Lanqobardlar (Lombardlar) Latın mənbələrində Langobardi adlandırılan german xalqı idi. Onlar 568-ci ildə Alboinin (Alboin) başçılığı ilə İtaliyaya (İtalya) daxil oldular və mərkəzi Paviya (Pavia) olan krallıq qurdular. Lombardiya (Lombardiya) adı onlardan gəlir. Müstəqil krallıqlarına isə Böyük Karlın (Şarlman) 774-cü ildə Paviyanı fəth etməsi ilə son qoyuldu.
Lanqobardların tarixi bu gün Lombardiya adlanan bölgə ilə məhdudlaşmır. Onların yolu Aşağı Elbadan (Aşağı Elbe) Pannoniyaya (Pannonia), oradan da İtaliyaya uzanırdı. Siz bu yolu izlədikdə krallığın parçalanmış coğrafiyası, yazılı qanunları və günümüzə çatan abidələri ilə tanış olursunuz. Bunlar köç edən bir xalqın adının coğrafiyada necə qalıcı olduğunu anlamağa kömək edir.
Lanqobardlar haradan gəlmişdilər?
Lanqobardların məlum olan erkən məskunlaşma ərazisi Aşağı Elbanın şərqində, indiki Almaniyanın (Almanya) şimalında yerləşirdi. Eramızın I əsrində onların bu ərazidə yaşadığı qeydə alınıb. Bu məlumat sonralar İtaliya ilə əlaqələndirilən xalqın erkən coğrafi yerini müəyyənləşdirməyə imkan verir.
Mənşələri haqqında rəvayətlər isə başqa yerlərə işarə edir. Origo (Origo) və Pavel Diakon (Paulus Diaconus) onların Skandinaviya (İskandinavya) mənşəli olduğunu bildirir. Codex Gothanus (Codex Gothanus) əsərindəki alternativ rəvayətdə köç Qalliyanın (Galya) kənarındakı Vindilicus (Vindilicus) adlı çaydan başlayır. Bunlar hamının qəbul etdiyi vahid marşrut deyil, başlanğıc haqqında fərqli rəvayətlərdir.
Təxminən 500-cü ildə lanqobardlar Dunayın (Tuna) şimalında idilər. Daha sonra Pannoniyaya yayıldılar. Bu ərazi indiki Macarıstanın (Macaristan) qərbinin və Aşağı Avstriyanın (Aşağı Avusturya) bir hissəsini əhatə edirdi. Beləliklə, Pannoniya onların əvvəlki şimal məskənləri ilə İtaliyaya gəlişi arasında mühüm mərhələ oldu.
567-ci ildə kral Alboin avarlarla (Avarlar) birləşərək Gepid krallığını (Gepid Krallığı) məhv etdi. Növbəti il lanqobardları İtaliyaya apardı. Ardıcıl baş verən bu hadisələr bir krallığın sonunu daha qərbdə lanqobard fəthlərinin başlanması ilə bağlayır.
Lanqobardlar İtaliyada krallıqlarını necə qurdular?
Alboin 568-ci ildə İtaliyaya daxil oldu və Bizansın (Bizans) hakimiyyəti altındakı torpaqları ələ keçirməyə başladı. İtaliya artıq 535–554-cü illərin Qot müharibəsindən (Gotlar Savaşı) əziyyət çəkmişdi. Orada qalan kiçik Bizans ordusu lanqobardların irəliləyişini dayandıra bilmədi.
İtaliyada ilk lanqobard hersoqluğu şimal-şərqdəki Friuli (Friuli) idi. Milan (Milano) 569-cu ildə süqut etdi. Paviya daha uzun müddət müqavimət göstərdi. Lanqobardlar onu təxminən üç il davam edən mühasirədən sonra, 572-ci ildə ələ keçirdilər. Onların irəliləyişi həm sürətli ərazi qazancları, həm də uzun sürən müqavimətlə müşayiət olunurdu.
Paviya krallığın əsas inzibati mərkəzinə və kralların iqamətgahına çevrildi. Şəhərin əhəmiyyəti həm fəthlə, həm də idarəçiliklə bağlı idi. Siz lanqobardların tarixində Paviya adına rast gəldikdə kral iqamətgahı ilə krallığın idarəçiliyinin burada bir araya gəldiyini nəzərə alın.
