Tomas Kranmer (Thomas Cranmer) İngiltərə reformasiyasının rəhbərlərindən biri və 1533–1555-ci illərdə Kenterberi (Canterbury) arxiyepiskopu idi. O, kralın kilsə üzərində ali hakimiyyətini dəstəkləyirdi. “Ümumi dua kitabı” vasitəsilə protestant ibadətinin bərqərar olmasına kömək etdi. Protestant inanclarından imtina edib sonra onları açıq şəkildə yenidən müdafiə edən Kranmer I Mariyanın (I. Mary) dövründə bidətçiliyə görə edam olundu. Edam 21 mart 1556-cı ildə Oksfordda (Oxford) həyata keçirildi.
VIII Henrinin (VIII. Henry) nikahı barədə hökm verən arxiyepiskop necə oldu ki, Mariyanın dövründə məhkum edildi? Siz onun dəyişən mövqeyini bir-biri ilə bağlı üç mövzu üzərindən izləyə bilərsiniz: kral hakimiyyəti, ingilis dilində ibadət və həbsdə imzaladığı bəyanatlar. Onun fəaliyyəti taxt-tacla bağlı qərarları kilsədə işlədilən sözlərlə birləşdirir.
Kranmer VIII Henrinin nikahının etibarsız sayılmasında hansı rolu oynadı?
Kranmer 2 iyul 1489-cu ildə İngiltərənin (İngiltere) Nottingemşir (Nottinghamshire) bölgəsindəki Asloktonda (Aslockton) doğuldu. 1517–1528-ci illərdə Kembricdəki (Cambridge) İsa Kollecində (Jesus College) yaşadı. Burada Rysley ilahiyyat müəllimi vəzifəsində dərs deyirdi. Kralın nikahı ilə bağlı mübahisəyə qoşulmazdan əvvəl ilahiyyatçı kimi fəaliyyət göstərirdi.
1529-cu ildə Kranmer VIII Henrinin nikahı barədə Avropa universitetlərinin ilahiyyatçılarından rəylər toplanmasını təklif etdi. Bu təklif universitet alimlərini krala aid bir məsələnin müzakirəsinə cəlb edirdi. Beləliklə, Kranmer bu işə 1533-cü ildə Kenterberi arxiyepiskopu olmasından bir neçə il əvvəl qoşulmuşdu.
Kranmer arxiyepiskop kimi bir neçə gün ərzində iki həlledici hökm verdi. 23 may 1533-cü ildə Henrinin Araqonlu Katerina (Aragonlu Catherine) ilə nikahını etibarsız elan etdi. Mayın 28-də isə Henrinin Anna Boleynlə (Anne Boleyn) nikahının etibarlı olduğunu təsdiqlədi. Bunlar iki nikaha dair ayrı-ayrı hökmlər idi.
Kranmer Tomas Kromvellə (Thomas Cromwell) birlikdə kralın kilsə üzərində ali hakimiyyətini də dəstəkləyirdi. Bu prinsip kralın ölkəsindəki kilsəni kral hakimiyyətinə tabe edirdi. Buna görə onun İngiltərə reformasiyasına töhfəsi nikahın etibarsız sayılması ilə məhdudlaşmırdı. O, İngiltərədə kilsəni kimin idarə etməli olduğu barədə daha geniş bir iddianı müdafiə edirdi.
Kenterberi arxiyepiskopu kimi hansı dəyişiklikləri dəstəklədi?
VIII Henrinin dövründə dini mühafizəkarlarla islahatçılar arasındakı qarşıdurma Kranmerin geniş dəyişikliklər aparmaq imkanını məhdudlaşdırırdı. Kralın ali hakimiyyətini dəstəkləməsi ona dini təlim məsələlərində sərhədsiz sərbəstlik vermirdi. İslahatların sürəti kralın hakimiyyəti dövründəki şəraitdən asılı idi.
Konkret addımlardan biri 27 may 1544-cü ildə atıldı. Həmin gün Kranmerin “Nəsihət və litaniya” əsəri — “Exhortation and Litany” nəşr olundu. Bu, ingilis dilində rəsmən təsdiqlənmiş ilk ibadət mətni idi. Nəşr “Ümumi dua kitabı”ndan əvvəl çıxmışdı. Bu da Kranmerin ingilis dilində ibadət üzərində işə Henrinin dövründə başladığını göstərir.
VI Eduardın (VI. Edward) 1547-ci ildə taxta çıxması Kranmerə protestant islahatlarını daha sürətlə irəlilətmək imkanı verdi. Eduardın hakimiyyəti dövründə o, ruhanilərin evlənməsini dəstəklədi. Yevxaristiya, dini təsvirlər və müqəddəslərə ehtiramla bağlı təlimlərdə dəyişikliklərə də rəhbərlik etdi. Onun proqramı həm ibadəti, həm də ibadəti icra edənlərin həyatını əhatə edirdi.
