Fes’in UNESCO listesindeki tarihî medinası, toplam 280 hektarlık bir alanı kapsar. Fes şehri, Kuzey Afrika’daki Fas ülkesinin Fes-Meknes bölgesinde, Atlas Dağları’nın kuzeybatısında bulunur. Siz bu yazıda medinasının, Karaviyyin Camisi’nin ve renkli tabakhanelerinin neden tanındığını öğreneceksiniz. [1][2][3]
Şuara Tabakhanesi’nin renkli çukurlarında koyun, sığır ve keçi derileri işlenir. Bu üretim, Fes’in geçmişini bugün de sürdürülen zanaatlarla birlikte düşünmenizi sağlar. Şehri anlamak için nehir çevresindeki yerleşimleri, çarşıları ve öğrenim yapılarını birlikte incelemek gerekir. Aşağıdaki bölümler, İdrîsî kuruluşlarından tarihî hamamlara uzanan bu bağlantıları somut örneklerle açıklıyor. [2][3][6]
Fes şehri nerede, nasıl bir yerleşime sahip?
Fes, Fas’ta, Atlas Dağları’nın kuzeybatısında yer alan tarihî bir şehirdir. Eski yerleşimin geliştiği Oued Fes nehri, batıdan doğuya doğru akar. Nehir, şehir tarihinin yalnız coğrafi ayrıntısı değil, ilk yerleşimlerin anlaşılmasını sağlayan unsurdur. İlk Fes, nehrin ayırdığı iki ayrı surlu yerleşimden oluşuyordu. [2][3]
Şehrin başlıca bölümleri, Fes el-Bali, Fes el-Cedid ve Ville Nouvelle olarak sıralanır. Fes el-Bali ile Fes el-Cedid, kentin tarihî yerleşimlerini oluşturan iki bölümdür. Ville Nouvelle ise Fransız sömürge döneminde kurulan şehir bölümünün adıdır. Siz bu adlarla karşılaştığınızda, Fes’in farklı dönemlerde gelişen parçalarını ayırt edebilirsiniz. [2]
Fes el-Cedid, Merinîlerin 1276 yılında eski şehrin batısında kurduğu yerleşimdir. Kuruluşunda saray ve askerî merkez bulunması, bu bölümün yönetimle ilişkisini açıklar. Şuara Tabakhanesi ise Fes el-Bali içindeki konumuyla eski yerleşimin üretim tarihini temsil eder. Dolayısıyla saray merkeziyle tabakhane, aynı şehrin farklı işlevlerini gösteren iki somut örnektir. [3][5]
Fes medinası neden UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde?
UNESCO, Fes medinasının kökenini İdrîsî hanedanının 789–808 yılları arasındaki kuruluşlarına bağlar. Murâbıtlar, 11. yüzyılda iki yerleşimi tek bir sur sistemi içinde birleştirdi. Bu nedenle medinanın gelişimi, tek bir kuruluş tarihinden daha uzun bir süreci kapsar. İdrîsî kuruluşlarıyla Murâbıtların birleştirmesi, bu sürecin farklı aşamalarını açıkça ortaya koyar. [3]
Merinîler döneminde Fes, 13–14. yüzyıllarda Marakeş’in yerine başkent olarak gelişti. Şehir bu dönemde medreseler, camiler, saraylar ve çeşmelerle donatıldı. Bu yapı türleri, yönetim, öğrenim ve gündelik ihtiyaçların aynı kentteki karşılıklarıdır. Fes’in tarihî dokusunu anlamak için yalnız saraylara değil, çeşmelere de bakmak gerekir. [3]
UNESCO’ya göre Fes’in mimari teknikleri, yerel ustalıkla farklı coğrafyaların etkilerini birleştirir. Bezemelerde Endülüs, Doğu ve Afrika etkileri birlikte kendilerine yer bulur. Bu değerlendirme, medinanın mimarisini tek bir kültürel kaynağa indirgememeyi gerektirir. Yerel ustalık, farklı etkilerin Fes’te birleşmesini açıklayan temel unsurlar arasında bulunur. [3]
Medina, 1981 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı; kayıtlı alanı 280 hektardır. Bu ölçü, tek bir yapıyı değil, geniş bir tarihî yerleşimi ifade eder. Fas’ın siyasi başkenti 1912’de Rabat’a taşınsa da Fes kültürel ve manevi merkez niteliğini korudu. Başkentlik geçmişiyle bu devamlılık, şehrin tarihini değerlendirirken birlikte ele alınmalıdır. [3]
Karaviyyin Camisi’nin Fes tarihindeki yeri nedir?