Kral hakimiyyəti fasiləsiz davam etmədi. 574–584-cü illər arasında lanqobardlar təxminən on il kralsız yaşadılar. Autarinin (Authari) 584-cü ildə seçilməsi ilə monarxiya bərpa olundu. Beləliklə, krallığın erkən tarixində kralın olmadığı xeyli uzun bir dövr də var idi.
Lanqobardlar bütün İtaliyanı idarə edirdilərmi?
Lanqobardlar yarımadanın hamısını heç vaxt fəth etmədilər. Bizans Perucadan (Perugia) keçərək Roma (Roma) ilə Ravennanı (Ravenna) birləşdirən dəhlizi əlində saxladı. Bu əlaqənin qorunması lanqobardların fəthlərinin bütün İtaliya üzərində hakimiyyətə çevrilməsinə mane oldu.
Bununla belə, lanqobard hakimiyyəti şimaldan xeyli uzaqlara yayılmışdı. O, Langobardia Maiordan (Langobardia Maior) mərkəzi İtaliyadakı Spo letoya deyil, Spo leto kimi yazılmayan Spoletoya (Spoleto), cənubdakı Beneventoya (Benevento) və Qarqanoya (Gargano) qədər uzanırdı. Yalnız indiki Lombardiya ilə məhdudlaşan tarix bu ərazilərin böyük hissəsini kənarda qoyardı.
Siz krallığı xəritədə təsəvvür edərkən həm əhatə etdiyi əraziləri, həm də aralarındakı kəsintiləri nəzərə alın. Şimaldakı lanqobard torpaqları, mərkəzi və cənubi İtaliyadakı mərkəzlər və Bizans dəhlizi eyni siyasi mənzərənin hissələri idi. Krallığın adı bütün İtaliyanın fəth edildiyi təsəvvürünü yaratmamalıdır.
Lanqobardlar qanunlarını necə yazıya aldılar?
643-cü ilin noyabrında Paviyada keçirilən ordu məclisi Rotari fərmanını (Rothari Fermanı) qəbul etdi. Bu sənəd lanqobard hüququnun yazılı əsasını təşkil etdi. Hadisə Paviyanın əsas kral və inzibati mərkəz kimi roluna hüquqi əhəmiyyət də əlavə edir.
Fərman 388 fəsildən ibarət idi və əsasən cinayət hüququna aid məsələləri əhatə edirdi. Buna görə də o, qısa kral bəyanatı deyil, müəyyən sahəyə xüsusi diqqət ayıran geniş qanun toplusu idi. Onun qəbulu lanqobard hüququnun yazılı forma aldığı konkret tarixi göstərir.
Toplu sonralar da dəyişdi. Lanqobardların katolikliyə keçməsi qanunlarda dəyişikliklərə gətirdi. Qrimoald (Grimoald) 668-ci ildə Rotari fərmanına əlavə müddəalar daxil etdi. Beləliklə, yazılı hüquq ənənəsi 643-cü ildə qəbul olunduğu formada həmişəlik qalmadı.
Lombardiya adı haradan gəlir?
Lombardiya adı 568-ci ildə İtaliyaya gələn xalqın adının Latın formaları olan Longobardus və ya Langobardus sözlərindən yaranıb. Coğrafi ad lanqobardlarla onların hakimiyyəti ilə əlaqəli torpaqlar arasındakı bağı qoruyur.
Adın coğrafi mənası da dəyişib. Erkən orta əsrlərdə Lombardiya Lanqobard krallığını bildirirdi. Sonrakı əsrlərdə bu ad indiki bölgənin sərhədlərini aşaraq bəzən bütün şimali İtaliya mənasında işlənirdi.
Siz ünvan oxuyarkən və ya səfər planlaşdırarkən istifadə etdiyiniz yer adları vasitəsilə bu tarixi gündəlik həyatla əlaqələndirə bilərsiniz. Lombardiya tanış bir bölgə adının daha əvvəl yaşamış xalqın adını daşımasına nümunədir. Onun coğrafi əhatəsi dəyişsə də, ad qalıb.
