Historija Gaziantepa ukratko
Gaziantep se nalazi na jugoistoku Turske. Njegova prošlost ima mnogo slojeva. Područje današnje provincije bilo je pod vlašću Jamhada (Yamhad), Hetita i Asiraca. Historija te regije nije isto što i nastanak današnjeg gradskog središta. Zato ćete prošlost lakše razumjeti ako svaki lokalitet posmatrate zasebno.
Ovaj članak prati tri teme. Prva je uzvisina na kojoj stoji tvrđava. Druga je ime grada. Treća je odbrana 1920–1921. godine, po kojoj je grad dobio službenu titulu.
Antička historija Gaziantepa: uzvisina, svetište i riječni prijelaz
Jedno od najstarijih naseljenih mjesta koje možete posjetiti jeste uzvisina s tvrđavom. Prema portalu Turkish Museums, tvrđava u Gaziantepu (Gaziantep Kalesi) uzdiže se na eneolitskoj uzvisini s historijom dugom oko 6.000 godina. Tu stojite na mjestu veoma starog naselja, a ne samo srednjovjekovne tvrđave.
Sjeverno od grada, na brdu Dülük Baba, istraživači su proučavali svetište Jupitera Dolihenskog (Iupiter Dolichenus). Njegove kultne tradicije sežu do 6–5. vijeka prije nove ere. To je zaseban lokalitet, odvojen od tvrđave, s vlastitom historijom.
Tu je i Zeugma, u okrugu Nizip. Povezana je sa Seleukijom (Seleukeia) i Apamejom (Apameia). Ta naselja osnovao je Seleuk I Nikator (I. Seleukos Nikator) na suprotnim obalama Eufrata oko 300. godine prije nove ere. Sasanidski vladar Šapur I osvojio je i uništio Zeugmu 256. godine nove ere.
Historija tvrđave u Gaziantepu
Tvrđava je mnogo puta obnavljana i pregrađivana. Prva rimska osmatračnica potječe iz perioda od 2. do 4. vijeka nove ere. Današnji oblik dobila je za vrijeme cara Justinijana I, između 527. i 565. godine.
Natpisi na zidinama bilježe kasnije popravke. Jedan navodi mamelučkog sultana Kajtbaja i 1481. godinu. Drugi navodi Sulejmana Veličanstvenog i 1557. godinu.
Tvrđava je oštećena u zemljotresima 6. 2. 2023. Agencija Anadolu izvijestila je 3. 12. 2025. da je završena obnova koja je trajala oko dvije i po godine.
Porijeklo imena: Ajintap, Antep, Gaziantep
Ne postoji jedno općeprihvaćeno objašnjenje imena. Turski portal kulture uporedo navodi nekoliko tumačenja:
- Teoriju da Ajintap znači „lijep izvor vode“.
- Tumačenje koje ime povezuje s oblikom „Hantab“, protumačenim kao „hanova zemlja“.
- Priču koja ime povezuje sa sudijom po imenu Aynî.
Niko ne može pouzdano reći kada se ime u obliku Ayıntab prvi put počelo koristiti. Islamska enciklopedija Turske vjerske fondacije bilježi i druge oblike u srednjovjekovnim izvorima. Križarske hronike navode Hamtap. Armenski izvori navode Anthaph.
Duži oblik mnogo je lakše datirati. Odlukom od 8. 2. 1921. Velika narodna skupština službeno je promijenila ime grada iz Ayıntap u Gaziayıntap. Već sljedećeg dana, 9. 2. 1921., branioci su se morali predati. Na to su ih prisilili glad, nedostatak municije i izostanak snaga koje bi probile opsadu.
Dakle, duži oblik imena nije star. Potječe iz posljednjih dana opsade.
Od turkmenskog osvajanja do osmanske vlasti
Afšinove turkmenske snage zauzele su Antep i Ra‘bân, današnji Araban, 1067. godine. Timur je 1400. godine osvojio Antep i opsjeo njegovu tvrđavu. Historičar pohoda Nizâmeddîn-i Şâmî zabilježio je ubijanja i rušenje zgrada u gradu.