Fes medinasındaki Karaviyyin Camisi’nin inşasına 859 yılında başlandığı kabul edilir. Yapı, 12. yüzyılda Murâbıtlar tarafından gerçekleştirilen çalışmalarla daha da genişletildi. Böylece Karaviyyin’in yapı tarihi, başlangıç dönemiyle sınırlı kalmayan bir gelişim gösterir. İlk inşa ile sonraki genişletme, caminin geçmişindeki ayrı aşamalardır. [4]
Karaviyyin Camisi, 2005–2007 yılları arasında Faslı uzmanların katılımıyla restore edildi. Çalışmalar, mimar Mohammed Fikri Benabdallah yönetiminde gerçekleştirilen bir restorasyon sürecini kapsıyordu. Bu örnek, Fes’in mimari tarihine yakın dönemde yapılan müdahaleleri de ekler. Siz Karaviyyin’i incelerken, 859’daki başlangıcını ve sonraki restorasyonunu birlikte değerlendirebilirsiniz. [4]
Karaviyyin’in restorasyon sonrasındaki değişimi, yalnız yapının fiziksel durumuyla sınırlı kalmadı. Cami, 2005–2007 çalışmalarının ardından derslerine yeniden kadın öğrenci kabul etmeye başladı. Bu bilgi, mimari korumayla öğrenim hayatı arasındaki ilişkiyi somut biçimde gösterir. Fes’in öğrenim geçmişi, burada binanın tarihiyle derslere katılım üzerinden birleşir. [4]
Şuara Tabakhanesi neden ünlü, renkli çukurlarda ne yapılıyor?
Şuara veya Chouara adıyla bilinen tesis, Fes’in en büyük tabakhanesidir. Fes el-Bali’de, Saffarin Medresesi yakınında ve nehir kıyısında yer alır. Tabakhanenin konumu, onu tarihî yerleşimin üretim alanları arasında değerlendirmeyi sağlar. Renkli çukurlar, bu belirli çalışma alanının en çok tanınan görünümünü oluşturur. [5][6]
Şuara’nın çukurlarında koyun, sığır ve keçi derileri çeşitli işlemlerden geçirilir. Bu işlemler sonucunda, zanaat üretiminde kullanılmaya uygun deri elde edilir. Dolayısıyla gördüğünüz renkli alanlar, deri hazırlama işinin sürdürüldüğü üretim bölümleridir. Siz günlük hayatta kullandığınız deri eşyaları düşünerek, bu çalışmanın amacını daha kolay kavrayabilirsiniz. [6]
Geleneksel deri hazırlama banyolarında kireç, tuz, su ve güvercin dışkısı kullanılır. Boyama için kullanılan doğal maddeler arasında indigo ile kına bulunur. İndigo mavi renk verirken, kına geleneksel boyamada turuncu elde edilmesini sağlar. Bu örnekler, deri hazırlama banyolarıyla boyama maddelerinin farklı işlevlerini ayırt etmeye yardımcı olur. [5]
Şuara’nın kuruluşuna ilişkin yerel anlatı, tesisi II. İdris dönemine bağlar. Anlatı, 9. yüzyıl başındaki şehir kuruluşuyla tabakhanenin geçmişi arasında ilişki kurar. Ancak tarihçiler, tesisin erken tarihinin kesin biçimde belgelenmediğini özellikle belirtir. Bu nedenle Şuara için kesin kuruluş tarihi olarak bu anlatı kullanılamaz. [5]
Fes’in tabaklama geçmişi, yalnız Şuara Tabakhanesi üzerinden anlatılabilecek kadar dar değildir. Şehrin kuzey kesimindeki Ayn Azliten Tabakhanesi, 18. yüzyılın sonunda kurulmuştur. Şuara ile Ayn Azliten, kentteki deri üretiminin farklı tesislerdeki örnekleridir. İki tabakhanenin geçmişi anlatılırken, kuruluş bilgilerinin aynı kesinlikte olmadığı da gözetilmelidir. [5]
Fes’in çarşıları ve hamamları gündelik hayatı nasıl anlatıyor?
Fes’in tarihî çarşıları, farklı meslek topluluklarına göre örgütlenmiş bir yapı gösterir. Neccarin mahallesi, bu düzen içinde ahşap işçiliğiyle tanınan yerlerden biridir. Böylece bir mahalle adı, oradaki zanaat geleneği hakkında somut bilgi verir. Şuara’daki deri üretimiyle Neccarin’deki ahşap işçiliği, farklı uzmanlaşma alanlarını temsil eder. [6]
Seffarine Meydanı, demir, bakır ve gümüşle çalışan metal ustalarının çalışma alanıdır. Burada üretilen eşyalar arasında gündelik kullanımla bağlantılı tepsi ve çaydanlık bulunur. Siz evinizdeki çaydanlığı düşünerek, bu zanaatın kullanım tarafıyla doğrudan bağlantı kurabilirsiniz. Meydanın anlatısı böylece yalnız metal malzemeleri değil, onlardan yapılan eşyaları da içerir. [6]
Fes’in yaklaşık 14. yüzyıla tarihlenen hamamları, kamusal yıkanma kültürünün somut örnekleridir. Saffarin, Mokhfiya ve Ben Abbad, bu tarihî yapılar arasında yer alır. Çarşılardaki üretimle hamamlardaki yıkanma işlevi, gündelik hayatın farklı ihtiyaçlarını gösterir. Fes’i yalnız anıtsal yapılar üzerinden okumak, bu kullanım alanlarını arka planda bırakır. [2]
Kısa kronoloji
Fes’in kuruluşları, yapılaşması ve koruma geçmişi aşağıdaki tarihler üzerinden izlenebilir. Bu sıralama, medinanın gelişimiyle Karaviyyin’in yapı tarihini aynı çerçevede görmenizi sağlar. [3][4][5]
- 789–808 İdrîsî kuruluşlarıyla Fes’in çekirdeği oluştu.