Langobardi sözünün öz mənası isə hələ mübahisəlidir. Bir izaha görə, o, “uzun saqqallar” deməkdir. Alternativ izah sözün ikinci hissəsini protogerman dilində “balta” mənası verən sözlə əlaqələndirir. Buna görə də məşhur saqqal izahı mübahisəsiz məna kimi deyil, şərhlərdən biri kimi təqdim edilməlidir.
Xronologiya
- Eramızın I əsri: Lanqobardların Aşağı Elba ətrafında yaşadığı qeydə alındı.
- Təxminən 500-cü il: Onlar Dunayın şimalında idilər və daha sonra Pannoniyaya yayıldılar.
- 567: Alboin və avarlar Gepid krallığını məhv etdilər.
- 568: Alboin lanqobardları İtaliyaya apardı. Bizans torpaqlarının fəthi başladı.
- 569: Lanqobardlar Milanı ələ keçirdilər.
- 572: Paviya təxminən üç illik mühasirədən sonra süqut etdi.
- 574–584: Lanqobardlar kralsız bir dövr yaşadılar.
- 584: Autarinin seçilməsi ilə monarxiya bərpa olundu.
- 643: Rotari fərmanı Paviyada qəbul edildi.
- 668: Qrimoald hüquq toplusuna əlavə müddəalar daxil etdi.
- 774: Böyük Karl Paviyanı fəth etdi və krallığın müstəqilliyinə son qoydu.
- 2011: UNESCO (UNESCO) lanqobard abidələrinin yeddi qrupunu Ümumdünya İrs Siyahısına daxil etdi.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
2018-ci ildə aparılmış paleogenomik tədqiqat Macarıstandakı Szóládda (Szólád) və İtaliyadakı Kollenyoda (Collegno) dəfn edilmiş 63 fərdin DNT-sini araşdırdı. Tədqiqatçılar genetika əsasında lanqobard etnik mənsubiyyətini müəyyənləşdirməyi məqsəd qoymadıqlarını açıq bildirdilər. Bioloji dəlilləri adı məlum olan bir xalqın tarixi ilə əlaqələndirərkən tədqiqatın əhatə dairəsi nəzərə alınmalıdır.
1874-cü ildə Çividaledə (Cividale) aşkar edilmiş bir məzar Friulinin ilk hersoqu Qizulfa (Gisulf) aid edilmişdi. Bu eyniləşdirmə şübhəlidir. Çünki məzardakı əşyalar VII əsrin ortalarından sonrakı dövrə aiddir. Buna görə də məzarda dəfn olunduğu ehtimal edilən şəxs ilə tarixləndirmə dəlilləri ayrı qiymətləndirilməlidir.
Həmin məzarda Roma imperatoru Tiberinin (Tiberius) qızıl sikkəsi yerləşdirilmiş möhür üzüyü də var idi. Məzarın Qizulfa aid edilməsi qeyri-müəyyən qalsa da, bu əşya dəfnin konkret təfərrüatıdır. Şəxsin kimliyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik məzarın içindəkilərə dair dəlilləri aradan qaldırmır.
UNESCO-nun yeddi hissədən ibarət lanqobard irs obyektinin az diqqət çəkən başqa bir xüsusiyyəti də var. Seçim meyarları keçmiş lanqobard kral paytaxtlarını əhatədən kənarda qoyurdu. Buna görə də Paviyanın krallıqdakı əhəmiyyəti ilə bu abidələr qrupunda yer almaması bir-birinə zidd deyil. Ümumdünya İrs seçimi bütün mühüm lanqobard mərkəzlərinin siyahısı deyil.
Krallıq müstəqilliyini itirdikdən sonra nə qaldı?
Böyük Karlın 774-cü ildə Paviyanı ələ keçirməsi Lanqobard krallığının müstəqilliyinə son qoydu. Lanqobard hüquq ənənəsi isə davam etdi. Bu ənənə xüsusən Beneventoda XI əsrdə və daha sonralar da yaşadı.
Abidə irsi İtaliyanın müxtəlif yerlərinə yayılıb. UNESCO 2011-ci ildə Çividale-del-Friuli (Cividale del Friuli), Breşiya (Brescia), Kastelseprio-Torba (Castelseprio-Torba), Spoleto, Kampello-sul-Klitunno (Campello sul Clitunno), Benevento və Monte-Sant-Anceloda (Monte Sant’Angelo) yerləşən yeddi abidə qrupunu siyahıya daxil etdi. Onların yerləşməsi lanqobard tarixinin şimaldan mərkəzi və cənubi İtaliyaya qədər uzandığını göstərir.