Bu mövzular Kranmerin islahatlarının miqyasını göstərir. Ruhanilərin evlənməsi kilsə xidmətçilərinin ailə həyatına aid idi. Yevxaristiya, təsvirlər və müqəddəslər isə dini təlim və təcrübə ilə bağlı idi. Buna görə siz onun fəaliyyətini yalnız dua kitabının hazırlanması kimi deyil, bir-biri ilə bağlı dəyişikliklər toplusu kimi anlaya bilərsiniz.
“Ümumi dua kitabı” necə yarandı?
“Ümumi dua kitabı” VI Eduardın hakimiyyəti dövründə, 1549-cu ildə nəşr olundu. Kranmer onun hazırlanmasına rəhbərlik etdi. Bununla İngiltərə Kilsəsi ingilis dilində vahid ibadət qaydası qazandı. Kitab ibadətin dili və quruluşu vasitəsilə protestantlığın bərqərar olmasına kömək etdi.
Kitabın 1544-cü il “Nəsihət və litaniya” nəşri ilə əlaqəsi əhəmiyyətlidir. Əvvəlki nəşr ingilis dilində rəsmən təsdiqlənmiş ibadət mətni təqdim etmişdi. 1549-cu ilin dua kitabı isə kilsə üçün ingilis dilində vahid ibadət qaydası yaratdı. Bu iki nəşr Kranmerin töhfəsinin ayrıca bir mətndən ortaq ibadət qaydasına doğru necə inkişaf etdiyini göstərir.
Bunu gündəlik həyatla tanış bir qaydanın sözləri bağlayır. Siz eyni yazılı göstərişlərə təkrar-təkrar əməl etdikdə onların dili həmin fəaliyyətin bir hissəsinə çevrilir. Kranmerin dua kitabı dini təlimi vahid ibadət qaydasına daxil etdi. Beləcə, dini təlim kilsədə işlədilən sözlərlə əlaqələndi.
Kranmer 1552-ci ildə ikinci nəşrin hazırlanmasına da rəhbərlik etdi. Konkret dəyişikliklərdən biri ölülər üçün duaların çıxarılması idi. Bu, əraf təlimindən uzaqlaşmanı əks etdirirdi. Dini inancdakı dəyişiklik ibadət mətnində konkret dəyişiklik kimi üzə çıxırdı.
Buna görə iki nəşrə Kranmerin islahat fəaliyyətinin mərhələləri kimi baxmaq lazımdır. 1549-cu il kitabı ingilis dilində vahid ibadət qaydası yaratdı. 1552-ci il kitabı həmin qaydanı, o cümlədən ölülərlə bağlı hissələri yenilədi. Onun təsiri həm ortaq mətn yaratmasında, həm də bu mətnin ifadə etdiyi fikirləri dəyişdirməsində idi.
VI Eduardın və I Mariyanın hakimiyyətləri arasında mövqeyi necə dəyişdi?
VI Eduardın dövründə Kranmer protestant islahatlarını daha sürətlə həyata keçirə bilirdi. Eduardın 1553-cü ildə ölümündən sonra o, protestant ledi Ceyn Qreyin (Lady Jane Grey) taxta çıxmaq üçün uğursuz cəhdini dəstəklədi. Bu qərar onun dini mövqeyini kral hakimiyyətinə uğursuz iddia ilə bağladı.
I Mariyanın taxta çıxması ilə Kranmer ledi Ceyn Qreyi dəstəklədiyinə görə həbs edildi. 13 noyabr 1553-cü ildə dövlətə xəyanətdə təqsirli bilinərək ölümə məhkum olundu. Geniş kitabxanası da daxil olmaqla əmlakı tacın xeyrinə müsadirə edildi. İtki həm onun ictimai mövqeyini, həm də şəxsi əmlakını əhatə etdi.
Sonra Kranmerə bidətçilik ittihamı irəli sürüldü. Papa hakimiyyəti altında keçirilən məhkəməsi 12 sentyabr 1555-ci ildə Oksfordda başladı. Dövlətə xəyanətə görə hökm və bidətçilik üzrə məhkəmə prosesi onun süqutunun ayrı-ayrı hissələri idi. Birincisi ledi Ceyn Qreyi dəstəkləməsi ilə, ikincisi isə dini inancları ilə bağlı idi.
