Sidney Opera Teatrını (Sidney Opera Evi) danimarkalı memar Yorn Utzon (Jørn Utzon) layihələndirib. Binanın tikintisi təxminən 14½ il çəkib. İşlər damın layihəsi dəqiqləşdirilmədən başlayıb. Gözlənilməz bünövrə problemləri, mürəkkəb mühəndislik işləri, ödəniş mübahisələri və zallardakı dəyişikliklər tikintini uzadıb. Kraliça II Elizabet (II. Elizabeth) binanı 20 oktyabr 1973-cü ildə rəsmən açıb.
Əsas sual budur: müsabiqədə qalib gələn layihənin yekun xərci necə A$102 milyona çatdı? Siz layihənin 1957-ci ildəki müsabiqə qələbəsindən 1973-cü ildəki açılışına qədər keçdiyi yolu izləsəniz, gecikmələrin səbəblərini daha aydın görərsiniz. Bu tarix dayanıqsız qruntdan, dam sınaqlarından və memarın layihədən ayrılmasına gətirən fikir ayrılığından keçir.
Sidney Opera Teatrının memarı kim olub?
İlkin layihəni Yorn Utzon hazırlayıb. Onun beynəlxalq müsabiqədə qalib gəldiyi 1957-ci ilin yanvarında elan olunub. Müsabiqə 1955-ci ildə açılıb. Müsabiqəyə 32 ölkədən memarları təmsil edən 233 layihə təqdim edilib.
Layihənin əsasında 1954-cü ildə əldə olunmuş razılaşma dayanırdı. Dirijor Eugene Goossens və ştatın baş naziri Joseph Cahill Sidneydə böyük tamaşa və konsert məkanının yaradılmasını dəstəkləyirdilər. Nəzərdə tutulan binada konsert zalı, opera və teatr səhnələri olacaqdı.
Memarlıq ideyasını Utzon verib, mühəndislik işlərini isə Ove Arup & Partners üzərinə götürüb. Siz damın necə qurulduğunu araşdıranda bu bölgünün əhəmiyyətini görürsünüz. Damın görünüşü hesablana, istehsal edilə və dayaqlar üzərində saxlanıla bilən konstruksiyaya çevrilməli idi.
Tamamlanmış interyerlərdə başqa memarların da əməyi var. Utzon 1966-cı ildə ayrıldıqdan sonra işləri bitirmək məsuliyyətini Peter Hall, Lionel Todd və David Littlemore götürüblər. Onların işinə interyerlər və şüşə divarlar da daxil idi.
Sidney Opera Teatrı harada yerləşir?
Sidney Opera Teatrı Avstraliyanın (Avustralya) Yeni Cənubi Uels (Yeni Güney Galler) ştatında, Sidney şəhərində yerləşir. Bina liman körfəzinə doğru uzanan Bennelonq burnunda (Bennelong Noktası) ucalır. Binanın sahibi Yeni Cənubi Uels ştatının hökumətidir.
Sahilboyu ərazi tikintidə ciddi problem yaratdı. İnşaatçılar Bennelonq burnunun altında möhkəm qumdaşı olacağını gözləyirdilər. Əvəzində dəniz suyu ilə dolmuş boş allüvial çöküntülərlə qarşılaşdılar. Qruntun vəziyyəti büdcədə nəzərdə tutulmayan bünövrə işləri tələb edirdi.
Layihə hazır olmadan tikintiyə niyə başlandı?
Cahill 2 mart 1959-cu ildə tikintiyə başlama mərasimində iştirak etdi. O, layihəni siyasi və ya bürokratik maneələrdən qorumaq üçün işlərin tez başlamasını istəyirdi. Bu qərar nəticəsində ərazidə tikinti əsas layihə qərarlarından qabağa keçdi.
Damın son forması hələ müəyyənləşdirilməmişdi. Dayaqlara nə qədər yük salacağı da bilinmirdi. Beləliklə, əsas konstruktiv sual açıq qaldığı halda tikinti başladı: bünövrə və sütunlar konkret olaraq nəyi daşımalı olacaqdı?
Nəticələr yalnız çertyojlarla məhdudlaşmadı. Podiumun dayaq sütunları sonradan müəyyənləşən dam yükünü daşıya bilmirdi. Onları yenidən qurmaq lazım gəldi. Artıq görülmüş iş təkrar görülməli oldu.
