „eis“, koja označava smjer. Govornici grčkog govorili su da idu „eis Nikomedeian“, prema Nikomediji. Tokom vijekova taj se izraz skratio i preoblikovao u Izmit.
Kada sljedeći put na putokazu vidite „İzmit“, čitat ćete skraćeni oblik grčkog izraza za putovanje prema gradu.
Nikomedija: rimska prijestolnica
Nikomedija nije bila samo provincijski grad. Za vrijeme cara Dioklecijana, 286. godine nove ere, postala je istočna prijestolnica Rimskog carstva. Taj položaj zadržala je do 324. godine.
To je 38 godina u središtu carske politike. Grad kroz koji danas prolazite autoputem nekada je bio sjedište carskog dvora.
Dokazi nisu samo u knjigama. Nakon zemljotresa 1999. godine, na području Čukurbağa u Izmitu prepoznata je rimska carska građevina. Arheološki muzej Kodžaelija tamo je vodio zaštitna iskopavanja od 2001. do 2016. godine. Zaštitna iskopavanja provode se brzo kada je nalazište ugroženo.
Među nalazima su obojeni reljefi i pod izrađen tehnikom opus sectile. Kod te tehnike mramor različitih boja i dimenzija reže se i slaže u geometrijske uzorke. Ne koriste se sitne kockice kao kod mozaika.
Osmanska vlast od 1337. godine
Izmit je došao pod čvrstu osmansku vlast 1337. godine, za vladavine Orhana Gazije (Orhan Gazi). Regija je potom postala važan prolazni koridor. Kroz nju je vodio put od Istanbula prema Damasku i Bagdadu. Građevine podignute uz taj put služile su putnicima i vojskama.
Gebze: kompleks Čoban Mustafa-paše
Natpis na džamiji u kompleksu Čoban Mustafa-paše u Gebzeu nosi hidžretsku godinu 930, što odgovara 1523–1524. godini. Kompleks je služio karavanima na putu prema Anadoliji i Iranu, hodočasnicima i vojskama u pohodu. Obuhvatao je džamiju, medresu, biblioteku, karavan-saraj, bolnicu i javnu kuhinju.
O njegovom projektantu postoje različita mišljenja. Dokumenti povezani sa Sinanom pripisuju mu ovo djelo. Međutim, rani datum gradnje izazvao je prigovore toj tvrdnji. Prema drugom mišljenju, Sinan je dovršio građevinu ili na njoj radio kao pomoćni arhitekta.
Izmit: kompleks Pertev Mehmed-paše
Kompleks Pertev Mehmed-paše u Izmitu, poznat i kao džamija Nova džuma (Yeni Cuma Camii), izgradio je Mimar Sinan. Nalazi se na vojnom i karavanskom putu Istanbul–Damask–Bagdad. Dovršen je 1579. godine. Samo su džamija i česma sačuvane u izvornom obliku.
Hamam i drvene kuće
Hamam Sulejman-paše podigao je Sulejman-paša, sin Orhana Gazije. To je dvojni hamam s odvojenim dijelovima. Poznat je i kao hamam Dere i hamam Jukari Pazar. Oštećen je u zemljotresu 1999. godine. Gradska općina Kodžaeli obnovila ga je 2012. godine.
Ako želite upoznati svakodnevni život iz osmanskog doba, prošetajte ulicom Kapandža (Kapanca) u mahali Akčakodža. Njene drvene kuće odražavaju arhitekturu 19. vijeka. Odlukom nadležnog vijeća za zaštitu baštine, 18 kuća upisano je u registar zaštićenih dobara. U mahali Veliahmet nalazi se konak Saatči Ali-efendije. Na njemu možete vidjeti drvene kapke, prozore s rešetkama i oslikane ukrase na unutrašnjim i vanjskim zidovima.