Ziyarətçi kimi siz bu məkanlar vasitəsilə lanqobardların daha geniş ərazilərdəki mövcudluğunu coğrafi baxımdan anlaya bilərsiniz. Paviya kral idarəçiliyini izah edir. UNESCO-nun yeddi qrupu isə ayrıca meyarlarla seçilmiş abidə irsini qoruyur. Hər ikisi Lombardiya adının arxasındakı tarixə aiddir.
Tez-tez verilən suallar
Lanqobardlar kim idi?
Lanqobardlar Latın mənbələrində Langobardi adı ilə tanınan german xalqı idi. Onlar 568-ci ildə Alboinin başçılığı ilə İtaliyaya daxil oldular. Əsas inzibati mərkəzi və kral iqamətgahı Paviya olan krallıq qurdular.
Lanqobard krallığı indiki Lombardiya ilə eyni ərazini əhatə edirdimi?
Xeyr. Lanqobard hakimiyyəti Spoleto, Benevento və Qarqanoya da yayılmışdı. Lombardiya adının əhatəsi də dəyişib. Əvvəlcə krallığı bildirən bu ad sonralar bəzən bütün şimali İtaliya mənasında işlənirdi.
Rotari fərmanı nə idi?
Bu sənəd lanqobard hüququnun yazılı əsası idi. O, 643-cü ilin noyabrında Paviyada keçirilən ordu məclisində qəbul edilmişdi. Onun 388 fəsli əsasən cinayət hüququna aid idi. Qrimoald 668-ci ildə əlavə müddəalar daxil etdi.
Lanqobard krallığı nə vaxt süqut etdi?
Krallığın müstəqilliyi 774-cü ildə Böyük Karlın Paviyanı fəth etməsi ilə sona çatdı. Lanqobard hüququ bundan sonra da, xüsusən Beneventoda XI əsrdə və daha sonralar yaşadı.
Mənbələr
- Vikipediya — Lanqobardlar tr.wikipedia.org
- Nature Communications — Paleogenomika vasitəsilə VI əsr barbarlarının ictimai təşkilatlanmasının və köçünün öyrənilməsi nature.com
- Vikipediya — Lanqobardlar en.wikipedia.org
- Italia.it — Lanqobardlar və onların hakimiyyət məkanları italia.it
- Vikipediya — Paviya en.wikipedia.org
- Köln Universiteti, Bibliotheca legum — Leges Langobardorum leges.uni-koeln.de
- Vikipediya — Lombardiya en.wikipedia.org
- UNESCO — İtaliyada lanqobardlar, hakimiyyət məkanları whc.unesco.org
- Çividale Milli Arxeologiya Muzeyi — Qizulfun məzarı museoarcheologicocividale.beniculturali.it
FAQ
Lanqobardlar kim idi?
Lanqobardlar Latın mənbələrində Langobardi adı ilə tanınan german xalqı idi. Onlar 568-ci ildə Alboinin başçılığı ilə İtaliyaya daxil oldular. Əsas inzibati mərkəzi və kral iqamətgahı Paviya olan krallıq qurdular.
Lanqobardlar bütün İtaliyanı fəth etmişdilərmi?
Xeyr. Bizans Perucadan keçərək Roma ilə Ravennanı birləşdirən dəhlizi əlində saxlayırdı. Lanqobard hakimiyyəti şimal ərazilərini, eləcə də mərkəzi və cənubi İtaliyanın bir hissəsini əhatə edirdi.
Lombardiya adı haradan gəlir?
Ad lanqobard xalqının adının Latın formaları olan Longobardus və ya Langobardus sözlərindən gəlir. Tarixən bu coğrafi ad indiki bölgənin sərhədlərindən daha geniş ərazini bildirirdi.
Lanqobard krallığının sonunu nə gətirdi?
Böyük Karl 774-cü ildə Paviyanı fəth edərək krallığın müstəqilliyinə son qoydu. Lanqobard hüquq ənənələri bundan sonra da, xüsusən Beneventoda davam etdi.
Image: Lombard (Kingdom of) Italy.png — Wario2, CC BY-SA 4.0