Osmansko razdoblje počelo je 1516. godine. Mamelučki namjesnik Junus-beg (Yunus Bey) stupio je u osmansku službu. Selim I stigao je 20. 8. 1516. i ostao tri dana.
Antep je 1531. godine uključen u granice ejaleta Dulkadir. Godine 1818. ponovo je priključen Alepu (Halep), kao okrug.
Gaziantep u Turskoj: godine 1918–1921.
Britanske trupe ušle su u Antep 17. 12. 1918. Francuske trupe stigle su 5. 11. 1919. Odbrana koja je uslijedila završila je predajom 9. 2. 1921.
Priča se tu nije završila. Prema sporazumu iz Ankare, francuske snage napustile su Antep 25. 12. 1921.
Historijske znamenitosti Gaziantepa koje možete posjetiti
Džamija Ömeriye (Ömeriye Cami). Nalazi se u četvrti Düğmeci. Zabilježena je popravka iz 1210. godine. Njen prvobitni graditelj nije poznat.
Džamija Boyacı (Boyacı Camii). Prema natpisu, dovršena je pod mamelučkom vlašću 1357. godine. Drugi natpis bilježi popravku iz 1575. godine.
Džamija Kurtuluş (Kurtuluş Camii). U četvrti Tepebaşı obratite pažnju na ovu građevinu. Podignuta je 1892. godine kao crkva Djevice Marije. Kasnije je služila kao zatvor, a zatim kao džamija.
Kazandžijska čaršija (Bakırcılar Çarşısı). Prizemni dućani potječu iz 19. vijeka, ali tačne godine gradnje nisu poznate. Izgrađeni su od tvrdog krečnjaka koji se zove keymıh.
Gümrük Han. Prema vakufskim zapisima, Hacı Ömer Efendi dao ga je izgraditi između 1873. i 1878. godine. U prizemlju su bila skladišta i staje. Na spratu su bile sobe za putnike.
Četvrt Bey (Bey Mahallesi). Njene kamene kuće, uske ulice i slijepe uličice čuvaju izgled grada iz osmanskog doba.
Kuće i voda: svakodnevni život u starom Antepu
Tradicionalna antepska kuća obično ima dvije etaže. Okružena je visokim zidovima i okrenuta unutrašnjem dvorištu koje se zove hayat. S ulice vidite zidove. Život kuće odvija se unutra.
Stari Gaziantep snabdijevao se vodom na drugačiji način. Gradski podzemni vodeni tuneli zovu se livas. Javne građevine za korištenje vode povezane s njima zovu se kasteli. Prijava za UNESCO-ovu preliminarnu listu podnesena je 2. 5. 2018.
Jedan primjer je kastel Pişirici (Pişirici Kasteli). UNESCO-ov prijedlog za upis datira ga u 1282–1283. godinu. To je podzemna građevina s bazenom, prostorima za pranje i sjedenje te malom molitvenom prostorijom.
Hronologija
- Eneolit: naselje na uzvisini ispod tvrđave u Gaziantepu.
- 6–5. vijek prije nove ere: rane kultne tradicije u svetištu na brdu Dülük Baba.
- Oko 300. godine prije nove ere: Seleuk I Nikator osniva dva povezana naselja iz kojih nastaje Zeugma.
- 2–4. vijek nove ere: izgrađena je rimska osmatračnica na mjestu tvrđave.
- 256: Šapur I uništava Zeugmu.
- 527–565: tvrđava dobija današnji oblik pod Justinijanom I.
- 1067: Afšin zauzima Antep i Ra‘bân.
- 1210: zabilježena je popravka džamije Ömeriye.
- 1357: prema natpisu, dovršena je džamija Boyacı.
- 1400: Timur osvaja Antep.
- 1481: Kajtbaj daje popraviti tvrđavu.