Eskihisar: bizantska tvrđava
Nije sva baština na obali osmanska. Tvrđava Eskihisar u Gebzeu potječe iz istočnorimskog (bizantskog) doba. Izgrađena je radi odbrane luke i obale Izmitskog zaljeva. Ima pravougaonu osnovu, deset kula i četiri kapije.
Od oslobođenja do industrije
Izmit je oslobođen od okupacije 28. 6. 1921. godine. Pokrajinsko središte postao je 1924. godine.
Grad se potom okrenuo industriji. Fabrika papira SEKA u Izmitu otvorena je 1936. godine. Fabrika je 2016. godine pretvorena u Muzej papira SEKA, koji je otvoren 6. 11. 2016. godine.
Vremenska linija
- Kraj 8. vijeka prije nove ere: doseljenici iz Megare osnivaju koloniju Astak.
- 264. godina prije nove ere: Nikomed I osniva Nikomediju.
- 286. godina nove ere: Nikomedija postaje istočna prijestolnica Rimskog carstva pod Dioklecijanom.
- 324. godina završava razdoblje Nikomedije kao istočne prijestolnice.
- 1328. godina Akčakodža-beg umire u blizini Kandire.
- 1337. godina Izmit dolazi pod čvrstu osmansku vlast.
- 1523–1524. godine datum na natpisu džamije u kompleksu Čoban Mustafa-paše.
- 1579. godina dovršen je kompleks Pertev Mehmed-paše.
- 28. 6. 1921. Izmit je oslobođen od okupacije.
- 1924. godina Izmit postaje pokrajina.
- 1936. godina otvorena je fabrika papira SEKA u Izmitu.
- 2001–2016. godine zaštitna iskopavanja u Čukurbağu.
- 2007. godina Arheološki i etnografski muzej počinje raditi u historijskim zgradama željezničke stanice.
- 2012. godina obnovljen je hamam Sulejman-paše.
- 6. 11. 2016. otvoren je Muzej papira SEKA.
- 2020. godina etnografski odjel preseljen je u Atatürkov muzej Redifa i etnografije.
- 8. 2024. prvi put je izložen reljef iz Čukurbağa koji prikazuje zagrljaj dvojice careva.
Muzeji koje možete posjetiti
Muzej koji se danas zove Arheološki muzej Kodžaelija počeo je raditi 2007. godine. Nastao je prenamjenom radionica, hangara, rezervoara za vodu, stambenih i skladišnih zgrada historijske željezničke stanice u Izmitu. Njegov etnografski odjel preseljen je 2020. godine u Atatürkov muzej Redifa i etnografije (Atatürk Redif ve Etnografya Müzesi). Dotadašnji Arheološki i etnografski muzej potom je reorganiziran kao Arheološki muzej Kodžaelija.
Drugo važno odredište je Muzej papira SEKA. Smješten je u nekadašnjoj fabrici papira, otvorenoj 1936. godine. U njemu su izložene nekadašnje proizvodne mašine.
Pojedinosti koje nećete naći u turističkim vodičima
- Dva datuma na jednoj džamiji. Na mramornom natpisu džamije Čoban Mustafa-paše stoji 1523–1524. Na drvenim krilima vrata stoji 1522–1523.
- Imam s mačem. Gradska općina navodi tradiciju Orhanove džamije u Izmitu: imami se već više od 120 godina penju na minber radi hutbe petkom noseći mač.
- Pod od rezanog mramora. U Čukurbağu je pronađen pod izrađen tehnikom opus sectile. Sastavljen je od mramora različitih boja i dimenzija, složenog u geometrijske uzorke.
- Deset razbijenih dijelova. Reljef iz Čukurbağa koji prikazuje zagrljaj Dioklecijana i Maksimijana obnovljen je od 10 razbijenih fragmenata. Posjetiocima je prvi put predstavljen u 8. 2024. godine.
- Muzej s 18 dvorana. Muzej papira SEKA zauzima 12.345 kvadratnih metara i ima 18 dvorana. Među izlošcima su stare proizvodne mašine.
Često postavljana pitanja
Odakle potječe ime Kodžaeli?