Gözlənilməz qrunt şəraiti əlavə iş də yaratdı. Ərazinin perimetri boyunca və şimal yarısında hər birinin diametri təxminən bir metr olan, polad örtüklü təxminən 700 beton svay quraşdırıldı. Bunlar gözlənildiyindən daha zəif çıxan qruntu möhkəmləndirdi.
Sidney Opera Teatrının damını tikmək niyə çətin idi?
1958–1962-ci illərdə Utzon və komandası dam üçün əvvəlcə parabolik, sonra ellipsoidal, sonda isə sferik həndəsi formaları araşdırdı. Bunlar qabıqların əyrilərini müəyyənləşdirməyin müxtəlif yolları idi. Seçiləcək forma damın necə hazırlanacağına təsir edirdi.
1958-ci ilin martına aid Qırmızı kitab çertyojları baha başa gələcək bir çətinliyi göstərirdi. Hər dam qabığı fərqli idi. Eyni qəlibləri bütün layihədə təkrar istifadə etmək mümkün deyildi. Buna görə həndəsi forma istehsalda təkrardan qənaət etməyə imkan vermirdi.
Siz mətbəxdə eyni bişirmə qəlibindən dəfələrlə istifadə etdiyinizi düşünün. Sferik həll həmin təkrar prinsipini dama tətbiq etdi: müxtəlif ölçülü hissələri bir kürənin səthindən almaq mümkün idi. Təkrarlanan həndəsi formalar hissələrin əvvəlcədən hazırlanmasına imkan verdi.
Bununla belə, dam qısa müddətdə hazır olmadı. Layihə həllinin işlənməsi və qabıqların tikintisi səkkiz il çəkdi. Xüsusi keramika örtüyünün hazırlanmasına üç ildən çox vaxt sərf olundu.
Damın qurulmasında son mərhələ 17 yanvar 1967-ci ildə tamamlandı. İşçilər əvvəlcədən hazırlanmış 2,194-cü və son qabıq seqmentini quraşdırdılar. 1973-cü ildəki rəsmi açılışa qədər binanın interyerləri də tamamlanmalı idi.
Yorn Utzon layihədən niyə ayrıldı?
Davis Hughes 1965-ci ildə ictimai işlər naziri oldu. O, ödənişləri çertyojların təhvil verilməsinə bağladı. Utzon isə interyer layihələrini bitirməzdən əvvəl faner prototipləri sınaqdan keçirmək istəyirdi. Beləliklə, maliyyələşdirmə və çertyojlar məsələsində çıxılmaz vəziyyət yarandı.
İşlərin ardıcıllığı həlledici idi. Utzonun yanaşmasına görə, çertyojlar hazır olmamış prototiplər sınaqdan keçirilməli idi. Ödəniş isə həmin çertyojların təhvil verilməsindən asılı idi. Bu fikir ayrılığı interyer işlərinə birbaşa maneəyə çevrildi.
Hughes ilə ödəniş mübahisəsindən sonra Utzon 28 fevral 1966-cı ildə layihədən ayrıldı. Tamamlama işlərini Hall, Todd və Littlemore üzərinə götürdülər. Qalan işlər başqa memarlıq komandasına keçdi.
Hallın rəhbərliyi dövründə böyük zalın təyinatı ciddi dəyişdi. Həm opera, həm də konsertlər üçün nəzərdə tutulan məkanın əvəzinə yalnız simfonik musiqiyə ayrılan zal yaradıldı. Bu qərar interyer layihəsində böyük dəyişikliklər tələb etdi.
Tikinti nə qədər çəkdi və neçəyə başa gəldi?
1959-cu ilin martındakı tikinti mərasimindən 1973-cü ilin oktyabrındakı rəsmi açılışa qədər təxminən 14½ il keçdi. Siz hesabı Utzonun 1957-ci ildə müsabiqədə qazandığı qələbədən başlasanız, müddət təxminən 16 il olur. Bu rəqəmlərin başlanğıc nöqtələri fərqlidir.
1957-ci ilin iyulunda ayrılan ilkin büdcə Avstraliya dolları ilə ifadə edildikdə A$7 milyona bərabər idi. Yekun xərc A$102 milyona çatdı. Bu, ilkin hesablamadan təxminən 14.6 dəfə çox idi.
Tikintinin tarixi bu artımı bir neçə konkret problemlə əlaqələndirir. Bünövrədə büdcəyə daxil edilməmiş işlər görüldü. Sütunların yenidən qurulması lazım gəldi. Damın hazırlanması illər tələb etdi. Ödəniş mübahisələri və zallara dair tələblərin dəyişməsi əlavə çətinliklər yaratdı.