- 1516: Antep ulazi u sastav osmanske države.
- 1557: tvrđava je popravljena pod Sulejmanom Veličanstvenim.
- 1873–1878: izgrađen je Gümrük Han.
- 1892: izgrađena je crkva koja je danas džamija Kurtuluş.
- 17. 12. 1918.: britanske trupe ulaze u Antep.
- 5. 11. 1919.: francuske trupe ulaze u Antep.
- 8. 2. 1921.: usvojen je naziv Gaziayıntap.
- 9. 2. 1921.: branioci se predaju.
- 25. 12. 1921.: francuske snage napuštaju grad.
- 2018: livasi i kasteli prijavljeni su UNESCO-u, a dijelovi mozaika iz Zeugme vraćeni su u Tursku.
- 6. 2. 2023.: tvrđava je oštećena u zemljotresima.
- 3. 12. 2025.: objavljena je vijest o završetku obnove.
Detalji koje nećete naći u vodičima
- Na munari džamije Ömeriye još su vidljivi tragovi metaka i gelera iz odbrane Antepa.
- Minber džamije Boyacı napravljen je tako da se mogao po šinama ugurati u poseban prostor u zidu.
- Vodovod Pancarlı dovodio je vodu s udaljenosti od oko 14 kilometara sjeverozapadno od grada. U kastelima su čista i otpadna voda tekle odvojenim sistemima.
- „Zeugma“ je starogrčka riječ za „most“ ili „prijelaz“. Isprva je označavala dva povezana naselja na suprotnim obalama Eufrata.
- Univerzitet Bowling Green State kupio je 1965. godine dvanaest dijelova mozaika odnesenih iz Zeugme za 35.000 dolara. Vraćeni su u Tursku 2018. godine.
Često postavljana pitanja
Koliko je stara tvrđava u Gaziantepu?
Stoji na uzvisini staroj oko 6.000 godina. Rimska osmatračnica potječe iz perioda od 2. do 4. vijeka nove ere. Današnji oblik dobila je za vrijeme Justinijana I (527–565).
Šta znači Ajintap?
Ne postoji jedinstven odgovor. Kao objašnjenja navode se „lijep izvor vode“, „hanova zemlja“ i sudija po imenu Aynî.
Kada je grad dobio ime Gaziantep?
Velika narodna skupština usvojila je oblik Gaziayıntap 8. 2. 1921.
Nalazi li se Zeugma u Gaziantepu?
Da, u okrugu Nizip. Njeni počeci vezani su za naselja koja je Seleuk I Nikator osnovao na Eufratu oko 300. godine prije nove ere.
Izvori
- Wikipedia — Provincija Gaziantep en.wikipedia.org
- Turkish Museums — Tvrđava u Gaziantepu turkishmuseums.com
- Türkiye Kültür Portalı — Opće informacije o Gaziantepu kulturportali.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Gaziantep islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Gaziantep tr.wikipedia.org
- Türkiye Kültür Portalı — Tvrđava u Gaziantepu kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Džamija Ömeriye kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Džamija Boyacı kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Džamija Kurtuluş kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Kazandžijska čaršija u Gaziantepu kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Historijski Gümrük Han u Gaziantepu kulturportali.gov.tr
- Gaziantep Büyükşehir Belediyesi — Historijska četvrt Bey gaziantep.bel.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Historijske kuće Antepa kulturportali.gov.tr
- UNESCO-ov centar za svjetsku baštinu — Livasi i kasteli Gaziantepa whc.unesco.org
- UNESCO-ov centar za svjetsku baštinu — Arheološko nalazište Zeugma whc.unesco.org
- Türkiye Kültür Portalı — Antički grad Zeugma kulturportali.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Završena obnova tvrđave u Gaziantepu aa.com.tr
Image: Antep 1250575b.jpg — Antep_1250575.jpg: Nevit Dilmen (talk)
derivative work: Duro, CC BY-SA 3.0