Oksfordda Kranmer Hyu Latimer (Hugh Latimer) və Nikolas Ridli (Nicholas Ridley) ilə birlikdə şəhərin şimal darvazasındakı Bokardo həbsxanasında (Bocardo Hapishanesi) saxlanılırdı. Onun həbs həyatı iki ildən çox çəkdi. Bu müddətdə islahatçı arxiyepiskop vaxtilə irəliləməsinə kömək etdiyi protestant mövqelərindən dəfələrlə imtina etdi.
İnanclarından imtinası və bu imtinanı rədd etməsi son məhkəməsinə və edamına necə təsir göstərdi?
Kranmer həbsdə olarkən protestant inanclarından bir neçə dəfə imtina etdi və Katolik Kilsəsi ilə barışdı. Bu bəyanatlar onun əvvəlki dini mövqeyindən geri çəkilməsi demək idi. Onlar əhəmiyyətlidir, çünki Kranmer həbsdə olduğu bütün müddət ərzində protestantlığı fasiləsiz şəkildə açıq müdafiə etməmişdi.
Belə imtinalar adi halda əfvə yol aça bilərdi. Buna baxmayaraq, I Mariya Kranmerin edam olunmasında israr etdi. Deməli, onun imtina bəyanatları hökmün icrasının qarşısını ala bilmədi. Bu bəyanatların əhəmiyyəti qismən də uğursuzluqlarındadır: kilsə ilə barışması onun sağ qalmasını təmin etmədi.
Edam günü Kranmer əvvəlki imtina bəyanatlarını açıq şəkildə rədd etdi və protestant inancını yenidən müdafiə etdi. Son bəyanatı həbsdə qəbul etdiyi mövqeyi dəyişdirdi. 21 mart 1556-cı ildə Oksfordda dirəyə bağlanaraq yandırıldı.
Siz mərhələləri ayırdıqda hadisələrin ardıcıllığı daha aydın görünür. Kranmer 1553-cü ildə dövlətə xəyanətə görə məhkum edildi. 1555-ci ildə bidətçilik üzrə məhkəməsi başladı. Həbsdə olduğu müddətdə inanclarından imtina etdi. Mariya bu imtinalara baxmayaraq edamda israr etdi. Kranmer imtina bəyanatlarını öldüyü gün, həmin bəyanatlar onu xilas edə bilmədikdən sonra açıq şəkildə rədd etdi.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Kranmer VIII Henri ilə Anna Boleynin qızı I Elizabetin (I. Elizabeth) xaç atası idi. Deməli, bu ailə ilə əlaqəsi valideynlərin nikahının etibarlılığını təsdiqləyən hökmündən daha geniş idi. Onu onların qızı ilə şəxsi dini bağ da birləşdirirdi.
Kranmer arxiyepiskop olduqdan sonra İsa Kollecinin rəhbərinə kollec icmasının yeməsi üçün bir erkək maral göndərdi. Maral ətinin yanında veriləcək yeməklərin xərcini də ödəyəcəyinə söz verdi. Bu hədiyyə onun əvvəlki kollec həyatı ilə arxiyepiskop vəzifəsi arasında konkret əlaqə yaradır.
Vestminster abbatlığında (Westminster Abbey) XVI əsrin əvvəllərinə aid altıbucaqlı vaiz kürsüsü qorunur. Ənənəyə görə, Kranmer VI Eduardın tacqoyma mərasimində bu kürsüdən istifadə edib. Bu əlaqə təsdiqlənmiş müəyyənləşdirməyə deyil, ənənəyə əsaslanır. Günümüzə çatan bir əşyanı konkret tarixi hadisə ilə bağlayarkən bu fərq əhəmiyyətlidir.
Eşmolean Muzeyində (Ashmolean Müzesi) Bokardo həbsxanasının bir açarı saxlanılır. Onun kataloq nömrəsi AN1836 p.133.351-dir. Həbsxananın özü 1771-ci ildə sökülüb. Açar Kranmerin, Latimerin və Ridlinin saxlanıldığı yerlə bağlı bir əşya kimi günümüzə çatıb.
Oksfordun Brod-strit küçəsində (Broad Street) yolun üzərindəki xaç onların yandırılması ilə əlaqələndirilən yeri göstərir. Corc Gilbert Skottun (George Gilbert Scott) layihələndirdiyi ayrıca Şəhidlər abidəsi (Şehitler Anıtı) 1843-cü ildə tamamlanıb. Küçədəki nişan və abidə iki ayrı anım yeridir.
Xronologiya
- 2 iyul 1489: Nottingemşirin Aslokton yaşayış məntəqəsində doğuldu.
- 1517–1528: Kembricdəki İsa Kollecində yaşadı və ilahiyyatdan dərs dedi.
- 1529: VIII Henrinin nikahı barədə Avropa universitetlərindən rəylər toplanmasını təklif etdi.