Xronologiya
- 1954: Eugene Goossens və Joseph Cahill böyük tamaşa və konsert məkanına ehtiyac olduğu barədə razılığa gəldilər.
- 1955: Beynəlxalq memarlıq müsabiqəsi açıldı.
- Yanvar 1957: Utzonun layihəsi qalib elan edildi.
- İyul 1957: İlkin büdcə ayrıldı.
- 1958–1962: Komanda dam üçün alternativ həndəsi formalar hazırladı.
- 2 mart 1959: Cahill tikintiyə başlama mərasimində iştirak etdi.
- 9 noyabr 1960: Pol Robson (Paul Robeson) tikinti meydançasında işçilər üçün mahnı oxudu.
- 28 fevral 1966: Utzon layihədən ayrıldı; tamamlama işlərini Hall, Todd və Littlemore götürdülər.
- 17 yanvar 1967: Əvvəlcədən hazırlanmış son dam seqmenti quraşdırıldı.
- 28 sentyabr 1973: Opera zalında Hərb və sülh (Savaş ve Barış) tamaşası göstərildi.
- 20 oktyabr 1973: Kraliça II Elizabet binanı rəsmən açdı.
- 17 mart 1993: Yeraltı avtomobil dayanacağı açıldı.
- 2007: Bina UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edildi.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Cahillin bürünc lövhəsi yalnız tikintinin başlanmasını qeyd etmirdi. 2 mart 1959-cu ildə yerləşdirilən lövhə iki əsas zalın oxlarının kəsişdiyi nöqtəni göstərirdi. Beləliklə, mərasim üçün qoyulan əşya binanın planında dəqiq bir nöqtəni qeydə alırdı.
1958-ci ildə Utzon damın əyrilərini təsvir etmək üçün plastik xətkeşi masaya söykəyib əyir və onun boyunca xətt çəkirdi. Bu fiziki üsul sonda sferik həndəsi formanı ortaya çıxaran layihələndirmə prosesinin bir hissəsi idi.
Portağal soymaqla bağlı məşhur izaha ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Opera Teatrının rəsmi tarixi bunu əfsanə adlandırır. Utzonun öz danışdığına görə, ideya model qabıqlarını üst-üstə yığarkən yaranmışdı.
Maliyyələşdirmədə başqa diqqətçəkən məqam da vardı: 496 lotereya tirajı təxminən A$102 milyon topladı. Onlardan əldə olunan gəlir binanın yekun tikinti xərcinə yaxın idi.
Tikinti bitməmişdən xeyli əvvəl də ərazidə musiqi səslənmişdi. 9 noyabr 1960-cı ildə Pol Robson nahar fasiləsində inşaat işçiləri üçün mahnı oxudu. Dinləyicilər yarımçıq tikinti meydançasında çalışan işçilər idi.
Utzon 28 aprel 1966-cı ildə ailəsi ilə birlikdə Sidneydən getdi. O, şəhərə bir daha qayıtmadı və tamamlanmış binasını şəxsən heç vaxt görmədi. Beləliklə, memarın layihədən ayrılması onun bitmiş əsərindən həmişəlik ayrı qalmasına çevrildi.
Sidney Opera Teatrında ilk hansı tamaşalar göstərildi?
Opera zalında ictimaiyyət üçün ilk tamaşa 28 sentyabr 1973-cü ildə göstərildi. Bu, Sergey Prokofyevin (Sergey Prokofiev) Hərb və sülh operası idi. Tamaşa Kraliça II Elizabetin 20 oktyabrda keçirdiyi rəsmi açılışdan əvvəl baş tutdu.
Bu tarixlər iki fərqli hadisəni göstərir: ictimaiyyətə təqdim olunan ilk tamaşanı və rəsmi açılış mərasimini. Binanın özü konsert, opera və teatr məkanları olan səhnə sənəti mərkəzi idi.
Sidney Opera Teatrının fotolarında nə görünmür?
Siz damın fotolarına baxanda onun əyriləri tikinti tarixinin yalnız bir hissəsini göstərir. Aşağıda yenidən qurulmuş dayaq sütunları və təxminən 700 svayla möhkəmləndirilmiş qrunt yerləşirdi. Yuxarıdakı qabıq formaları aşağıda görülən genişmiqyaslı işlərə söykənirdi.