Potječe od izraza „Koca-ili“, povezanog s Akčakodžom, koji je osvajao područja u ovoj regiji. Izraz označava njegov zavičaj ili njegove zemlje.
Je li Izmit isto što i Nikomedija?
Izmit se nalazi na mjestu nekadašnje Nikomedije. Njena antička preteča bio je Astak. Ime Izmit objašnjava se kao preobražaj naziva Nikomedija.
Kada su Osmanlije osvojile Izmit?
Izmit je došao pod čvrstu osmansku vlast 1337. godine, u vrijeme Orhana Gazije.
Šta prvo trebate posjetiti?
Počnite od Arheološkog muzeja u Izmitu da biste upoznali rimsko doba. Zatim posjetite kompleks Pertev Mehmed-paše i hamam Sulejman-paše za uvid u osmanske vijekove. Obilazak završite u Muzeju papira SEKA.
Izvori
- Gradska općina Kocaeli, Historijska i kulturna baština kocaeli.bel.tr
- Wikipedia, Pokrajina Kocaeli en.wikipedia.org
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Kocaelija, Historija kocaeli.ktb.gov.tr
- Wikipedia, İzmit en.wikipedia.org
- Portal kulture Turske, Kompleks Çoban Mustafa Paşa kulturportali.gov.tr
- TDV enciklopedija islama, Kompleks Çoban Mustafa Paşa islamansiklopedisi.org.tr
- Portal kulture Turske, Džamija Pertev Mehmet Paşa kulturportali.gov.tr
- Gradska općina Kocaeli, Džamije, kompleksi, turbeta kocaeli.bel.tr
- Portal kulture Turske, Hamam Süleyman Paşa kulturportali.gov.tr
- Portal kulture Turske, Konak Saatçi Ali Efendi kulturportali.gov.tr
- Generalna direkcija za kulturnu baštinu i muzeje, Direkcija muzeja Kocaeli kvmgm.ktb.gov.tr
- Časopis za istraživanje mozaika, Gedük i Noei, 2024 dergipark.org.tr
- Agencija Anadolu, Prikaz zagrljaja rimskih careva aa.com.tr
- Gradska općina Kocaeli, Muzej papira SEKA kocaeli.bel.tr
- Ministarstvo nacionalnog obrazovanja, Tvrđava Eskihisar okuldisiogrenme.eba.gov.tr
FAQ
Odakle potječe ime Kodžaeli?
Potječe od izraza „Koca-ili“, povezanog s osmanskim krajiškim gospodarom Akčakodžom, koji je osvajao područja u ovoj regiji. Izraz označava njegov zavičaj ili njegove zemlje.
Kako se Izmit zvao u antičko doba?
Ranije naselje bilo je Astak, grčka kolonija koju su doseljenici iz Megare osnovali krajem 8. vijeka prije nove ere. Kralj Nikomed I osnovao je Nikomediju 264. godine prije nove ere, a ime Izmit objašnjava se kao kasniji preobražaj tog naziva.
Kada je Izmit došao pod osmansku vlast?
Izmit je došao pod čvrstu osmansku vlast 1337. godine, u vrijeme Orhana Gazije. Akčakodža je umro ranije, 1328. godine.
Je li Nikomedija bila rimska prijestolnica?
Da. Za vrijeme cara Dioklecijana, 286. godine nove ere, postala je istočna prijestolnica Rimskog carstva. Tu ulogu zadržala je do 324. godine.
Šta danas možete posjetiti u Kodžaeliju?
Možete posjetiti Arheološki muzej Kodžaelija, Muzej papira SEKA, hamam Sulejman-paše, džamiju Pertev Mehmed-paše u Izmitu, kompleks Čoban Mustafa-paše u Gebzeu i bizantsku tvrđavu Eskihisar.
Image: Gebze square and mosque view, Kocaeli, Turkey.jpg 02.jpg — Gundemce, CC BY-SA 4.0