- 859 Karaviyyin Camisi’nin inşasına başlandı.
- 11. yüzyıl Murâbıtlar iki yerleşimi tek sur sistemi içinde birleştirdi.
- 1276 Merinîler, saray ve askerî merkez içeren Fes el-Cedid’i kurdu.
- 18. yüzyıl sonu Ayn Azliten Tabakhanesi kuruldu.
- 1912 Fas’ın siyasi başkenti Rabat’a taşındı.
- 1981 Fes Medinası, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
- 2005–2007 Karaviyyin Camisi, Faslı uzmanların katılımıyla restore edildi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
İlk Fes, nehrin ayırdığı iki ayrı surlu yerleşimden meydana geliyordu. Bunlar, Endülüslüler ve Kayrevanlılar mahalleleri olarak anılan iki yerleşim alanıydı. Murâbıtların 11. yüzyıldaki birleştirmesi, başlangıçtaki bu ikili düzeni değiştiren aşamadır. Dolayısıyla nehir, Fes’in ilk mahalle düzenini anlamak için doğrudan bir ipucu verir. [3]
Tarihçi el-Ceznâî’nin aktardığı sayıma göre, Muvahhidler dönemindeki Fes’te 86 tabaklama atölyesi vardı. Bu sayı, belirli bir tarihçinin aktardığı dönemsel kayıt olarak değerlendirilmelidir. Şuara’nın tek başına bütün deri üretimi tarihini temsil etmediğini de gösterir. Burada belirtilen 86 atölye, şehrin bugünkü tesis sayısı anlamına gelmez. [5]
Attarin Çarşısı, geçmişte geleneksel tıp malzemelerinde uzmanlaşmış bir ticaret alanıydı. Çarşının iki ucunda, akşamları kapatılan anıtsal ahşap kapılar bulunur. Bu ayrıntı, mesleki uzmanlaşmayla çarşının günlük kullanım düzenini birlikte görünür kılar. Neccarin’in ahşap işçiliği ve Seffarine’nin metal üretimi yanında, Attarin farklı bir uzmanlaşmayı örnekler. [6]
Sık sorulan sorular
Fes şehri nerede, hangi ülkede?
Fes, Kuzey Afrika’daki Fas ülkesinin Fes-Meknes bölgesinde bulunan tarihî bir şehirdir. Atlas Dağları’nın kuzeybatısındaki eski yerleşimi, Oued Fes nehri çevresinde gelişmiştir.
Fes medinası neden ünlü?
Fes medinası, tarihî kent dokusu, medreseleri, camileri ve zanaatlarıyla tanınır. UNESCO, 280 hektarlık alanı 1981 yılında Dünya Mirası Listesi’ne almıştır.
Şuara Tabakhanesi ne zaman kuruldu?
Şuara Tabakhanesi’nin erken kuruluş tarihi, tarihçiler tarafından kesin biçimde belgelenmiş kabul edilmez. Yerel gelenek, kuruluşunu II. İdris’in 9. yüzyıl başındaki şehir kuruluşuyla ilişkilendirir.
Fes’te tarihî hamamlar var mı?
Saffarin, Mokhfiya ve Ben Abbad, Fes’in tarihî hamamları arasında bulunur. Yaklaşık 14. yüzyıla tarihlenen bu yapılar, kamusal yıkanma kültürünün örnekleridir.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Fes (şehir)) tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Fez, Morocco en.wikipedia.org
- UNESCO — Medina of Fez whc.unesco.org
- Aga Khan Development Network — Rehabilitation of Al-Qaraouiyine Mosque the.akdn
- Wikipedia — Chouara Tannery en.wikipedia.org
- Fas Ulusal Turizm Ofisi — Fès tanıtım kitapçığı visitmorocco.com
[1]: https://tr.wikipedia.org/wiki/Fes_(%C5%9Fehir) [2]: https://en.wikipedia.org/wiki/Fez,_Morocco [3]: https://whc.unesco.org/en/list/170/ [4]: https://the.akdn/ms/en/how-we-work/our-agencies/aga-khan-trust-culture/akaa/rehabilitation-al-qaraouiyine-mosque [5]: https://en.wikipedia.org/wiki/Chouara_Tannery [6]: https://www.visitmorocco.com/sites/default/files/atoms/files/Fes%20FR.pdf
Görsel: Leather tanning in Fez, Morocco.jpg — Wowan1978, CC BY-SA 4.0
