Gaziantep Kalesi’nin altındaki höyük, Turkish Museums kaydına göre yaklaşık 6000 yıllık bir yerleşim geçmişi taşır. Bugün kalenin yanından geçerken ayağınızın bastığı zemin, Kalkolitik Çağ’dan beri insan eliyle şekillenmiş bir tepedir.
Bu yazıda kentin geçmişini kale, Dülük ve Zeugma gibi farklı yerleşimlere ayırarak okuyacaksınız. Ayıntap adının kuramlarını, Gaziayıntap kararını, tarihî camileri, hanları, Bey Mahallesi’ni ve yeraltı su yapılarını tarihleriyle göreceksiniz.
Gaziantep tarihi kaç yıllık?
Tek bir sayı vermek yanıltıcı olur. Gaziantep ilinin antik geçmişinde Yamhad, Hitit ve Asur egemenlikleri bulunur. Ancak bu bölgesel tarih, bugünkü kent merkezinin kuruluşuyla aynı şey değildir.
Kent merkezi için en eski somut iz kaledir. Gaziantep Kalesi, yaklaşık 6000 yıllık Kalkolitik Çağ höyüğünün üzerinde yükselir. Roma dönemindeki ilk gözetleme yapısı MS 2–4. yüzyıllara tarihlenir. Kale, İmparator I. Justinianus’un 527–565 arasındaki döneminde bugünkü biçimini kazandı.
Kalenin üzerinde sonraki onarımların da izi var. Kitabeler, Memlük Sultanı Kayıtbay’ın 1481’de, Kanuni Sultan Süleyman’ın ise 1557’de onarım yaptırdığını bildirir.
Gaziantep tarihi yerler: Dülük ve Zeugma
Kentin kuzeyindeki Dülük Baba Tepesi’nde Iupiter Dolichenus kutsal alanı araştırılıyor. Buradaki kült geleneklerinin kökü MÖ 6–5. yüzyıllara uzanır.
Nizip ilçesindeki Zeugma ise başka bir hikâye anlatır. I. Seleukos Nikator, MÖ yaklaşık 300’de Fırat’ın karşılıklı kıyılarında Seleukeia ve Apameia yerleşimlerini kurdu. Zeugma bu iki yerleşimle ilişkilidir. Sasani hükümdarı I. Şapur, MS 256’da Zeugma’yı ele geçirip tahrip etti.
Ayıntap adı nereden geliyor?
Adın kökeni tartışmalıdır. Bir kuram, Ayıntap’ı ‘güzel su kaynağı’ diye açıklar. Başka rivayetler ‘Hantab/han toprağı’ anlamına ve Aynî adlı bir kadıya dayanır. Türkiye Kültür Portalı bu açıklamaları farklı görüşler olarak aktarır.
Adın ne zaman kullanılmaya başlandığı da kesin değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Haçlı vekayinamelerinde Hamtap, Ermeni kaynaklarında Anthaph biçimlerinin geçtiğini kaydeder.
Kesin bir tarih ise 1921’dedir. TBMM’nin 8 Şubat 1921 tarihli kararıyla Ayıntap kasabasının adı resmen Gaziayıntap oldu.
Gaziantep tarihi camiler
Kentin camileri farklı yüzyılların izini taşır. Üç örnek, bu çeşitliliği iyi gösterir.
- Ömeriye Camii (Düğmeci Mahallesi): 1210 yılında onarıldığı kayıtlıdır. İlk banisi kesin olarak bilinmez.
- Boyacı Camii: Kitabesi, yapının Memlükler döneminde 1357’de tamamlandığını bildirir. Başka bir kitabe 1575’te onarıldığını söyler.
- Kurtuluş Camii (Tepebaşı): 1892’de Valide Meryem Kilisesi olarak yapıldı. Sonradan hapishane ve cami olarak kullanıldı.
Kurtuluş Camii’nin öyküsü, tek bir binanın kullanım amacının kaç kez değişebildiğini gösterir. Siz de Tepebaşı’nda dolaşırken bu geçmişi hatırlayabilirsiniz.
Gaziantep tarihi çarşı ve hanlar
Bakırcılar Çarşısı’nın dükkânları tek katlıdır ve keymıh denilen sert kalkerden yapılmıştır. Kesin yapım tarihleri bilinmez. Dükkânlar 19. yüzyıla tarihlendirilir.