- 1533: Kenterberi arxiyepiskopu oldu.
- 23 may 1533: Henrinin Araqonlu Katerina ilə nikahını etibarsız elan etdi.
- 28 may 1533: Henrinin Anna Boleynlə nikahının etibarlı olduğunu təsdiqlədi.
- 27 may 1544: “Nəsihət və litaniya” nəşr olundu.
- 1547: VI Eduardın taxta çıxması onun islahatlarını sürətləndirdi.
- 1549 və 1552: “Ümumi dua kitabı”nın ilk iki nəşrinin hazırlanmasına rəhbərlik etdi.
- 1553: Ledi Ceyn Qreyi dəstəklədi; I Mariyanın dövründə həbs olundu.
- 13 noyabr 1553: Dövlətə xəyanətdə təqsirli bilinərək ölümə məhkum edildi.
- 12 sentyabr 1555: Oksfordda bidətçilik üzrə məhkəməsi başladı.
- 21 mart 1556: İnanclarından imtina bəyanatlarını rədd etdi və Oksfordda edam olundu.
- 1843: Oksfordun Şəhidlər abidəsi tamamlandı.
Tez-tez verilən suallar
Tomas Kranmer Kenterberi arxiyepiskopu olubmu?
Bəli. O, 1533–1555-ci illərdə bu vəzifəni tutub və İngiltərə reformasiyasının rəhbərlərindən biri olub.
“Ümumi dua kitabı”nı Kranmer hazırlayıbmı?
O, kitabın 1549 və 1552-ci illərdə nəşr olunan ilk iki buraxılışının hazırlanmasına rəhbərlik edib. Birinci nəşr İngiltərə Kilsəsi üçün ingilis dilində vahid ibadət qaydası təqdim edib.
Kranmer protestant inanclarından imtina edibmi?
Bəli. Həbsdə olarkən bu inanclarından bir neçə dəfə imtina edib və Katolik Kilsəsi ilə barışıb. Edam günü isə həmin imtina bəyanatlarını açıq şəkildə rədd edib.
Kranmer nə vaxt və harada edam olunub?
O, 21 mart 1556-cı ildə Oksfordda dirəyə bağlanaraq yandırılıb. Brod-strit küçəsində yolun üzərindəki xaç Kranmerin, Latimerin və Ridlinin yandırılması ilə əlaqələndirilən yeri göstərir.
Mənbələr
- Wikipedia — Thomas Cranmer en.wikipedia.org
- Vikipedi — Thomas Cranmer tr.wikipedia.org
- Kembric Universiteti, Jesus College — Thomas Cranmer jesus.cam.ac.uk
- Tarixi Kral Sarayları — Araqonlu Katerina hrp.org.uk
- Milli Portret Qalereyası — Thomas Cranmer npg.org.uk
- Vestminster abbatlığı — Thomas Cranmer westminster-abbey.org
- Oksford Universiteti, Eşmolean Muzeyi — Oksford şəhidlərinə aid maddi nümunələr britisharchaeology.ashmus.ox.ac.uk
FAQ
Tomas Kranmer kim idi?
Tomas Kranmer İngiltərə reformasiyasının rəhbərlərindən biri və 1533–1555-ci illərdə Kenterberi arxiyepiskopu idi. O, kralın kilsə üzərində ali hakimiyyətini dəstəkləyir, “Ümumi dua kitabı”nın ilk iki nəşrinin hazırlanmasına rəhbərlik edirdi.
Kranmer VIII Henrinin nikahları barədə hansı qərarları verdi?
O, 23 may 1533-cü ildə VIII Henrinin Araqonlu Katerina ilə nikahını etibarsız elan etdi. Mayın 28-də isə Henrinin Anna Boleynlə nikahının etibarlı olduğunu təsdiqlədi.
“Ümumi dua kitabı” niyə əhəmiyyətli idi?
1549-cu il nəşri İngiltərə Kilsəsi üçün ingilis dilində vahid ibadət qaydası təqdim etdi. Kranmer ölülər üçün duaların çıxarıldığı 1552-ci il nəşrinin hazırlanmasına da rəhbərlik etdi.
Tomas Kranmer inanclarından imtina etdiyi halda niyə edam olundu?
Protestant inanclarından imtina etməsi adi halda əfv olunmasına imkan verə bilərdi. Lakin I Mariya onun edamında israr etdi. Kranmer 21 mart 1556-cı ildə Oksfordda dirəyə bağlanaraq yandırılmazdan əvvəl bu imtina bəyanatlarını açıq şəkildə rədd etdi.
Image: Thomas Cranmer by Gerlach Flicke.jpg — Gerlach Flicke, Public domain