Sonrakı əlavələr də ərazinin tarixinin bir hissəsidir. Ştatın baş naziri John Fahey 17 mart 1993-cü ildə 1,100 yerlik yeraltı avtomobil dayanacağını açdı. UNESCO 2007-ci ildə Opera Teatrını insanın yaradıcı dühasının şah əsəri kimi tanıyaraq (i) meyarı üzrə Dünya İrsi Siyahısına daxil etdi.
Tez-tez verilən suallar
Sidney Opera Teatrını kim layihələndirib?
İlkin layihəni danimarkalı memar Yorn Utzon hazırlayıb. Mühəndislik işlərini Ove Arup & Partners həyata keçirib. Utzon ayrıldıqdan sonra interyerləri və şüşə divarları Hall, Todd və Littlemore tamamlayıblar.
Tikinti niyə bu qədər uzun çəkib?
Tikinti damın layihəsi və yükləri dəqiqləşdirilmədən başlayıb. Gözlənilməz bünövrə işləri, sütunların yenidən qurulması, damın uzun sürən hazırlanması, ödəniş mübahisələri və zallara dair tələblərin dəyişməsi işləri uzadıb.
Bina neçəyə başa gəlib?
Yekun xərc A$102 milyon olub. İlkin hesablama isə A$7 milyona bərabər idi. Tamamlanmış layihə həmin hesablamadan təxminən 14.6 dəfə baha başa gəlib.
Utzon tamamlanmış binanı görübmü?
Utzon tamamlanmış Opera Teatrını şəxsən heç vaxt görməyib. 1966-cı ilin aprelində ailəsi ilə birlikdə Sidneydən getdikdən sonra şəhərə qayıtmayıb.
Mənbələr
- Wikipedia — Sidney Opera Teatrı en.wikipedia.org
- Vikipedi — Sidney Opera Teatrı tr.wikipedia.org
- Avstraliya Milli Muzeyi — Sidney Opera Teatrı nma.gov.au
- Sidney Opera Teatrı — Tikinti başlayır sydneyoperahouse.com
- Sidney Opera Teatrı — Sferik həll sydneyoperahouse.com
- Avstraliyanın İqlim Dəyişikliyi, Enerji, Ətraf Mühit və Su Departamenti — Dünya irsi məkanları: Sidney Opera Teatrı dcceew.gov.au
- Sidney Opera Teatrı — Utzon Opera Teatrından ayrılır sydneyoperahouse.com
- Sidney Opera Teatrı — Peter Hall və Opera Teatrının tamamlanması sydneyoperahouse.com
- Avstraliyanın İqlim Dəyişikliyi, Enerji, Ətraf Mühit və Su Departamenti — Sidney Opera Teatrı dcceew.gov.au
- ABC News — Xronologiya: Sidney Opera Teatrının 40 ili abc.net.au
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Sidney Opera Teatrı whc.unesco.org
FAQ
Sidney Opera Teatrının memarı kim olub?
İlkin layihəni danimarkalı memar Yorn Utzon hazırlayıb. O, 1966-cı ildə layihədən ayrıldıqdan sonra Peter Hall, Lionel Todd və David Littlemore interyerləri və şüşə divarları tamamlayıblar.
Sidney Opera Teatrının tikintisi niyə bu qədər uzanıb?
Tikinti damın layihəsi və konstruksiyaya düşəcək yüklər dəqiqləşdirilmədən başlayıb. Gözlənilməz bünövrə işləri, damın hazırlanması, sütunların yenidən qurulması, ödəniş mübahisələri və zallardakı dəyişikliklər tikintini uzadıb.
Tikinti nə qədər çəkib və neçəyə başa gəlib?
2 mart 1959-cu ildəki tikintiyə başlama mərasimindən 20 oktyabr 1973-cü ildəki rəsmi açılışa qədər təxminən 14½ il keçib. Yekun xərc A$102 milyona çatıb. Bu, ilkin A$7 milyonluq hesablamadan təxminən 14.6 dəfə çoxdur.
Yorn Utzon tamamlanmış Sidney Opera Teatrını görübmü?
Xeyr. Utzon 28 aprel 1966-cı ildə ailəsi ilə birlikdə Sidneydən gedib. Şəhərə bir daha qayıtmayıb və tamamlanmış binanı şəxsən görməyib.
Image: Sydney Opera House – Dec 2008.jpg — Diliff, CC BY-SA 3.0