Hanların tarihi daha net belgelenmiştir. Gümrük Han, Vakıflar kayıtlarına göre Hacı Ömer Efendi tarafından 1873–1878 arasında yaptırıldı. Alt katı depo ve ahır, üst katı yolcu odalarıydı. Yani bir tüccar hayvanını aşağıda bırakıp yukarıda dinlenebiliyordu.
Gaziantep tarihi Bey Mahallesi, evler ve sokaklar
Bey Mahallesi, geleneksel taş evleri, dar sokakları ve çıkmazlarıyla Osmanlı dönemi kent dokusunu koruyan mahallelerdendir. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi mahalleyi turizme kazandırılan tarihî alan olarak tanıtır.
Geleneksel Antep evleri genellikle iki katlıdır. Yüksek duvarlarla çevrilidir ve ‘hayat’ adı verilen iç avluya dönüktür. Sokaktan bakınca yalnızca yüksek duvarı görürsünüz. Yaşam, avlunun içinde geçer.
Yeraltındaki su yapıları: livas ve kastel
Şehrin görünmeyen tarihi yerin altındadır. Livaslar yeraltı su tünelleri, kasteller ise bunlara bağlı kamusal su yapılarıdır. Bu sistem 2 Mayıs 2018’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu.
UNESCO adaylık metninde 1282–1283 yıllarına tarihlendirilen Pişirici Kasteli, havuz, yıkanma, oturma ve mescit bölümleriyle çok işlevli bir yeraltı yapısıdır.
Antep’ten Gaziantep’e: yüzyıllar boyunca
Afşin’in Türkmen kuvvetleri 1067’de Antep’i ve bugünkü Araban olan Ra‘bân’ı ele geçirdi. Timur, 1400’de Antep’i alıp kalesini kuşattı. Sefer tarihçisi Nizâmeddîn-i Şâmî şehirde öldürme ve yapıların yıkılması olaylarını kaydetti.
Osmanlı’ya katılış sırasında Memlük nâibi Yûnus Bey Osmanlı hizmetine girdi. Yavuz Sultan Selim 20 Ağustos 1516’da şehre gelip üç gün konakladı. Antep 1531’de Dulkadir Eyaleti sınırlarına alındı. 1818’de yeniden Halep’e sancak olarak bağlandı.
İşgal yılları 20. yüzyılın başındadır. İngiliz birlikleri 17 Aralık 1918’de, Fransız birlikleri 5 Kasım 1919’da Antep’e girdi. Savunucular açlık, cephane yetersizliği ve yardım ulaşmaması nedeniyle 9 Şubat 1921’de teslim olmak zorunda kaldı. Fransız birlikleri Ankara Antlaşması uyarınca 25 Aralık 1921’de şehri boşalttı.
Yakın tarihin son sayfası depremdir. Gaziantep Kalesi 6 Şubat 2023 depremlerinde hasar gördü. Anadolu Ajansı’nın 3 Aralık 2025 tarihli haberi, yaklaşık iki buçuk yıllık restorasyonun tamamlandığını bildirdi.
Kısa kronoloji
- Kalkolitik Çağ: Kale höyüğünde yerleşim geçmişi.
- MÖ 6–5. yüzyıllar: Dülük Baba Tepesi’ndeki kutsal alanın erken kült gelenekleri.
- MÖ yaklaşık 300: Seleukos Nikator’un Zeugma ile ilişkili karşılıklı yerleşimleri kurması.
- MS 2–4. yüzyıllar: Kalenin Roma dönemindeki gözetleme yapısı.
- 256: I. Şapur’un Zeugma’yı tahrip etmesi.
- 527–565: Kalenin Justinianus döneminde bugünkü biçimini kazanması.
- 1067: Afşin’in Antep ve Ra‘bân’ı ele geçirmesi.
- 1210: Ömeriye Camii’nin kayıtlı onarımı.
- 1357: Boyacı Camii’nin kitabede belirtilen tamamlanma tarihi.
- 1400: Timur’un Antep’i ele geçirmesi.
- 1481: Kayıtbay’ın kaleyi onartması.
- 1516: Antep’in Osmanlı’ya katılması.
- 1557: Kanuni döneminde kalenin onarılması.
- 1873–1878: Gümrük Han’ın yaptırılması.
- 1892: Kurtuluş Camii’nin Valide Meryem Kilisesi olarak yapılması.
- 17 Aralık 1918 / 5 Kasım 1919: İngiliz ve Fransız birliklerinin Antep’e girmesi.
- 8–9 Şubat 1921: Gaziayıntap kararı ve savunucuların teslim olması.
- 25 Aralık 1921: Fransız birliklerinin çekilmesi.
- 2018: Livas ve kastellerin UNESCO Geçici Listesi’ne sunulması.
- 6 Şubat 2023: Depremlerde kalenin hasar görmesi.
- 3 Aralık 2025: Kale restorasyonunun tamamlandığının haberleştirilmesi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Ömeriye Camii’nin minaresinde Antep Savunması sırasında oluşmuş mermi ve şarapnel izleri bulunur.
- Boyacı Camii’nin minberi, raylı bir düzenekle duvardaki bölmesine itilerek kaldırılabilecek biçimde yapılmıştır.
- Pancarlı Livas Hattı suyu Gaziantep’in yaklaşık 14 kilometre kuzeybatısından getirirdi. Kastellerde temiz su ve atık su ayrı sistemlerle taşınırdı.
- Zeugma adı Eski Yunancada ‘köprü’ veya ‘geçiş’ anlamına gelir. Başlangıçta Fırat’ın iki kıyısındaki ikiz yerleşimleri ifade ediyordu.
- Zeugma’dan kaçırılan 12 mozaik parçasını Bowling Green Devlet Üniversitesi 1965’te 35 bin dolara satın aldı. Parçalar 2018’de Türkiye’ye iade edildi.
Sık sorulan sorular
Gaziantep Kalesi kaç yıllık?
Turkish Museums kaydına göre kale, yaklaşık 6000 yıllık geçmişi bulunan Kalkolitik Çağ höyüğünün üzerinde yükselir. Roma dönemindeki gözetleme yapısı MS 2–4. yüzyıllara, bugünkü biçimi ise Justinianus dönemine (527–565) tarihlenir.
Gaziayıntap adı ne zaman verildi?
TBMM’nin 8 Şubat 1921 tarihli kararıyla Ayıntap kasabasının adı resmen Gaziayıntap olarak değiştirildi. Karar, savunucuların teslim olduğu 9 Şubat 1921’den bir gün önce alındı.
Ayıntap adı nereden geliyor?
Tek bir kesin açıklama yoktur. ‘Güzel su kaynağı’ kuramının yanında ‘Hantab/han toprağı’ ve Aynî adlı kadıya bağlanan rivayetler de bulunur. Kültür Portalı bunları farklı görüşler olarak aktarır.
Zeugma Gaziantep’in neresindedir ve adı ne demektir?
Zeugma, Gaziantep’in Nizip ilçesindedir. Adı Eski Yunancada ‘köprü’ veya ‘geçiş’ anlamına gelir. Başlangıçta Fırat’ın iki kıyısındaki ikiz yerleşimleri ifade ediyordu.
Livaslar ve kastellerle ilgili son durum nedir?
Gaziantep’in yeraltı su tünelleri olan livaslar ve bunlara bağlı kastel yapıları 2 Mayıs 2018’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu.
Kaynaklar
- Wikipedia — Gaziantep Province en.wikipedia.org
- Turkish Museums — Gaziantep Kalesi turkishmuseums.com
- LMU München — Doliche palaeo.vetmed.uni-muenchen.de
- Türkiye Kültür Portalı — Gaziantep Genel Bilgiler kulturportali.gov.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Gaziantep islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedi — Gaziantep tr.wikipedia.org
- Türkiye Kültür Portalı — Gaziantep Kalesi kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Ömeriye Cami kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Boyacı Camii kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Kurtuluş Camii kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Gaziantep Bakırcılar Çarşısı kulturportali.gov.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Gaziantep Tarihi Gümrük Han kulturportali.gov.tr
- Gaziantep Büyükşehir Belediyesi — Tarihî Bey Mahallesi gaziantep.bel.tr
- Türkiye Kültür Portalı — Tarihi Antep Evleri kulturportali.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Gaziantep Livas ve Kastelleri whc.unesco.org
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Zeugma Arkeolojik Alanı whc.unesco.org
- Türkiye Kültür Portalı — Zeugma Antik Kenti kulturportali.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Çingene Kızı’nın Ailesi Görücüye Çıktı basin.ktb.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Gaziantep Kalesi’nin Restorasyonu Tamamlandı aa.com.tr
Görsel: Antep 1250575b.jpg — Antep_1250575.jpg: Nevit Dilmen (talk)
derivative work: Duro, CC BY-SA 3.0
